གློ་བོའི་བྲག་ཕུག་དང་རྡོ་བརྐོས་ཀྱི་སྐོར་གླེང་བ།

ནང་དོན་གནད་བསྡུས། གནའ་རྫས་རྟོག་ཞིབ་རིག་པ་ནི་སྤྱིར་འཛམ་གླིང་ཡོངས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་དང་། བྱེ་བྲག་ཏུ་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ལ་ཕན་ནུས་ཆེན་པོ་བྱུང་བ་བཞིན། བོད་དང་ས་འབྲེལ་ཧི་མཱ་ལ་ཡའི་རི་བརྒྱུད་དུའང་ཕྱི་རྒྱལ་བའི་མཁས་དབང་མང་པོས་གནའ་རྫས་མང་པོ་སྔོག་འདོན་བྱེད་སྐབས་གློ་བོའི་ཡུལ་དུ་གནའ་ཤུལ་སྔོག་འདོན་བྱས་པ་དང་གསར་རྙེད་གང་མང་བྱུང་ཡོད་ཅིང་། དེ་དག་ལ་བརྟེན་ནས་བསྐལ་པ་ཡ་ཐོག་གི་ལོ་རྒྱུས་རྟོགས་པར་འགྱུར་ངེས་པས་འདིར་གནའ་ཤུལ་དང་བྲག་ཕུག་རྙིང་པ་དག་གི་སྐོར་ལ་དཔྱད་ཞིབ་བྱ་ཕྱིར། ཕྱི་ལོ་༡༩༥༣ཙམ་ནས་ད་བར་གློ་བོའི་གནའ་རྫས་སྔོག་འདོན་སྐོར་བྲིས་པའི་དཔྱད་རྩོམ་ཚད་ལྡན་དག་གཙོ་བོར་བཟུང་ནས་བྲག་ཕུག་དང་དེའི་ནང་གི་ལྡེབས་རིས། རྡོ་བརྐོས། བྲིས་མའི་ཡིག་ཆ། རྫ་མ་སོགས་དང་། དུར་སྦས་བཅས་ངོ་སྤྲོད་ཞུས་ཡོད།

བརྡ་ཆད་གཙོ་བོ། གློ་བོ། གནའ་རྫས་རྟོག་ཞིབ། དུར་སའི་བྲག་ཕུག རྡོ་བརྐོས་རི་མོ། བཀའ་འབུམ།

 གླེང་སློང་བའི་གཏམ།

སྤྱིར་བོད་ཀྱི་གདོད་མའི་ལོ་རྒྱུས་བོད་ཀྱི་ཆོས་འབྱུང་ཁག་ནས་གསུངས་པ་ལྟར་མ་ཡིན་པར། འཛམ་གླིང་གི་སྡིངས་ཆར་རྒྱལ་ཁབ་གཞན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་དང་དཔུང་པ་མཉམ་སྒྲིག་གིས་ལོ་ངོ་ལྔ་སྟོང་བར་མཐར་གཏུགས་ཐུབ་པ་བྱུང་བ་ནི་གནའ་རྫས་རྟོག་ཞིབ་རིག་པ་ལ་བརྟེན་ནས་བྱུང་ཡོད། དེ་ཡང་ལོ་ངོ་བཞི་བཅུའི་སྔོན་ཙམ་ནས་ལྷ་སའི་ཆུ་གོང་ནས་རྙེད་པའི་གནའ་ཤུལ་དང་མདོ་དབུས་ཀྱི་ཆབ་མདོ་མཁར་རོའི་གནའ་ཤུལ་སོགས་ཀྱིས་གནའ་རབས་བོད་མིའི་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་ལམ་ལུགས་དང་། བསམ་པའི་འདུ་ཤེས། ཐོན་སྐྱེད་ཀྱི་ནུས་པ། རིག་གནས་དང་ལག་རྩལ་གྱི་ཆུ་ཚད་སོགས་གསལ་སྟོན་གནང་ཡོད། དེ་ལྟར་དུ་བོད་ཀྱི་ལྷོ་མཚམས་སུ་ཡོད་པའི་གློ་བོའི་ལུང་པར་ཡང་དེའི་ལོ་རྒྱུས་ལ་རམ་འདེགས་ནུས་པའི་བྲག་ཕུག་དང་རྡོ་རྐོས། ལྡེབས་རིས་སོགས་བལ་པོ་དང་ཕྱི་རྒྱལ་བའི་གནའ་རྫས་རྟོག་ཞིབ་པས་དཔྱད་ཞིབ་གནང་འདུག ཁོང་རྣམ་པས་གློ་བོ་ནི་ཧི་མ་ལཱ་ཡའི་ནང་ནས་གནའ་རྫས་རྟོག་ཞིབ་ཀྱི་ས་གནས་གལ་ཆེ་ཤོས་ཤིག་ཡིན་[1]ཞེས་པ་དང་། གློ་བོ་ནི་འཛམ་གླིང་ནང་ནས་ཡ་མཚན་ཅན་གྱི་གནའ་རྫས་རྟོག་ཞིབ་ཀྱི་གནས་ཡུལ་ཞིག་ཆགས་པ་དང་། མིས་བཟོས་པའི་བྲག་ཕུག་རྒྱ་ཆེ་ཤོས་ཤིག་ཀྱང་ཆགས་ཡོད།[2]

བྲག་ཕུག་དེ་དག་གི་ནང་ནས་ལྡེབས་རིས། རྡོ་བརྐོས། བྲིས་མའི་ཡིག་ཆ། རྫ་མ་སོགས་དང་། དུར་སྦས་སུ་མིའི་རུས་པ་བཅས་རྙེད་པ་དག་དུས་ཚོད་ཀྱི་ཆ་ནས་ཕྱི་ལོའི་སྔོན་གྱི་ལོ་ངོ་བཞི་སྟོང་བར་མཐར་གཏུགས་ཐུབ་པའི་ཡ་མཚན་གྱི་ས་གནས་ཤིག་ཡིན་ཞེས་གློ་བོའི་གནས་སུ་བརྟག་དཔྱད་གནང་མཁན་གནའ་རྫས་རྟོག་ཞིབ་པས་བརྗོད་པ་རྣམས་འདིར་གུས་མོས་གློ་བོ་སྟོད་སྨད་རྣམས་སུ་བྲག་ཕུག་ཇི་ཙམ་རྟོག་ཞིབ་བྱས་པ་དང་། དེ་བཞིན་དུར་སའི་བྲག་ཕུག རྡོ་བརྐོས་བཅས་སོ་སོར་ཕྱེས་ནས་ཞུས་ཡོད། དེ་ཡང་གློ་བོར་བྲག་ཕུག་ཁྲི་ལས་ལྷག་པ་ཡོད་ཚུལ་བརྗོད་ཀྱང་། འདིར་སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་བྱིན་གྱི་རླབས་པའི་གནས་ཆེན་གྱི་ངོ་བོར་བཟུང་ནས་ཡུལ་མིའི་བདག་གིར་བཟུང་བ། དཔེར་ན། གློ་བོ་དགེ་ལུང་གི་གནས་ཆེན་ཅོང་ཞི་བྲག་ཕུག་དང་། གུ་རུ་གསང་ཕུག ལྟ་བུ་སློབ་དཔོན་ཆེན་མོ་མ་ཧཱ་གུ་རུའི་གནས་མང་དག་ཅིག་ཡོད་པ་རྣམས་འཆད་རྒྱུ་མིན། དེ་བཞིན་བྲག་ཕུག་ནང་གློ་བོའི་མི་དང་ཆོས་དང་རིག་གཞུང་གང་གིའང་ལོ་རྒྱུས་མི་གསལ་བ་བྲག་ཕུག་སྟོང་པའང་གྲངས་འདྲེན་དུ་བརྩིས་པས་ཀློག་པ་པོར་ངལ་བ་བཟོ་མི་འདོད། དེས་ན་འདིར་གོང་དུ་བརྗོད་པ་བཞིན་གནའ་རྫས་སྔོག་འདོན་པས་བརྟག་དཔྱད་བྱས་པས་བྲག་ཕུག་གི་ནང་ལྡེབས་རིས་སོགས་ཀྱིསགློ་བོའི་མི་རིགས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས། ཆོས་རྒྱལ་རྣམ་པའི་རྒྱལ་རབས། སྔོན་བྱོན་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་བླ་ཆེན་[3]ཁག་གི་རྣམ་ཐར་ཆོས་བྱུང་བཅས་ལ་ལྷན་ཐབས་ཐུབ་པ་བཅས། གཙོ་བོ་གློ་བོའི་བྲག་ཕུག་དང་རྡོ་བརྐོས་ཞེས་པ་ས་བཅད་གཉིས་དང་། བྲག་ཕུག་ལ་དབྱེ་ན། བྲག་ཕུག་དང་། བཀའ་འབུམ། དུར་ས་ཞེས་གསུམ་གྱི་སྒོ་ནས་ཞུའོ།།

གློ་ཡོངས་རྫོགས་ནས་རྙེད་དོན་བྱུང་བའི་བྲག་ཕུག་དང་རྡོ་བརྐོས། དགོན་པ་དང་མཆོད་རྟེན། མཁར་ཤུལ་གྱི་ས་ཁྲ།
དང་པོ། གློ་བོའི་བྲག་ཕུག
ཀ) བྲག་ཕུག

སྤྱིར་གློ་བོའི་ལུང་པར་བྲག་ཕུག་ཆེ་ཆུང་དང་གྲགས་ཆེ་ཆུང་མ་གཏོགས་ལུང་པ་རེ་ལ་བྲག་ཕུག་རེ་ནི་ཡོད། བྲག་ཕུག་ཁྲི་ཕྲག་ཡོད་པ་ནི་གློ་བོའི་སྤྱིའི་ས་ཆའི་རྒྱ་ཁྱོན་གྱི་ཆ་ནས་ཧ་ཅང་མང་པོ་ཡིན། འདིར་གཙོ་བོ་གནའ་རྫས་རྟོག་ཞིབ་པས་ད་བར་སྔོག་འདོན་བྱས་པ་དང་དེའི་ནང་རྙེད་པའི་དངོས་རྫས་པྲཀཤ་དྷར་ནལ་[4]གྱི་དཔྱད་རྩོམ་ནང་གི་གྲངས་འདྲེན་གཞིར་བཟུང་ནས་བཀོད་ན།

1. གློ་བོ་ཚོ་ཤར་གྱི་མཎྜལ་ལམ་དཀྱིལ་འཁོར་གྱི་བྲག་ཕུག ཡུལ་མིས་དེ་ལ་ནུབ་ཕྱོགས་ཕུག་ཅེས་བརྗོད། བྲག་ཕུག་དེའི་ནང་ལྟུང་བཤགས་ལྷ་སོ་བདུན་གྱི་དཀྱིལ་འཁོར་[5]དང་བླ་ཆེན་ཁག་མང་པོའི་ལྡེབས་རིས་ཡོད་ཀྱང་དེང་སང་ལྟ་སྐོར་བ་སླེབས་ཚད་ཀྱིས་མིང་དང་ཁ་བྱང་འདྲ་བྲིས་ནས་དཀྱིལ་འཁོར་གསལ་པོ་མེད་པར་གྱུར། ཕྱོགས་དེ་གའི་གཡས་གཡོན་དུ་ཕུག་པ་གཞན་པའང་ཡོད་ཀྱང་། མཐོ་ཆེ་ནས་ད་ལྟ་བར་ནང་དུ་འཛུལ་ཐུབ་མེད་ཅེས་དེ་གའི་ཡུལ་གྱི་དགོན་པའི་རྒན་ཚེ་རིང་ལགས་ཀྱིས་གསུངས།
2. གློ་བོ་ཚོ་ཤར་གྱི་ཕོ་བྲང་གླིང་བྲག་ཕུག དེའི་ནང་ལྡེབས་རིས་བདུན་བཅུ་ཙམ་ཡོད་པ་དང་། དེར་ཡོད་པའི་ལྡེབས་རིས་ནི་རྒྱ་གར་གྱི་ཨ་ཇན་ཏའི་བྲག་ཕུག་ནང་ལ་ཡོད་པ་ལྟར་ཏ་ལའི་ཤིང་སྡོང་དང་། སྤྲེའུ་དང་བུད་མེད་བཅས་འདུག་ཅེས་གསུངས།
3. གློ་བོ་ཚོ་ཤར་གྱི་ཆུ་མགོ་དམར་པོའི་ཕུག དེ་ནི་ཐོག་རྩེག་གསུམ་ཅན་དང་། དེ་ནས་ལག་བྲིས་ཤོག་བུ་གང་འཚམ་ཞིག་རྙེད་པ་དང་། ཤོག་ལྷེ་གཅིག་ནི་གསེར་བྲིས་ཡིན། ད་དུང་བོད་ཡིག་བྲིས་པ་དང་འཇིམ་པས་བཟོས་པའི་སྟོན་པའི་དབུ་བཅས་བརྙེད།
4. གློ་བོ་ཚོ་ཤར་གྱི་རྫོང་ཕུག[6] དེ་ནི་ཐོག་རྩེག་ལྔ་ཅན་ཞིག་དང་། ནང་ལ་འཛུལ་སྒོ་ནི་དེ་ཙམ་ཆེན་པོ་མེད་པ་དང་འཛུལ་སྒོ་གཅིག་ལས་མེད་ཀྱང་དེའི་ནང་ཁང་མིག་བཞི་བཅུ་ཞེ་བརྒྱད་ཡོད། དེ་ནི་སྔར་ཚོ་ཤར་གྱི་ཡུལ་མིའི་སྡོད་གནས་ཡིན་པ་དང་། ཕྱིས་སུ་རིམ་པས་ཡུལ་ལུང་དུ་སྤོས་ཚུལ་བརྗོད་མཁན་ཡང་ཡོད།

5. དམར་རྫོང་ཕུག བྲག་ཕུག་དེ་ནི་གློ་བོའི་རྒྱལ་ས་གློ་བོ་སྨོན་ཐང་གི་ལྷོ་ཕྱོགས་སུ་ཡོད་པ་དང་རྟ་བཞོན་ཏེ་ཆུ་ཚོད་ཕྱེད་ལས་འགྲོ་དགོས་མེད། ཕུག་དེ་ནི་ཐོག་རྩེག་བཞི་ཅན་དང་། དེའི་གྱང་ངོས་ན་ངོ་མཚར་ཅན་གྱི་འཇིགས་བྱེད་དང་རྡོ་རྗེ་རྣལ་འབྱོར་བ་ལྔའི་ལྡེབས་རིས། བོད་ཡིག་གི་ཤོག་ལྷེ་མང་དག་ཅིག་རྙེད་སོན་བྱུང་བས་ཁྱོན་པོད་བཅོ་བརྒྱད་བྱུང་། དེ་ནི་ད་བར་ཡིག་ཆ་ཡག་ཤོས་རྙེད་སོན་བྱུང་བ་ཞིག་ཡིན། དེ་ནི་སྔར་གཞི་ཆགས་ལྟ་བུ་ཞིག་ཕྱིས་སུ་བདག་མེད་དུ་བསྐྱུར་བ་ལྟ་བུ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཡོད། ཕྱི་ལོ་༢༠༠༨ལོར་ལྟ་སྐོར་བ་ཁ་ཤས་ལ་དེ་ནི་བོན་གྱི་ཕྱག་དཔེ་ལག་བྲིས་ཤོག་ལྷེ་༥༠༩༥ ཙམ་རྙེད། ཕུག་པ་དེ་ནི་སྐབས་ཤིག་ལ་དཔེ་མཛོད་ལྟར་ཏུ་བེད་སྤྱོད་གནང་བ་ལྟར་སྣང་སྟེ། ཕུག་པའི་ཕྱོགས་གང་ས་ན་དཔེ་ཆའི་ཤོག་ལྷེ་ཐོར་ཡོད་པ་དང་། དེར་ཕྱི་ལོ་དུས་རབས་དྲུག་པའི་དུར་སའང་རྙེད་པས། དེར་མིའི་རུས་པ་དང་། མིས་བཟོས་པའི་ཤིང་(wood)དང་རས་སྣམ།(Textile) ལྕགས་(Metal)དང་ཅ་དངོས་གཞན་ཡང་རྙེད། གློ་བོའི་མི་དམངས་ཀྱིས་སྔར་བྲག་ཕུག་དེར་བླ་མ་གཉིས་ཀྱིས་མཐུའམ་མིག་འཕྲུལ་ནག་པོ་ (Black Magic) འཐབ་པ་བརྗོད་ཚུལ་གྱིས་ས་གནས་དེ་འཇིགས་སྣང་ཅན་ཞིག་ཏུ་ངོས་འཛིན། མཁས་པ་ཁ་ཤས་ཀྱི་དགོངས་ཚུལ་ལ་ཕྱག་དཔེ་དེ་རྣམས་བོན་གྱི་ཡིན་པས། སྔར་གློ་བོའི་རྒྱལ་པོ་ནང་ཆོས་ཉམས་ལེན་གནང་སྐབས་བོན་གྱི་ཕྱག་དཔེ་རྣམས་བྲག་ཕུག་ཏུ་དོར་ནས་རང་གི་ཡུལ་ལུང་ནས་མེད་པར་བཟོས་རྩི་ཡིན་སྲིད་ཅེས་ཚོད་དཔག་གནང་།

མདོར་ན་སྔར་གློ་བོར་བོན་དེ་ནང་ཆོས་སུ་བརྗེ་བསྒྱུར་སྐབས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱང་མཚོན་ཚུལ་བརྗོད། ཡང་། ཕྱག་དཔེ་དེ་རྣམས་ནི་གློ་སྨོན་ཐང་ནས་ཆུ་ཚོད་གཅིག་ཙམ་གྱི་ཡུལ་འཕྲེད་མཁར་གྱི་འགྲམ་དུ་བོན་འཁོར་ཞེས་པའི་བོན་གྱི་གདན་ས་(ད་ལྟ་ཞིག་རོ་ལས་མེད།)ཞིག་ཡོད་པ་དེ་ནས་བྲག་ཕུག་འདིར་སྤོས་ཚུལ་བརྗོད། ཕྱག་དཔེ་དེ་རྣམས་དུས་རབས་བཅུ་གཉིས་ནས་ཉི་ཤུའི་བར་གྱི་ཡིན་ཚུལ་དང་ཕྱག་དཔེ་དེའི་མ་དཔེ་ནི་གློ་བོའི་ས་ཆ་བདག་མེད་འགར་ཡོད་སྲིད་ཅེས་མཁས་པ་དེ་རྣམས་ཀྱིས་ཚོད་དཔག་བྱས། ཡང་ན། གློ་བོར་ནང་ཆོས་ཤུགས་ཆེར་དར་སྐབས་བོན་གྱི་མིས་ཕྱག་དཔེ་དེ་རྣམས་མེད་པར་མི་འབྱུང་བའི་ཆེད། བྲག་ཕུག་དེར་སྦས་པའང་སྲིད། དེར་ཕྱག་དཔེ་མང་ཆེ་བའི་ནང་གི་ནང་དོན་གཙོ་བོ་ལས་འཇུག་བྱང་མེད་པ་རྐྱང་ཡིན་པས་དེའི་དུས་ཚིགས་དེ་བརྗོད་དཀའ། ཕྱག་དཔེ་དེ་རྣམས་ད་ལྟ་གློ་བོ་སྨོན་ཐང་དཔལ་ས་སྐྱའི་ཆོས་སྡེ་དགོན་པའི་བདག་དབང་དུ་ཡོད་པ་དང་། པོ་ལནྜ་ཡི་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཚན་རིག་སྡེ་ཚན་(National Science Centre in Poland)གྱིས་ཕྱག་དཔེ་དེ་རྣམས་བོར་རླག་རུལ་སུངས་མི་ཡོང་བའི་ཉར་ཚགས་ཕྱིར་དང་དེར་ཞིབ་འཇུག་གི་སློབ་སྦྱོང་བྱེད་ཆེད་དམར་རྫོང་ཕྱག་དཔེའི་ཉམས་ཞིབ་ལས་གཞི་ཞེས་ཐེབས་རྩའམ་མ་དངུལ་གཏོང་གྱིན་ཡོད་འདུག མདོར་ན་བྲག་ཕུག་དེ་དག་དང་། དེའི་ནང་གི་ཕྱག་དཔེ་དང་ཅ་དངོས་ཀྱིས་གློ་བོའི་གནའ་བོའི་ལོ་རྒྱུས་བསྐྱར་ཞིབ་བྱེད་ཐུབ་པ་དང་། གཞན་ཡང་ལོ་རྒྱུས་མང་པོ་ཞིག་ཐོན་སྲིད་ཅེས་བརྗོད་དོ།།

6. གློ་བོ་ཏང་ཀྱ་བཀའ་འབུམ་གྱི་ནང་ལ་ལནྪའི་ཡི་གེ་བྲིས་པ་ཞིག་རྙེད།
7. གློ་བོ་རྩེ་བྲང་གི་ཕུག་པའི་གྱང་ངོས་ལ་གཡུང་དྲུང་རི་མོའི་ལྡེབས་རིས་མངའ་བ་ཞིག་མཐོང་།
8. གློ་བོ་བྲག་དམར་གྱི་བྲག་ཕུག་དང་གློ་གད་སྨད་ཀྱི་ལྕི་ལི་ཕུག།
9. གློ་བོ་དགེ་ལུང་གི་རྟ་དམག་སྒང་གི་ཕུག་བཅས་ཀྱི་བྲག་ཕུག་ལ་ཁང་སྦུག་མང་པོ་མངའ་བ་དང་མཆོད་རྟེན་དང་ལནྪའི་ཡི་གེའི་ལྡེབས་རིས་ཡོད།
10. འགྲུལ་ཆེད་དམ་ཀྲུག་ཅེ་ཅོ་ཀོ་པ་ནིའི་(ca. 1200-450 BCE[7]) དུར་ས་ནས་མིས་ལག་རྩལ་ལས་བྱུང་བའི་དངོས་རྫས་ཁ་ཤས་བསྡུ་རུབ་བྱས་པས། དེ་ནས་མ་ན་ཧུ་ཕྲེང་བ། (carnelian beads) སྒྱོགས་མདེལ། (shell) གཡུ་རྩིའི་རི་མོ་ཅན་གྱི་རྫ་སྣོད། ཟངས་ཀྱི་ལག་གདུབ། མིའི་རིགས་ཀྱི་ཟངས་ཀྱི་གཟུགས་དབྱིབས། རྡོའི་ཁབ་སྦོམ། ཕོར་པ། ཤུར་རིས་རྒྱན་བཀོད་ཅན་གྱི་རྫ་ཆས། གསོག་འཇོག་བུམ་པ་བཅས་ནི་ད་ལྟ་སེར་སྐྱའི་གྲོང་གི་འགྲེམ་སྟོན་ཁང་(KapilaVastu Museum) དུ་གཤམས་ཡོད། ལྷོ་ཕྱོགས་ཀྱི་ཅོ་ཀོ་པ་ནི་བྲག་ཕུག དེའི་ནང་བུད་མེད་ལོ་སུམ་ཅུ་ཙམ་ཞིག་གི་ཀ་པ་ལི་ཞིག་རྙེད།
11. གློ་བོ་ཆུ་མིག་བརྒྱ་རྩའི་ལུང་གཤོངས་བྲག་ཕུག(MuktiNath Valley Cave)ནས་ཅ་དངོས་ཉེར་ལྔ་ལས་ལྷག་ Radio Carbon Dating བརྟག་དཔྱད་ཀྱི་ཆེད་བསྡུ་རུབ་བྱས། དེའི་ནང་ནས་བྲག་ཕུག་གི་ཅ་དངོས་ཉར་ཚགས་བྱེད་སའི་ཁང་སྦུག་གི་ས་ཕག་བརྟག་དཔྱད་བྱས་པ་ལས། དེའི་གྲུབ་འབྲས་ནི་བྲག་ཕུག་གི་ཁང་མིག་དག་ཕྱི་ལོའི་སྔོན་གྱི་ལོ་རབས་༦༠༠དང་༡༠༠བར་གྱི་ཡིན་པ་ར་འཕྲོད་བྱུང་བ་དང་།[8] ད་དུང་བྲག་ཕུག་གཉིས་བར་གྱི་རྩིག་པ་དེ་ཕྱི་ལོའི་སྔོན་གྱི་ལོ་རབས་༤༠༠༠ཙམ་གྱི་ཡིན་པ་གསལ་སྟོན་བྱས།[9] ཆུ་མིག་བརྒྱ་རྩའི་འགྲམ་གྱི་བྲག་ཕུག་གི་གཞིས་ཆགས་དེ་ནི་ལོ་ངོ་དྲུག་སྟོང་སྔོན་གྱི་ཡིན་པ་ར་འཕྲོད་བྱུང་བ་ལས་དེ་ནི་ད་བར་བརྙེད་པའི་ཧི་མ་ལ་ཡཱའི་རྒྱུད་ནས་གནས་ཤུལ་རྙིང་ཤོས་གྲས་ཤིག་ཡིན། བྲག་ཕུག་དེའི་བཀོད་པ་དེ་ལ་ལྟོས་དེ་རྩོམ་པ་པོ་ཁོང་གི་དྲི་བ་ཁ་ཤས་གནང་བ་ལས། གཉིས་ཙམ་ཞིག་འདིར་དྲངས་ན། གོང་གི་རྡོ་ཆས་གསར་མའི་དུས་ཀྱི་ཊུཀ་ཅེའི་དུར་ས་དང་བྲག་ཕུག་གནས་ཤུལ་དེ་གཉིས་ཀྱི་བར་ཐད་ཀར་འབྲེལ་བ་གང་ཡོད་དམ་ཞེས་པ་དང་། ཡང་ན། ཞང་ཞུང་གི་ནུབ་ངོས་རྒྱལ་ཕྲན་གྱི་བོད་ཀྱི་གནའ་བོའི་མི་དང་བྲག་ཕུག་འདི་གཉིས་བར་ཐད་ཀར་འབྲེལ་བ་གང་ཡོད་དམ། ཞེས་སོ།།

བྲག་ཕུག་དེ་ནས་ཅ་དངོས་མང་པོ་ཞིག་རྙེད་པ་ནི། རྫ་མ། རྫ་མ་ཕལ་ཆེ་བ་ནི་གཡོ་སྐོལ་བྱེད་ས་དང་། གསོག་འཇོག་བྱེད་ས་བཅས་དང་། ལྕགས་རིགས་ནི། ལྕགས་ཀྱི་མདའ་རྩེ། ལྕགས་ཀྱི་གྲི་ཆག་གྲུམ། སེམས་ཅན་དང་འབྲེལ་བའི་ཅ་དངོས་ནི། རུས་པ། ཀོ་བ། རས་ཆ། ཤིང་། སེམས་ཅན་གྱི་སྤུ། སྣལ་མའི་སྐུད་པ་བཅས་ཐོན། གནའ་རྫས་རྟོག་ཞིབ་རིག་པས་ཐེངས་དང་པོའི་གྲུབ་འབྲས་ལ་དེར་མངའ་བའི་ཐོག་རྩེགས་དུ་མ་ཅན་གྱི་བྲག་ཕུག་ནི་སྤྱི་ལོའི་སྔོན་དུས་སྐབས་བར་མའི་སོ་ནམ་པས་སྡོད་གནས་སུ་བེད་སྤྱོད་བྱས་ཡོད། ཕྱིས་སུ་ནང་པའི་སྒོམ་ཆེན་པས་བེད་སྤྱོད་གནང་བ་ནི་དེར་བརྐོས་པའི་ལྡེབས་རིས་དང་ཡིག་རིས་བཅས་ལས་གསལ་བཤད་བྱས།

ཁ) བཀའ་འབུམ།

བཀའ་འབུམ་ནི་མཆོད་རྟེན་ལ་གོ་ཡང་། གློ་བོར་ཡོད་པའི་བཀའ་འབུམ་ནི་བྲག་ཕུག་ཟླ་གམ་གཟུགས་ཀྱི་འགེབས་པའི་ནང་བཞེངས་ཡོད་པ་དང་། དེ་ནི་སྔོན་གྱི་བླ་མའམ་མི་ཆེན་དཔོན་ཆེན་གྱི་སྐུ་གདུང་ཡིན་ཚུལ་བརྗོད་པ་ཙམ་ལས་སུས་ཡིན་པ་ར་སྤྲོད་ཐུབ་མེད། གློ་བོར་བཀའ་འབུམ་ད་བར་བདུན་ཙམ་རྙེད་འདོན་བྱུང་ཡང་། འདིར་གསུམ་ཙམ་བརྗོད་ན།

1. གློ་བོ་ནས་ཉོལ་གྱི་ཤ་ཀ་ཕུག དེའི་ནང་གི་ལྷོ་ཕྱོགས་ལ་བཀའ་འབུམ་ཞིག་པོ་ཡོད་པ་དང་། ཀ་གདན་གྲུ་བཞི་མའི་སྟེང་གི་རི་མོ་ནི། ནུབ་ངོས་ལ་དར་ཅོག བྱང་ངོས་ལ་ཉ་དང་དུང་བཅས་ཀྱི་རི་མོ། ཤར་ངོས་ལ་འཁོར་ལོ་སོགས་དང་། བྲག་ཕུག་གི་ཤར་ཕྱོགས་ཀྱི་གྱང་ངོས་ལ་སྟོན་པ་དང་དགེ་འདུན་པ་བཅས་ཀྱི་ལྡེབས་རིས་ཀྱང་ཡོད།
2. བཀྲ་ཤིས་བཀའ་འབུམ། དེ་ནི་གློ་བོ་གངས་རལ་དང་ཀླུ་རིའི་ཉེ་འགྲམ་དུ་ཡོད་པ་དང། དེའི་ཐོག་སྟེགས་ན་བཀྲ་ཤིས་རྟགས་བརྒྱད་དང་རྒྱལ་ཆེན་རིགས་བཞི་བྲིས་ཡོད་པ་དང་། ཤོག་ལྷེའང་མང་པོ་ཐོན།
3. གློ་བོ་ཀླུ་རིའི་ཕུག དེ་ནི་ཐོགས་རྩེགས་བཞི་ཅན་གྱི་བྲག་ཕུག་ཅིག་དང་། དེའི་ནང་བཀའ་བུམ་ཡོད་པ་དང་དེའི་ཟུར་བཞི་ལ་རྣམ་རྒྱལ་མ་དང་རྡོ་རྗེ་སེམས་པ། སྤྱན་རས་གཟིགས་བཅས་ཡོད། བཀའ་བུམ་གྱི་དབུ་ཐོག་ཏུ་དཀྱིལ་འཁོར་མངའ་བ་དང་། མཆོད་རྟེན་གྱི་ཞབས་ལ་ལྷ་ཚོགས་མང་པོ་དང་། ལྷ་ཁང་གི་ལྡེབས་ངོས་ལ་ལྷ་སྣ་ཚོགས་བཅས་ཡོད་པའི་རི་མོ་རྣམས་ནི་དུས་རབས་བཅུ་གསུམ་སྐབས་ཀྱི་ཡིན་ཚུལ་བརྗོད།

ག) དུར་སའི་བྲག་ཕུག

1. རྫོང་ཀྱོ་རེ། བྲག་ཕུག་གི་ནང་ལ་བུད་མེད་ཞིག་གི་རོ་རྙེད་པ་དང་། དེ་ནི་དུས་རབས་བཅོ་ལྔ་ནས་བཅུ་བདུན་གཡས་གཡོན་གྱི་ཡིན་པ་བརྗོད་པ་དང་། རོའི་རུས་པར་མཚོན་རྩི་དང་བཞག་ཚུལ་ལ་བལྟས་པས་དེ་ནི་སྔར་བོན་གྱི་དུར་སྦས་ཀྱི་ཆོ་ག་ཡིན་ཚུལ་དེ་ཅལསི་རམ་བྷལ་(Charles Ramble)[10]གྱིས་གློ་བོ་ཀླུ་བྲག་སྟེ་གློ་བོར་བོན་གྱི་ལུང་པ་བརྗོད་པ་དེའི་དུར་སྦས་ཆོ་ག་དང་གཅིག་པ་རེད་འདུག་ཅེས་གསལ་བཤད་བྱས་ཡོད།
2. འགོང་པོའི་ཕུག བྲག་ཕུག་དེའི་ནང་སྐྱེས་པ་གཉིས་དང་བུད་མེད་གཅིག་གི་རོ་རྙེད་པ་དང་། དེ་ཡང་དུས་རབས་བཅོ་ལྔ་ནས་བཅུ་བདུན་གཡས་གཡོན་ཞིག་གི་ཡིན་པ་བརྗོད།
3. བསམ་རྫོང་བྲག་ཕུག བྲག་ཕུག་དེ་ནི་མཐོ་ཚད་20-25mཙམ་ཡོད། དེ་ལ་བྲག་ཕུག་དང་པོ་དང་གཉིས་པ་ཞེས་གཉིས་ཡོད་པ་ལས། དང་པོ་ནི་དུས་རབས་ལྔ་པ་ནས་དྲུག་པའི་བར་དང་། གཉིས་པ་ནི་གོང་དེ་ལས་ཏོག་ཙམ་ཕྱིས་སུ་བྱུང་བ་སྟེ་དུས་རབས་བདུན་པ་ནས་བརྒྱད་པའི་གཡས་གཡོན་ཡིན། བྲག་ཕུག་དེ་གཉིས་ཀྱི་ནང་མི་དང་འབྲེལ་བའི་རུས་པ་ཁྱོན་བསྡོམས་༡༣༥ཙམ་བྱུང་བ་དང་། དེ་དག་གྱི་རུས་པར་གཅོད་གཏུབ་ཀྱིས་རྨས་པ་(Cut marksདང་། སོ།(dental health) སེམས་ངལ་ལམ་སྣོན་ཤུགས།(Nonspefic stress) བརྡབ་སྐྱོན།(Trauma) ཚིགས་མཚམས་ཀྱི་ན་ཚ།(joint disease) གཟུགས་ཚད།stature བཅས་ལ་ཞིབ་ཚགས་པོར་བརྟག་དཔྱད་བྱས་འདུག

ད་དུང་། དུར་སའི་བྲག་ཕུག་འདི་ནས་གསེར་གྱི་གདོང་འབག་དང་མིའི་རུས་པའི་ཕྲེང་བ། ཟངས་ཀྱི་རྫ་མ་དང་གཞན་ཡང་མིས་བཟོས་པའི་ཅ་དངོས་ལྕགས་རིགས་ཀྱི་གྲི་སོགས། རྫ་ཆས་སོགས་མང་དག་ཅིག་རྙེད། དེ་རྣམས་ལས་གསེར་གྱི་གདོང་འབག་དེར་མཁས་པ་མང་པོས་དོ་སྣང་ཆེ་ཤོས་གནང་ཡོད་པ་ནི། གསེར་འབག་དེ་བཞིན་ཨུ་གུར་ཤིན་ཅང་དང་གུ་གེ་སོགས་བོད་ཀྱི་ས་གནས་མང་པོ་ལས་ཐོན་ཡོད་པ་དང་། དེས་ལོ་རྒྱུས་མང་པོ་ཞིག་མཚོན་གྱི་ཡོད་པས་སོ། །

བསམ་རྫོང་དུར་ས་ནས་རྙེད་པའི་ཅ་དངོས་ཀྱི་ཐོ་ཡིག་དང་། དཔྱད་ཞིབ་བྱས་པའི་གྲུབ་འབྲས།

ཕྱི་ལོ་༢༠༠༧ལོར་གློ་བོ་སྟོད་ཀྱི་བྲག་ཕུག་ལ་རྟོག་ཞིབ་བྱས་པར། རྒོད་རྩེར་ཕུག། བསམ་རྫོང་། རྫོང་ཀྱོ་རེ། ཪིན་ཆེན་གླིང་། ནས་ཉོལ་བཅས་ཀྱི་བྲག་ཕུག་དེ་དག་ནི་ས་ནས་རྨིད་༡༥༠མཐོ་བོ་ཡོད་པ་དང་། དེ་དག་ནི་ཕྱི་ལོ་སྔོན་གྱི་ལོ་༡༠༠༠ནས་བརྐོས་པ་དང་རྒྱ་བསྐྱེད་ཚུལ་ཡང་བརྗོད།

ཕྱི་ལོ་ ༡༩༨༠ ནས་ ༡༩༩༧ ལོར་བལ་ཡུལ་དང་ཇར་མ་ནིའི་མཉམ་ལས་གནའ་ཤུལ་དངོས་རྫས་ལས་གཞིའི་འོག་(Nepal German Project on High Mountain Archaeology) གློ་བོ་སྟོད་སྨད་གཉིས་ལས་གློ་བོ་སྨད་ནས་བྲག་ཕུག་མང་པོ་ཞིག་སྔོག་འདོན་བྱས་པས། དེར་ཀྲུག་ཅེ་(འགྲུལ་ཆེད་)ཅེས་པའི་ལུང་པ་ནས་ཅོ་གོ་པ་ནི་(Chokhopani)བྲག་ཕུག་དང་། ཕུད་རྫས་གླིང་། མེ་བྲབ། ཁྱིང་ཁ་(ཁྱིམ་མཁར།) རྫར། དགའ་རབ་རྫོང་བཅས་ལ་སྔོག་འདོན་དང་བརྟག་ཞིབ་བྱས་པ་ལས།

4-མེ་བྲག་ཕུག

བྲག་ཕུག་དེའི་མིང་དངོས་མེ་བྲག་ཅེས་ཡིན་ཚོད་འདུག་ཀྱང་། ཡུལ་མིས་མེབ་རག་ཅེས་འབོད་པ་ནི་ཡི་གེའི་ཚིག་འབྲུུ་གཉིས་པའི་མིང་གཞི་བ་དེ་ཚིག་སྔ་མའི་རྗེས་འཇུག་ཏུ་ཀློག་པ། དཔེར་ན་རྒྱ་མཚོ་ལ་རྒྱམ་ཚོ་ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ།། བྲག་ཕུག་དེ་ནི་ས་ནས་རྩིས་པའི་30mམཐོ་བོ་ཡོད་པ་དང། མེ་བྲག་(450 BCE-CE 50[11])བྲག་ཕུག་ནས་ཕྲུ་གུ་མ་འབྱར་གྱི་པུར་རམ་རོ་ཞིག་ཐོན། དེ་ནི་ཕྱི་ལོའི་སྔོན་གྱི་དུས་རབས་བཞི་པའི་ཡིན་པར་བརྗོད།[12] བརྗོད་ཚུལ་ཞིག་ནི་ཀ་ལི་གྷནྜཀིའི་རྒྱུགས་ཆུ་(Kali Gandaki River)དེ་ལོ་ངོ་སྟོང་ཕྲག་གསུམ་ཙམ་ནས་རྒྱ་གར་གྱི་ཉེ་བའི་གླིང་ཆེན་དང་འབྲེལ་བ་ཡོད་པ་དང་། དེ་བཞིན་བོད་དང་དབུས་ཨེ་ཤི་ཡ་དང་འབྲེལ་བ་ཡོད་པའང་བཤད། དཔྱད་རྩོམ་དེའི་[13]ནང་དེ་ནས་ཐོན་པའི་མིའི་རུས་པ་ཞིག་ལ་བརྟག་དཔྱད་བྱེད་པས། དུས་དེའི་སྐབས་ཀྱི་གནས་སྡོད་ཀྱི་མི་རྣམས་ཀྱི་མི་རྒྱུད་ངོ་མ་ནི་བྱང་ཨེ་ཤི་ཡ་ཡིན་པ་དང་། དེའི་མི་རྒྱུད་ངོ་མ་ནི་སོག་པོ་ཡིན་ཞེས་བརྗོད། མེ་བྲག་བྲག་ཕུག་དེ་ནས་རྙེད་པའི་རོ་དང་བསམ་རྫོང་བྲག་ཕུག་གི་རོ་གཉིས་ལ་བརྟག་དཔྱད་བྱས་མཐར་འདིར་རྙེད་པའི་རོ་ལ་གཅོད་གཏུབ་ཀྱི་རྨས་པ་མེད་པ་མ་གཏོགས་གཞན་ཚང་མ་གོང་བསམ་རྫོང་གི་དུར་ས་བཞིན་སོ་དང་ཚིགས་མཚམས་སོགས་ལ་བརྟག་དཔྱད་བྱས་འདུག དེ་བཞིན་ཕུག་པ་དེའི་ནང་ལ་ཀོ་བ་དང་པགས་ཚགས། ཤིང་དང་སྨྱུག་མ་ལས་བཟོས་པའི་ཅ་དངོས། དེ་བཞིན་རྫ་མ་དང་ལྕགས་རིགས་ལས་བཟོས་པ་བཅས་ཡོད། དེ་དག་ལ་ Radiocarbon བརྟག་དཔྱད་བྱས་པས་ཕལ་ཆེ་བའི་དུས་ཚིགས་ནི་༤༠༠-༢༠༠BCE.ཙམ་ལ་འཁེལ་བ་དང་ཁ་ཤས་ཤིག་དུས་ཚོད་དེ་ལས་ཏོག་ཙམ་ཕྱིས་པ་ཐོན།

གཉིས་པ། གློ་བོར་རྡོ་བརྐོས་ཇི་ཙམ་ཡོད་པ།

ཕྱི་ལོ་༡༩༩༣ལོར་གློ་བོ་“བཀག་”རྙིང་པ་ཞེས་པའི་ཡུལ་ལུང་དང”་བདེ་”ཞེས་པ་དང་”ས་དམར་”གྱི་ཡུལ་ལུང་གསུམ་གྱི་རྡོ་བརྐོས་ནི་རྡོ་ཆས་གསར་མའི་སྐབས་ཀྱི་ཡིན་པ་དང། གནའ་རྫས་རྟོག་ཞིབ་པས་ཞིབ་འཇུག་བྱས་ནས་དེ་ནི་ཕྱི་ལོའི་སྔོན་གྱི་དུས་རབས་བརྒྱད་པ་ཙམ་བར་ཁུངས་གཏུགས་ཞེས་བརྗོད། བཀག་གི་རྡོ་བརྐོས་ནི་ཀ་ལི་གྷནྜཀི་ཡི་རྒྱུགས་ཆུའི་ཟུར་ན་བྱེ་རྡོ་ལེབ་མོ་ཞིག་ཏུ་བརྐོས་ཡོད། རྡོ་བརྐོས་དེ་ནི་རྡོའི་ལག་ཆས་བརྐོ་བའམ་གཟོང་གིས་བརྐོས་པ་དང་། ཁྱོན་སྡོམ་པས་རྡོ་བརྐོས་རི་མོ་༡༡༨༩ཙམ་རྙེད། དེར་མི་དང་དུད་འགྲོའི་གཟུགས་རིས་ཡོད་པ་དང་། ཡིག་འབྲུ།(Characters) བརྐོས་ཡིག(inscriptions) སོགས་དུ་མ་དང་། ད་ལྟའི་བར་རྡོ་བརྐོས་དེ་དག་ནམ་ཞིག་ལ་བརྐོས་པ་དུས་ཚོད་ངེས་གཏན་ཞིག་མ་བྱུང་ཡང་། དེ་ནས་བོད་ཡིག་ཡི་གེ་དང་སྔགས་ཡིག་བྱུང་བ་དེ་གསར་ཤོས་སུ་འཇོག་དགོས། ད་དུང་དེ་ནས་གནའ་བོའི་གཡུང་དྲུང་རི་མོ་དང་མཆོད་རྟེན། བུམ་པ་བཅས་བརྐོས་ཡོད། ད་དུང་བཟོ་བཀོད་མགོ་རྙོག་ཅན་གྱི་འགྲམ་དུ་རི་དྭགས་གནའ་བ་(Blue Sheep) ཞིག་བརྐོས་པ་དེར་ཁོང་ཚོས་ཧ་ཅང་ཡ་མཚན་དང་། དེ་ནི་ཕྱི་ལོའི་སྔོན་གྱི་ལོ་ངོ་སྟོང་གི་ཡུ་རོབ་དང་ཨེ་ཤི་ཡའི་མི་རིགས་འདྲེས་མའི་དུད་འགྲོའི་བཟོ་དབྱིབས་ཡིན་ཚུལ་ཡང་བརྗོད་འདུག པོ་ལེས་[14]གློ་བོའི་ཡུལ་ལུང་རྩེར་སླེབས་ཞེས་པ་ཁ་ཤས་སུ་སེ་སྐད་(སེ་རིབ་སྐད)Tibeto-Burmin language(Seke)ཅེས་རྒྱག་པས། དེས་ན་སྔར་བཀག་ཅེས་པ་ལུང་པ་དང་ས་དམར་བཅས་སུའང་སེ་སྐད་བེད་སྤྱོད་བྱས་པ་དང་ཕྱིས་སུ་གློ་བོའི་སྤྱི་སྐད་གྱུར་པ་མིན་ནམ་ཞེས་ཚོད་དཔག་གནང་ཞིང་། སེ་སྐད་རྒྱག་མཁན་དེས་ད་ལྟའི་རྡོ་བརྐོས་ཀྱི་རི་མོ་དང་འབྲེལ་བ་དང་དཔང་རྟགས་ཡིན་ཚུལ་བརྗོད། དབུས་ཨེ་ཤི་ཡའི་གནའ་གཏམ་དུ་ཡོངས་སུ་གྲགས་པའི་ཤ་བའི་རི་མོ་དེ་མང་པོ་ཡོད། བཀག་རྙིང་པར་སེམས་ཅན་རྔོན་པའི་ཆེད་ཁྱི་དང་རི་དྭགས་གནའ་བ། དེ་བཞིན་རྔོན་རྒྱག་པ་དང་། འབྲོང་རྒོད་འདུལ་བ། ཕྱུགས་འཚོ་བ། དམག་འཁྲུག་གི་རྣམ་པ་མཚོན་པ་བཅས་ཀྱི་རི་མོ་བབ་ཆགས་ལ། གསོན་ཉམས་དོད་པ། གནའ་བོའི་ཉམས་འགྱུར་དང་ལྡན་པ་ཞིག་ཡོད་པ། མདོར་ན་རྡོ་བརྐོས་དེས་གློ་བོའམ་ལུང་ཁུག་དེར་ཡིག་འབྲུ་སོགས་བརྐོས་པས་རིག་གཞུང་ཕྱུག་པོ་ཡོད་པ་དང་། མཆོད་རྟེན་དང་བུམ་པ་བཅས་ཀྱི་ཆོས་ཀྱི་གོ་རྟོགས་ཀྱང་ཡོད་པ་མ་ཟད། སེམས་ཅན་རྔོན་པ་བྱེད་པའི་མཚོན་ཆའི་ལུང་ཁུག་དེས་དཔལ་འབྱོར་རིག་གནས་ཀྱང་ཡོད་པ་བཅས་མཚོན་ཐུབ་བོ།།

མཇུག་བསྡུ་བའི་གཏམ།

གློ་བོར་བྲག་ཕུག་དང་རྡོ་བརྐོས་སོགས་ཐོག་མ་G.Tucci (1953-55) Journey to Mustangཞེས་པའི་དེབ་ནང་བརྗོད་པ་དང་། དེ་ནས་ཕྱི་ལོ་༡༩༨༦ལོར་ Tibetologist Dr. Dieter Schuh དང་ལས་རོགས་ཀྱིས་གློ་བོར་སླེབས་ནས་བྲག་ཕུག་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱས། དེ་ནས་རིམ་པས་ཕྱི་རྒྱལ་བ་དང་བལ་པོས་གནའ་རྫས་རྟོག་ཞིབ་པ་རིམ་པས་དཔྱད་ཞིབ་དང་དཔྱད་རྩོམ་དུ་མ་སྤེལ་ཡོད་པ་དེར་གསལ་བའི་གློ་སྟོད་ནས་བྲག་ཕུག་དང་དུར་ས་༡༥དང་། གློ་སྨད་ནས་༦བཅས་ཁྱོན་སྡོམ་པས་༢༡བཅས་འདིར་བཀོད་ཡོད།

འོན་ཀྱང་ད་བར་སུས་ཀྱང་ངེས་གཏན་གྱིས་བྲག་ཕུག་དེ་རྣམས་རྐོ་དོན་དང་ཐོག་མ་སུས་བརྐོས་པ་སོགས་བརྗོད་མ་ནུས། མཁས་པ་ཚོས་སྔར་གློ་བོའི་ཡུལ་མི་རྣམས་བྲག་ཕུག་ཏུ་བསྡད་པ་དང་ཕྱིས་སུ་རིམ་པས་ས་ཆ་འཁོད་སྙོམས་སུ་སྤོས་ཚུལ་བརྗོད་པ་དང་། ཡང་ཁ་ཤས་ཀྱིས་གློ་ནི་བོད་དང་བལ་པོ། རྒྱ་གར་བར་གྱི་ཚོང་ལམ་ཞིག་ཆགས་ཡོད་པས། དེར་དམག་འཁྲུག་མང་པོ་བྱུང་ཡོད་པས། དེར་འཇིགས་སྐྲག་ལས་སྐྱོབ་ཕྱིར་བྲག་ཕུག་ཏུ་སྡོད་ཚུལ། ཡང་དེ་བཞིན་ཁུལ་དེའི་མི་རྣམས་ནི་ལྷ་དང་ཀླུ། གདོན་འདྲེ་དང་གསོན་འདྲེ་སོགས་ཀྱི་རྣམ་རྟོག་ཆེ་བས། འདྲེའི་འཇིགས་སྣང་གིས་བྲག་ལ་བརྐོས་རྒྱག་ཏེ་ཕུག་པར་བསྡད་ཅེས་བརྗོད། རྒྱུ་མཚན་ཅི་ཡིན་རུང་གོང་དུ་སྨྲས་པ་བཞིན་གློ་བོ་ནི་ཧི་མ་ལ་ཡཱའི་ནང་བྲག་ཕུག་མང་ཤོས་དང་། དེའི་ནང་ནས་རྙེད་པའི་གནའ་རྫས་ཀྱིས་ཡུལ་ལུང་དེའི་ལོ་རྒྱུས་ལོ་ངོ་སྟོང་ཕྲག་མང་པོར་འདེད་ཐུབ་པའི་ཁེ་ཕན་མང་དག་ཅིག་ཡོད་པས། དེར་སློབ་སྦྱོང་བྱ་རྒྱུའི་དོན་གནད་ནི་ད་དུང་ལྷག་ཡོད།

དཔྱད་ཡིག་དང་ཞབས་མཆན།

[1] Darnal, 2008

[2] (Finkel, 2012) Mustang is also home to one of the world’s great archaeological mysteries, the largest concentration of human carved cliff cave.

[3] ཟི་ལུང་པ་བསྟན་པ་བཟང་པོ། གློ་བོའི་དུས་བབ། ཤོག ༡༡༨ ༢༠༢༢ << ལྗོངས་འདིར་བསྟན་པ་ཤིན་ཏུ་དར་ཞིང་རྒྱས་པའི་གནས་བབས་དང་གླིང་བཞིའི་དགོན་སྡེའི་བྱུང་རབས་རོལ་མཚོ།>> གློ་བོར་བྱོན་པའི་རང་ཡུལ་གྱི་མཁས་གྲུབ་དང་ཕྱོགས་གཞན་ནས་ཞབས་ཀྱི་བཅག་པའི་མཁས་གྲུབ་རྣམས་ལ་བརྟག་ན་ངོར་ཆེན་ཕེབས་པ་ནས་བཟུང་ད་བར་རང་ཡུལ་གྱི་མཁས་གྲུབ་ ༧༢ དང་ཡུལ་གཞན་ནས་ ༤༢ གིས་གྲངས་བཟུང་།

[4] Dranal, Prakash (2017) Significant Heritage of Upper Mustang and Issue of Conservation: Dhaulagiri Journal of Sociology and Anthropoly Vol.11, 2017

[5] Regmi, Umesh Conservation of Tangible and Intangible Cultural Heritage of Upper Mustang: The ceiling is full of Mandala Fresco paintings painted in probably 12^th/113^th century. The flower decorations of Mandalas refer to the 13^th century style of decorating the Mandala

[6] Regmi, Umesh Conservation of Tangible and Intangible Cultural Heritage of Upper Mustang: This is one of the ancient caves located in the whole Himalayan region that connects to the history of the prehistorical development of human civilization.

[7] Chokhopani, which dates from ca. 1200-450 BCE. Aldenderfer, Mark and Jacqueline T. Eng, Bioarchaeological Analysis of Human Remains from Mustang, Nepal 2010, Ancient Nepal, Number 178, November 2011

[8] Ancient Nepal, Introduction by Dr. Dieter Schuh “The organic samples from the bricks of the storage chamber revealed that some of these chambers were construct between 600 and 100 B.C.

[9] Organic samples taken from a wall-construction between two caves in cave-system D revealed that this wall may have been constructs about 4000 B.C.

[10]ཁོང་གིས་གློ་ཡི་སྐོར་རྩོམ་མང་དག་ཅིག་སྤེལ་བ་ཡོད་པ་ལས། ལྷག་པར་དུ་གློ་བོར་བོན་གྱི་ཆོ་གའི་སྐོར་དང་དམར་རྫོང་བྲག་ཕུག་ནས་ཐོན་པའི་ཕྱག་དཔེ་སྐོར་བྲིས་ཡོད།

[11] Mebrak, 450-BCE-CE 50 Jacqueline T. Eng and Mark Aldenderfer (Bioarchaeological Analysis Human Remains from Mustang, Nepal 2010

[12] Dranal, Prakash (2017) Significant Heritage of Upper Mustang and Issue of Conservation: Dhaulagiri Journal of Sociology and Anthropoly Vol.11, 2017

[13] Aldenderfer, Mark and Jacqueline T. Eng, Bioarcheological Analysis of Human Remains from Mustang, Nepal 2010, Ancient Nepal, Number 178, November 2011

[14] PD Dr. Perdita Pohle, “Petroglyphs and abandon sites in Mustang” The studies carried out on the rock art thus offer a further piece of evidence that Kag Nyingba and Samar, nowadays Tibetan-speaking areas, were once inhabited by a non-Tibetan population that spoke a Tibeto-Burman language (Seke), and whose religion was highly animistic.

དཔྱད་གཞིའི་ཡིག་ཆ།

བོད་ཡིག་ཁག

བསོད་ནམས་དབང་འདུས། བོད་ལྗོངས་ས་མཐོའི་གནའ་རྫས་བརྟག་དཔྱད་དང་འབྱུང་འགྱུར་གྱི་མདུན་ལམ། བོད་ལྗོངས་ཞིབ་འཇུག ༡༩༩༥།༣

བསོད་ནམས་ཚེ་རིང་། མཚོ་སྔོན་ས་ཁུལ་གྱི་ཟངས་ཆས་དུས་རབས་ཀྱི་ཁ་རུབ་རིག་གནས་སྐོར་རགས་ཙམ་གླེང་བ།

དབྱིན་ཡིག་ཁག

Dranal, Prakash (2017) Significant Heritage of Upper Mustang and Issue of Conservation: Dhaulagiri Journal of Sociology and Anthropology Vol.11, 2017

Regmi, Umesh, Conservation of Tangible and intangible Culture Heritages of Upper Mustang

Shrestha, Khadga Man, A Few Words Ancient Nepal, Journal of the Department of Archaeology, Number 130-133 1992-1993, Department of Archaeology Kathmandu, Nepal

Schuh, Dr. Dieter, Introduction Ancient Nepal, Journal of the Department of Archaeology, Number 130-133 1992-1993, Department of Archaeology Kathmandu, Nepal

Simons, Angela, Trial Excavation of a Cave System in Muktinath valley, Ancient Nepal, Journal of the Department of Archaeology, Number 130-133 1992-1993, Department of Archaeology Kathmandu, Nepal

Aldenderfer, Mark and Jacqueline T. Eng, Bioarcheological Analysis of Human Remains from Mustang, Nepal 2010, Ancient Nepal, Number 178, November 2011

Pohle, PD Dr. Perdita, Petroglyphs and Abandoned Sites in Mustang A unique Source for Research in Cultural History and Historical Geography

Thapa, Azad, Conservation of Ruins: Interpreting the Incomplete Sky Cave of Nepal, 2020 Brandenburgische Technische Univerditat Cottbus- Senftenberg

Aldenderfer, Mark and Jacqueline T. Eng, Death and Burial among Two Ancient High-Altitude Communities of Nepal

རྩོམ་ཡིག་འདི་ནི་༢༠༢༤ལོའི་སྲིད་བྱུས་ཉམས་ཞིབ་ཁང་གི་དུས་དེབ་ཏུ་བཀོད་ཡོད།

– – – – –