ཡེ་ཤུ་ཆོས་སྤེལ་པ་ཞིག་གིས་བོད་ཡིག་ཐོག་བརྩམས་པའི་སྟོང་ཉིད་ཀྱི་ལྟ་བའི་དགག་ཡིག་ཐོག་མ།

ཡེ་ཤུ་ཆོས་སྤེལ་བ་མགོ་སྐར་བླ་མ་ཨི་པོ་ལི་དོ-ཌེ་སེ་ཌེ་རེ་(Ippolito Desideri 1684- 1733) ཡིས་དུས་རབས་18 པའི་དུས་སྟོད་ལ་བྲིས་པའི་བོད་ཡིག་གི་བརྩམས་ཆོས་རྣམས་ལས་སྟོང་ཉིད་ཀྱི་ལྟ་བ་འགོག་པའི་དགག་ཡིག་ལ་དཔྱད་པ།

ནང་དོན་གནད་བསྡུས།

༡༧༡༦ ལོར། མགོ་སྐར་བླ་མ་ཨི་པོ་ལི་དོ་ཞེས་པ་འདི་ཡེ་ཤུ་ཇེ་སོ་ཊི(Jesuit)འི་བོད་ཡུལ་གྱི་ཆོས་སྤེལ་ལས་དོན་བསྐྱར་གསོའི་ཆེད་བོད་ལ་བསླེབས་ཤིང་། བོད་དུ་ཡེ་ཤུ་ཆོས་ལུགས་སྤེལ་བ་ལ་ཐོག་མར་ནང་པའི་ལྟ་གྲུབ་མ་བཀག་ཐུ་མེད་དུ་མཐོང་སྟེ། སྐྱེ་བ་སྔ་ཕྱི་དང་སྟོང་ཉིད་ཀྱི་ལྟ་བ་དམིགས་འབེན་གཙོ་བོར་བཟུང་ནས་བོད་ཡིག་གི་བརྩམས་ཆོས་མང་དུ་བྲིས་ཡོད། སྟོང་ཉིད་འགོག་པའི་བརྩམས་ཆོས་རྣམས་སུ། ཆོས་རྣམས་ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས་ཐུག་མེད་དུ་བཤད་པ་མི་འཐད་པར། དོན་དམ་དང་རང་བཞིན་གྱིས་གྲུབ་པའི་འབྱུང་ཁུངས་ཤིག་(ལྷ་ཆེན་ནམ་དཀོན་མཆོག) ཡོད་དགོས་པའི་རྩོད་སྒྲུབ་བྱས་ཡོད་ལ། སྟོང་ཉིད་འགོག་པའི་བརྩམས་ཆོས་ཀྱི་གྲངས་འདྲེན་ཐད། “མགོ་སྐར་གྱི་བླ་མ་ཨི་པོ་ལི་དོ་ཅེས་བྱ་བ་ཡིས་ཕུལ་བའི་བོད་ཀྱི་མཁས་པ་རྣམས་ལ་སྐྱེ་བ་སྔ་མ་དང་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཞུ་བ་”ཞེས་པ་འདི་རྩོམ་འཕྲོར་ལུས་པ་ཞིག་ཡིན་ཞེས་མཁས་པ་མང་པོས་བཞེད་ཀྱང་། འདི་རྩོམ་འཕྲོར་ལུས་པ་ཞིག་མིན་པའི་སྒྲུབ་བྱེད་དང་བཅས་ཁོང་གི་སྟོང་ཉིད་འགོག་པའི་བརྩམས་ཆོས་ཀྱི་གྲངས་ངེས་ལ་དཔྱད་ཞིབ་བྱས་ཡོད།

བརྡ་ཆད་གཙོ་བོ། ཨི་པོ་ལི་དོ-ཌེ་སེ་ཌེ་རེ། བོད་ཡིག་བརྩམས་ཆོས། སྟོང་ཉིད་ཀྱི་ལྟ་བའི་དགག་ཡིག གྲངས་ངེས། ཡེ་ཤུ་ཆོས་སྤེལ། སྟོང་ཉིད། ལྷ་ཆེན།

 དང་པོ། སྔོན་གླེང་།

དུས་རབས་བཅོ་ལྔ་པ་ཡས་མས་ནས་ནུབ་ཕྱོགས་སུ་འགྲོ་བ་མིའི་གནས་སྟངས་གཙིགས་སུ་འཛིན་པའི་རིག་རྩལ་བསྐྱར་དར་(renaissance) སོགས་ཕྱི་ནང་གི་རྒྱུ་རྐྱེན་མང་པོ་ལ་བརྟེན་ནས་ནུབ་ཕྱོགས་སུ་ཡེ་ཤུ་ཆོས་སྡེའི་ཤུགས་རྐྱེན་ལ་དོ་ཕོག་ཆེན་པོ་ཐེབས། དེ་ལ་བརྟེན་ནས་ཡེ་ཤུ་གནམ་བདག་ཆོས་བརྒྱུད་ཀྱིས་ཤར་ཕྱོགས་སུ་མངའ་ཁོངས་རྒྱ་སྐྱེད་ཀྱི་ཆེད་དུ་རྟེན་གཞི་གསར་པ་འཚོལ་བའི་མགོ་བརྩམས་པར་མ་ཟད། བོད་ཡུལ་ལ་མཚོན་ནའང་། ཕྱི་ལོ་༡༦༢༤ ལོར་ཡེ་ཤུ་རྗེ་སོ་ཝེ་ཊིའི་ཆོས་བརྒྱུད་ཀྱི་ཆོས་པ་ཨེན་ཐོ་ནེ-ཌེ-ཨན་ཌི་རེ་ཌི་(António de Andrade) གིས་མངའ་རིས་རྩ་ཧྲེང་དུ་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་གྱི་རྟེན་གཞི་བཙུགས་ཀྱང་རིམ་གྱིས་ཉམས་ཆགས་སུ་ཕྱིན། མགོ་སྐར་[1]བླ་མ་ཨི་པོ་ལི་དོ་ནི་བོད་ཡུལ་དུ་སྤེལ་བའི་ཆོས་སྤེལ་གྱི་ལས་དོན་དེ་བསྐྱར་གསོའི་ཆེད་དུ་བོད་ལ་ཡོང་ཡོད་ལ།[2] སྐབས་འདིར་གླེང་བར་བྱ་བ་ནི་ཁོང་གིས་བརྩམས་པའི་བོད་ཡིག་གི་བརྩམས་ཆོས་འབོར་ཆེན་ཞིག་ཡོད་པའི་ཁྲོད་ནས་སྟོང་ཉིད་ཀྱི་ལྟ་བའི་སྐོར་གྱི་བརྩམས་ཆོས་རྣམས་ཡིན།

ཨི་པོ་ལི་དོ་ལ་མཚོན་ན། ལྷ་སར་ལོ་ངོ་ལྔ་ཙམ་བསྐྱལ་བ་དང་། བོད་ཀྱི་སྐད་ཡིག་དང་ནང་བསྟན་ལ་སློབ་སྦྱོང་ཞིབ་མོ་བྱས་ཏེ། བོད་ཡིག་ཐོག་དཔེ་དེབ་མང་པོ་ཞིག་བརྩམས་པར་མ་ཟད། རྗེ་ཙོང་ཁ་པའི་ལམ་རིམ་ཆེན་མོ་ཨེ་ཊ་ལེའི་སྐད་དུ་བསྒྱུར་ཅིང་། ཨེ་ཊ་ལེའི་སྐད་དུ་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཟིན་ཐོ་(Historical Notices of Tibet) འམ་བོད་ཡུལ་ལ་ཆོས་སྤེལ་དུ་བསྐྱོད་པ་(Mission to Tibet: The Extraordinary Eighteenth-Century Account of Father Ippolito Desideri S. J.) ཞེས་པའི་གླེགས་བམ་མཐུག་པོ་ཞིག་[3]ཀྱང་བརྩམས་པ་སོགས་ཐུན་མིན་གྱི་ལས་དོན་ངོ་མཚར་བ་མང་དུ་བསྒྲུབས་ཡོད།

ཡེ་ཤུ་ཆོས་བརྒྱུད་ཁ་ཕོ་ཆིན་(Capuchin) དང་རྗེ་སོ་ཊི(Jesuit) [4] བར་གྱི་འཐེན་འཁྱེར་དང་རྩོད་གླེང་ལ་བརྟེན་ནས། ཨི་པོ་ལི་དོའི་བརྩམས་ཆོས་རྣམས་དཔར་སྐྲུན་བྱེད་མི་ཆོག་པའི་དམ་བསྒྲགས་བྱས་ཏེ། དུས་རབས་གཅིག་དང་ཕྱེད་ཀའི་རིང་ཁོང་གི་བརྩམས་ཆོས་རྣམས་གོ་མེད་ཚོར་མེད་དུ་ལུས། འོན་ཀྱང་། རིམ་གྱིས་ཁོང་གི་འཕྲིན་ཡིག་ཁག་དང་ཡུལ་སྐོར་ཟིན་ཐོ་དཔར་སྐྲུན་བྱས་ཤིང་། དེ་རྗེས་བོད་ཡིག་གི་བརྩམས་ཆོས་རྣམས་ལ་དོ་སྣང་དང་གླེང་སློང་ཅུང་ཟད་བྱུང་ནའང་། བོད་ཡིག་གི་བརྩམས་ཆོས་དེ་དག་ད་དུང་ཡང་བོད་ཡིག་ཐོག་དཔར་སྐྲུན་བྱས་མེད་ཁར། ཨེ་ཊ་ལེའི་འགྱུར་ཡང་རགས་སྒྱུར་ཙམ་ལས་འཐུས་ཚང་ཚད་ལྡན་ཞིག་བྱུང་མེད། འདི་དག་གི་དབྱིན་འགྱུར་ལ་མཚོན་ན། བོད་རིག་པ་བ་ཌོ་ནལ་ཌི-ལོ་ཕེ་ཛི་(Donald S. Lopez) དང་དགེ་བཤེས་ཐུབ་བསྟན་སྦྱིན་པ་གཉིས་ཀྱིས་མགོ་སྐར་གྱི་བླ་མ་ཨི་པོ་ལི་དོ་ཅེས་བྱ་བ་ཡིས་ཕུལ་བའི་བོད་ཀྱི་མཁས་པ་རྣམས་ལ་སྐྱེ་བ་སྔ་མ་དང་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཞུ་བ་ཞེས་པའི་ཆ་ཤས་ཤིག་དང་། ཀེ་རི་སེ་སྟི་ཨཎ་གྱི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་སྙིང་པོ་ཧྲིལ་པོ་དབྱིན་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་ནས་༢༠༡༧ ལོར་དཔར་བསྐྲུན་བྱས་པའི་Dispelling the Darkness: A Jesuit’s Quest for the Soul of Tibet ཞེས་པ་དེ་ཙམ་ཡིན།

དེར་བརྟེན། སྤྱིར་ཁོང་གི་བོད་ཡིག་གི་བརྩམས་ཆོས་ཁག་ལ་དོ་སྣང་དང་ཞིབ་འཇུག་བྱས་པ་ཉུང་བ་དང་། སྒོས་སུ་བོད་ཡིག་ཐོག་འདིའི་སྐོར་གྱི་གནས་ཚུལ་རེ་ཟུང་ཙམ་མ་གཏོགས་ཞིབ་འཇུག་གི་རྩོམ་ཡིག་གཅིག་ཀྱང་བྱུང་མེད། ཁོང་གི་བོད་ཡིག་གི་བརྩམས་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་དགག་བྱ་གཙོ་བོ་སྟོང་ཉིད་དང་སྐྱེ་བ་སྔ་ཕྱི་ཡིན་ལ། དབུ་མའི་ལྟ་བར་གོ་རིམ་ལྡན་པའི་དཔྱད་པ་གཏོང་མཁན་གྱི་ནུབ་ཕྱོགས་པ་ཐོག་མ་དེ་ཁོང་ཡིན་པར་བསྙད།[5] མདོར་ན། ཁོང་ནི་བོད་ཀྱི་གཞུང་ཆེན་ཕྱི་སྐད་དུ་སྒྱུར་མཁན་ཐོག་མ་དང་། མགོན་པོ་ཀླུ་སྒྲུབ་ཀྱི་ལྟ་བར་གོ་རིམ་ལྡན་པའི་དཔྱད་པ་གཏོང་མཁན་ཐོག་མ། བོད་ཡིག་ཐོག་བརྩམས་ཆོས་མང་པོ་རྩོམ་མཁན་གྱི་ནུབ་ཕྱོགས་པ་ཐོག་མ། བོད་ལ་ཚན་རིག་གི་ལན་ནས་འགྲེལ་བརྗོད་བྱེད་མཁན་གྱི་ནུབ་ཕྱོགས་པ་ཐོག་མ་བཅས་སུ་གྱུར་ཡོད་པས། གཅིག་ནས་ནུབ་ཕྱོགས་པས་བོད་ཀྱི་ཆོས་དང་རིག་གནས་ལ་ཚན་རིག་གི་ལམ་ནས་ཞིབ་འཇུག་བྱས་པའི་ཐོག་མའི་གནས་སྟངས་དང་། གཉིས་ནས་ཡེ་ཤུ་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ལྟ་གྲུབ་ཁྲོད་ནས་ནང་པའི་ལྟ་གྲུབ་ལ་དགག་གཞག་ཅི་བྱེད་མིན་གྱི་གནས་སྟངས་ཤེས་རྟོགས་བྱེད་དགོས་ན། ཁོང་གི་བརྩམས་ཆོས་འདི་དག་ལ་རྒྱུས་ལོན་མ་བྱས་ཐུ་མེད་ཡིན། འདིར་ཁོང་གི་བོད་ཡིག་གི་བརྩམས་ཆོས་ཀྱི་ཞིབ་འཇུག་གནས་བབ་དང་། བོད་ཡིག་གི་བརྩམས་ཆོས་སྤྱིའི་གྲངས་འདྲེན་བྱེད་སྟངས། སྟོང་ཉིད་ཀྱི་ལྟ་བ་འགོག་པའི་བརྩམས་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས། དེ་དག་གི་ནང་དོན་དང་རྣམ་པ་བཅས་ཀྱི་སྐོར་མདོ་ཙམ་གླེང་ཡོད།

གཉིས་པ། བོད་དུ་ཆོས་སྤེལ་ལས་དོན་དང་འབྲེལ་བའི་མགོ་སྐར་བླ་མ་ཨེ་པོ་ལི་དོ་(Ippolito Desideri 1684- 1733) ཡི་ངོ་སྤྲོད་མདོར་བསྡུས།

ཡེ་ཤུ་ཆོས་སྤེལ་བ་མགོ་སྐར་བླ་མ་ཨི་པོ་ལི་དོ་ནི། ཕྱི་ལོ་༡༦༨༤ ཟླ་༡༢ ཚེས་༢༠ ལ་ཨེ་ཊ་ལ་(Italy)འི་གྲོང་བརྡལ་ཕི་སི་ཊོ་ཡ་(Pistoia) ཞེས་པར་འཁྲུངས་ཤིང་། ༡༧༣༣ ཟླ་༤ ཚེས་༡༤ ལ་སྐུ་གྲོངས། ཁོང་ནི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ཆེས་ནས་ཡེ་ཤུ་དང་། ཆོས་བརྒྱུད་ཀྱི་ཆ་ནས་ཡེ་ཤུ་གནམ་བདག་ཆོས་བརྒྱུད་(Catholicism) ཡིན་ལ། དེ་བཞིན་གནམ་བདག་ཆོས་བརྒྱུད་ནང་གསེས་ནས་བཤད་ན། རྗེ་སོ་ཊི་(Jesuit) ཞེས་པའི་འཛམ་གླིང་གང་སར་ཡེ་ཤུ་ཆོས་སྤེལ་ལས་དོན་རྒྱ་ཆེན་སྒྲུབ་མཁན་གྱི་ཆོས་བརྒྱུད་ཀྱི་ཁོངས་གཏོག་ཡིན།[6] ཆུང་དུས་ཡེ་ཤུ་རྗེ་སོ་ཊི་(Jesuit) སློབ་གྲྭར་ཕྱིན་ཅིང་། ༡༦༧༠ ལོར་རོམ་ལ་སོང་ནས་ཡེ་ཤུ་གནམ་བདག་ཆོས་བརྒྱུད་ཀྱི་ཚོགས་པ་ཆེ་ཤོས་རྗེ་སོ་སི་སྤྱི་ཚོགས་(Society of Jesus)[7] ཞེས་པའི་ཚོགས་མིའི་སྔོན་འགྲོའི་འོས་ཆོས་སུ་ཡེ་ཤུ་ཆོས་ལུགས་ལ་དུས་ཡུན་ལོ་གཉིས་རིང་སློབ་སྦྱོང་བྱས། ༡༧༠༢ ལོར་ཡེ་ཤུ་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་སྡོམ་པ་གསུམ་[8]བླངས་ནས་ཚོགས་པ་དེའི་ཚོགས་མིར་དངོས་སུ་གྱུར་ནས་རོ་མན་མཐོ་སློབ་ནས་(Roman College) ནས་མཐོ་རིམ་སློབ་གཉེར་བྱས། མཐོ་སློབ་ཐོན་རྗེས་ས་གནས་ཀྱི་ཡེ་ཤུ་རྗེ་སོ་ཊི་མཐོ་སློབ་(Jesuit college)ཀྱི་དགེ་རྒན་དུ་བསྐོས།

ཁོང་བོད་ལ་ཆོས་སྤེལ་དུ་ཡོང་བའི་ལོ་རྒྱུས་རྒྱབ་ལྗོངས་ཀྱི་ཆ་ནས་བཤད་ན། དུས་རབས་བཅུ་དྲུག་པའི་དུས་མཇུག་ནས་དུས་རབས་བཅོ་བརྒྱད་པའི་དུས་དཀྱིལ་བར། ཡུ་རོབ་ཏུ་འགྲུལ་བཞུད་ཟིན་ཐོའི་རྩོམ་རིག་ལ་དོ་སྣང་ཆེན་པོ་བསླེབས་ཡོད་ལ། འགྲུལ་བཞུད་ཟིན་ཐོའི་རྩོམ་རིག་འདིའི་ཐོག་མའི་ཤུགས་རྐྱེན་གཙོ་བོ་ནི། དུས་རབས་བཅུ་གསུམ་པའི་དུས་མཇུག་ལ་བྲིས་པའི་མར་ཁོ-ཕོ་ལོ་(Marco Polo c. 1254 –1324) ཡི་འགྲུལ་བཞུད་ཟིན་ཐོ་དང་། དུས་རབས་བཅུ་བཞི་པའི་དུས་མཇུག་ལ་བྲིས་པའི་སིར-རྗོན-མན་ཌེ་ཝེ་ལེ(Sir John Mandeville 14^th cen) ཡི་འགྲུལ་བཞུད་ཟིན་ཐོ་གཉིས་ཡིན་ཞིང་། ཟིན་ཐོ་འདི་གཉིས་སུ་ཨེ་ཤི་ཡའི་སྐོར་ལ་དངོས་ཡོད་དང་རྟོག་བཏགས་བསྲེས་པའི་གཏམ་རྒྱུད་ཡ་མཚན་པ་མང་པོ་བྲིས་ཡོད་པས། ཡུ་རོབ་ཀྱི་ཀློག་པ་པོ་རྣམས་ལ་མཚོན་ན། རྒྱང་རིང་ཤར་ཕྱོགས་ཀྱི་ཨེ་ཤི་ཡ་ནི་ལྷ་སྒྲུང་ལྟ་བུའི་ངོ་མཚར་གྱི་གནས་ཤིག་ཏུ་གྱུར།

ཨི་པོ་ལི་དོས་ཡེ་ཤུ་རྗེ་སོ་ཊིའི་ས་གནས་གཞི་རིམ་སློབ་གྲྭ་འགྲིམས་སྐབས། ས་གནས་དེ་གའི་ཡེ་ཤུ་གནམ་བདག་ཆོས་ཚོགས་ཀྱིས་གླིང་ཕྲན་གཞན་དུ་ཆོས་སྤེལ་ལས་དོན་ལ་ཤུགས་སྣོན་རྒྱག་བཞིན་པའི་སྒང་ཡིན་པ་དང་། ཁོང་ཆུང་དུས་འདས་པའི་དུས་ཀྱི་ཡེ་ཤུ་ཆོས་སྤེལ་བ་སྤྱི་དང་བྱེ་བྲག་ཏུ་ཉི་ཧོང་གི་ཕྱོགས་སུ་བཏང་བའི་ཆོས་སྤེལ་བ་གྲགས་ཅན་ཆོས་དཔོན་ཧྥི་རན་སེ་སི-ཨེག་སི་ཝིར་(St. Francis Xavier) དང་། རང་ཡུལ་ཕི་སི་ཊོ་ཡ་(Pistoia) ནས་ཝེ་ཊི་མན་(Vietnam) ལ་ཆོས་སྤེལ་དུ་ཐོག་མར་འགྲོ་མཁན་གྷོ་ལི་ནོ-བྷན་ཌི་ནོ་ཊིས་(Giuliano Bandinotti 1591–1631) སོགས་ཨ་ཤི་ཡར་མངགས་པའི་ཆོས་སྤེལ་བའི་སྐོར་གྱི་ཡ་མཚར་བའི་གཏམ་བརྒྱུད་ལ་ཉན་ནས་འཚར་ལོངས་བྱུང་བར་མ་ཟད། ད་དུང་ཁོང་གི་ཕ་ཡུལ་དེ་ག་ནས་ཨེ་ཇེབ་དང་ཨ་རབ་ལུང་པར་ཆོས་སྤེལ་དུ་ཕྱིན་ནས་ཕྱི་ལོ་༡༦༥༢ ལོར་རང་ཡུལ་ཕི་སི་ཊོ་ཡར་སྐུ་གྲོངས་པའི་ཆོས་སྤེལ་བ་ཁ་རེ་ཌོ་རེ་(Franciscan Arcangelo Carradori) ཡི་སྐོར་གྱི་གཏམ་རྒྱུད་གསོན་པོ་ལ་ཉན་ནས་ཀྱང་འཚར་ལོངས་བྱུང་ཡོད།[9] དེ་བཞིན། ཁོང་གིས་མཐོ་སློབ་འགྲིམས་སྐབས། སྐབས་དེར་མང་ཚོགས་ཁྲོད་གྲགས་ཆེ་བའི་ཌེ་ནེལ་ལོ-བྷར་ཊོ་ལི་(Daniello Bartoli) ཡི་དཔེ་དེབ་རྗེ་སོ་སི་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་(On the History of the Society of Jesus) ཞེས་པ་བཀླགས་ནས། དེབ་དེའི་ནང་གི་ཨ་ཤི་ཡའི་ཚན་པར་དམིགས་བསལ་གྱིས་དོ་སྣང་བྱས་ཏེ། ཨེ་ཤི་ཡའི་ནང་གི་ཆོས་སྤེལ་བ་རྣམས་ཀྱིས་བསྐུར་བའི་འཕྲིན་ཡིག་དང་སྙན་ཐོ་ཁག་ལ་བལྟས་ཡོད་སྲིད་པར་བརྗོད།[10]

འོན་ཀྱང་། ཁོང་རང་ཉིད་ཀྱི་བརྩམས་ཆོས་ཁྲོད་གསལ་བ་ནི། ལོ་མང་རིང་རང་ཉིད་ཀྱི་སེམས་ནང་ནས་ལྷོ་ཨེ་ཤི་ཡའི་ཕྱོགས་ལ་ཆོས་ཆོས་སྤེལ་དུ་འགྲོ་དགོས་པའི་འབོད་བརྡ་གཏོང་བཞིན་པའི་ཚོར་སྣང་ཤུགས་དྲག་ཅིག་བྱུང་བ་དེ་རེད། དེ་ཡང་། བོད་ཡུལ་ལ་ཆོས་སྤེལ་དུ་བསྐྱོད་པ་ཞེས་པའི་ཁོང་གི་འགྲུལ་བཞུད་ཟིན་ཐོ་རུ། ལོ་མང་རིང་ཁོང་གི་སེམས་ནང་ནས་ཨེན་ཌེ་སེ་(Indies) འམ་ལྷོ་ཨེ་ཤི་ཡའི་ཕྱོགས་སུ་ཆོས་སྤེལ་བར་བསྐྱོད་དགོས་པའི་འབོད་བརྡ་གཏོང་བཞིན་པའི་ཚོར་སྣང་བྱུང་མོད། ཁོ་རང་ལ་དཀའ་ཚེགས་དང་ངལ་དུབ་ཆེ་བའི་འགྲུལ་བཞུད་དེ་འདྲ་ཞིག་ལ་གདོང་ལེན་བྱེད་པའི་ནུས་པ་ཡོད་མེད་ཐེ་ཚོམ་སྐྱེས་པས། དེ་ལྟར་འགྲོ་བའི་ཆོག་མཆན་མ་ཞུས་པར་བཞག་ནའང་། སེམས་ནང་གི་འབོད་བརྡ་དེ་ཤུགས་ཇེ་དྲག་ནས་ཇེ་དྲག་ཏུ་གྱུར་སྐབས། ནང་སེམས་ཀྱི་མགོ་རྙོག་དེ་སེལ་བར་ལྷ་ལ་སྐྱབས་འཇུག་ཞུས་པ་དང་། རིམ་པས་ཡེ་ཤུ་ཆོས་ཚོགས་ལ་ཤར་ཕྱོགས་སུ་ཆོས་སྤེལ་འགྲུལ་བཞུད་བྱེད་པའི་ཆོག་མཆན་ཞུས་ནས་བཀའ་ཁྲོལ་ཐོབ་སྐོར་གསལ།[11]

དེ་ནས། ཕྱི་ལོ་༡༧༡༢ ལ་ཨེ་ཊ་ལེའི་གྲོང་ཁྱེར་རོམ་(Rom)ནས་ཕོལ་ཆེ་གྷོལ་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་ལི་སི་བྷོམ་(Lisbon) ལ་བསྐྱོད་པ་དང་། ༡༧༡༣ ལོར་ལི་སི་བྷོན་ནས་རྒྱ་གར་ལྷོ་ཕྱོགས་ཀྱི་གྷོ་བ་ལ་མཚོ་འགྲུལ་བྱས། ༡༧༡༤ ལོར་གྷོ་བ་ནས་ལྡི་ལི་ལ་འབྱོར། ༡༧༡༥ ལོར་ཀ་ཤི་སྨིར་དང་། ལ་དྭགས། བོད་ཀྱི་ནུབ་ཕྱོགས་བརྒྱུད་ནས་༡༧༡༦ ལོར་ལྷ་སར་འབྱོར། དེ་ནས་བཟུང་ལོ་ངོ་ལྔའི་རིང་ལ་ར་མོ་ཆེ་དང་། སེ་ར། དྭགས་པོ་བཅས་སུ་བོད་ཀྱི་སྐད་ཡིག་དང་ནང་བསྟན་ལ་སློབ་གཉེར་ཞིབ་མོ་བྱས་ཏེ། ཡེ་ཤུ་པ་ཞིག་གི་ངོ་བོའི་སྟེང་ནས་ཆོས་སྤེལ་ལས་དོན་བསྒྲུབས། མཐར་ཕྱི་ལོ་༡༧༢༡ ལོར་ལྷ་ས་ནས་ཐོན་དགོས་བྱུང་། འདིའི་རྒྱུ་མཚན་གཙོ་བོ་གཅིག་ནི། བོད་དུ་ཆོས་སྤེལ་ལས་དོན་གྱི་ཐོབ་ཐང་ཐད་ཡེ་ཤུ་ཆོས་བརྒྱུད་ནང་ཁུལ་ལ་རྩོད་གླེང་བྱུང་ནས། ཐོབ་ཐང་དེ་ཡེ་ཤུ་ཆོས་བརྒྱུད་ཁ་ཕོ་ཆིན་རྣམས་ལ་སྤྲད་པ་དང་། གྷོ་བར་བརྟེན་གཞི་བྱས་པའི་ཡེ་ཤུ་ཆོས་ཚོགས་ཀྱི་སྤྱི་ཁྱབ་ཆོས་དཔོན་མེ་ཞེ་ལེན་རྗི་ལོ-ཊམ་བྷོ་རེ་ནེ(Michelangelo Tamburini) ཡིས་ཡེ་ཤུ་རྗེ་སོ་ཊི་ཆོས་བརྒྱུད་ཀྱི་ཆོས་སྤེལ་བ་ཨི་པོ་ལི་དོ་འཕྲལ་དུ་ལྷ་ས་དང་ཁ་འབྲལ་དགོས་པའི་བཀའ་ཡིག་འབྱོར་བ་དེ་ཡིན་ལ། ཕྱོགས་གཞན་ཞིག་ནས་བཤད་ན། ཨི་པོ་ལི་དོས་རྒྱབ་བརྟེན་བཅོལ་སའི་ལྷ་བཟང་ཁང་ལ་ཇུས་ཉེས་བྱུང་བས། ཁོང་སྡོད་བཟོ་མི་བདེ་བའི་གནས་སྟངས་ཀྱང་བྱུང་ཡོད།

ཁོང་ལྷ་སར་སྡོད་ཡུན་རིང་། བོད་ཡིག་ཐོག་ ༡ ཐོ་རངས་མུན་སེལ་ཉི་མ་ཤར་བའི་བརྡ་(ARSI Goa 76, fols. 1-128) ཞེས་པ་དང་། ༢ མགོ་སྐར་གྱི་བླ་མ་ཨི་པོ་ལི་དོ་ཅེས་བྱ་བ་ཡིས་ཕུལ་བའི་བོད་ཀྱི་མཁས་པ་རྣམས་ལ་སྐྱེ་བ་སྔ་མ་དང་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཞུ་བ་(ARSI Goa 75, fols. 1-232)། ༣ སེམས་ཅན་དང་ཆོས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས་(ARSI Goa 74, fols. 47r-92v) ། ༤ ངེས་ལེགས་(ARSI Goa 74, fols. 69r-92v)། ༥ ཀེ་རི་སེ་སྟི་ཨཎ་གྱི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་སྙིང་པོ་(ARSI Goa 74, fols. 12r-61v) བཅས་ནང་བསྟན་གྱི་སྐྱེ་བ་སྔ་ཕྱི་དང་སྟོང་ཉིད་ཀྱི་ལྟ་བ་འགོག་པའི་བསྟན་བཅོས་བཞིའམ་ལྔ་བརྩམས་པར་མ་ཟད། བོད་ཀྱི་ཆོས་དང་། རིག་གཞུང་། སྲིད་དོན། ཁོག་ཡུག་བཅས་ཀྱི་སྐོར་ལ་ཟིན་ཐོ་གླེགས་བམ་མཐུག་པོ་ཞིག་ཀྱང་བརྩམས་ཡོད་ལ། རྗེ་ཙོང་ཁ་པའི་ལམ་རིམ་ཆེན་མོའང་ཨེ་ཊ་ལིའི་སྐད་དུ་བསྒྱུར་ཡོད། མདོར་ན། ཁོང་ནི། ༡ བོད་ཀྱི་གཞུང་ཆེན་ཕྱི་སྐད་དུ་སྒྱུར་མཁན་ཐོག་མ་དང་།[13] ༢ མགོན་པོ་ཀླུ་སྒྲུབ་ཀྱི་ལྟ་བར་གོ་རིམ་ལྡན་པའི་དཔྱད་པ་གཏོང་མཁན་ཐོག་མ།[14] ༣ བོད་ཡིག་ཐོག་བརྩམས་ཆོས་མང་པོ་རྩོམ་མཁན་གྱི་ནུབ་ཕྱོགས་པ་ཐོག་མ། ༤ བོད་ཀྱི་ཆོས་དང་རིག་གཞུང་ལ་ཚན་རིག་གི་ལན་ནས་འགྲེལ་བརྗོད་བྱེད་མཁན་ཐོག་མ་བཅས་སུ་གྱུར་ཡོད་པས།[15] བོད་རིག་པའི་ཞིབ་འཇུག་འཕེལ་རིམ་ཁྲོད་གནད་འགག་ཡོད་པའི་མི་སྣ་ཞིག་ཆགས་ཡོད།

ས་ཁྲའི་ཡོངས་ཁུངས།[16]

 གསུམ་པ། ཁོང་གི་བོད་ཡིག་གི་བརྩམས་ཆོས་དང་དེའི་ཞིབ་འཇུག་གནས་བབ།

གོང་གསལ་ལྟར། ཕྱི་ལོ་༡༧༣༢ ལོར། རོམ་གྱི་ཡེ་ཤུ་གནམ་བདག་ཆོས་བརྒྱུད་ཀྱི་ཆོས་སྤེལ་ལས་དོན་ལྷན་ཚོགས་(The Congregation for the Propagation of the Faith) ཀྱིས་བོད་ཡུལ་དུ་ཆོས་སྤེལ་བའི་ལས་དོན་གྱི་འགན་དབང་ངམ་ཐོབ་ཐང་དེ་ཁ་ཕོ་ཆིན་ལ་བསྐུལ་བར་མ་ཟད། ཇེ་སོ་ཊིའི་ཆོས་སྤེལ་ལས་དོན་དང་འབྲེལ་བའི་བརྩམས་ཆོས་སྣ་གཅིག་ཀྱང་བཀྲམ་མི་ཆོག་པ་བྱས་ཤིང་། དེ་ལ་བརྟེན་ནས། ཇེ་སོ་ཊིའི་གྲུབ་མཐའི་ཁོངས་ཀྱི་ཨི་པོ་ལི་དོའི་བོད་ཡིག་བརྩམས་ཆོས་དང་འགྲུལ་བཞུད་ཟིན་ཐོ་རྣམས་ལ་དུས་རབས་ཉི་ཤུ་པའི་དུས་མགོ་བར་དུ་དོ་སྣང་བསླེབས་ཐུབ་མེད། ༡༩༢༤ ལོར། བོད་དང་དཀྱིལ་ཤར་ས་ཁུལ་གྱི་ཡེ་ཤུ་ཆོས་སྤེལ་བའི་ལས་དོན་ཆེད་མཁས་པ་ཝེ་སིལ་སི་(Cornelius Nicolaas Petrus Wessels 1880-1964) ཡིས་༡༦༠༣ ནས་༡༧༢༡ བར་དཀྱིལ་ཤར་ཁུལ་དུ་ཆོས་སྤེལ་དུ་སྐྱོད་པའི་རྗེ་སོ་ཊིའི་འགྲུལ་བཞུད་པ་སྔོན་མ་ཞེས་པའི་དཔེ་དེབ་དེའི་ནང་། ཨི་པོ་ལི་དོའི་བོད་ཡིག་བརྩམས་ཆོས་དང་འགྲུལ་བཞུད་ཟིན་ཐོའི་སྐོར་གླེང་ཞིང་། འདི་ནི་ཨི་པོ་ལི་དོའི་འགྲུལ་བཞུད་ཟིན་ཐོ་དང་བོད་ཡིག་བརྩམས་ཆོས་དབྱིན་ཡིག་ཏུ་གླེང་སློང་བྱས་པ་ཐོག་མ་དེ་ཡིན།[18] ཁོང་གིས་དཔེ་དེབ་དེར་ཨི་པོ་ལི་དོའི་བོད་ཡིག་གི་བརྩམས་ཆོས་ཀྱི་གྲངས་ཀ་བཞི་བགྲངས་ཡོད།[19]

དེ་ནས་རིམ་གྱིས་ཨི་པོ་ལི་དོ་ལ་བོད་ཡིག་བརྩམས་ཆོས་གང་དང་ཅི་ཡོད་སྐོར་ལ་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཞིབ་འཇུག་རིམ་པར་གནང་ནས་ཞིབ་ཇེ་ཚགས་སུ་བཏང་ཡོད་ཅིང་། ཝེ་སིལ་སི་སོགས་ཡེ་ཤུ་ཉམས་ཞིབ་པ་སྔ་མ་ཁག་ཅིག་གིས་ཨེ་ཤ་ཡའི་ས་ཁུལ་གྱི་ཡེ་ཤུ་ཆོས་སྤེལ་གྱི་ལས་དོན་ཉམས་ཞིབ་དང་འབྲེལ་ནས་ཨི་པོ་ལི་དོའི་བོད་ཡིག་གི་བརྩམས་ཆོས་ཁག་ལ་དོ་སྣང་བྱས་པ་ཙམ་ལས། བོད་ཡིག་མི་མཁྱེན་པ་དང་བོད་ཀྱི་རིག་གནས་ལ་ཆེད་དུ་ཉམས་ཞིབ་བྱས་པ་མེད་པར་མ་ཟད། ཨི་པོ་ལི་དོའི་བོད་ཡིག་གི་བརྩམས་ཆོས་ཁག་གི་ནང་དོན་ལ་ཉམས་ཞིབ་ཀྱིས་གླེང་སློང་བྱས་པའང་མེད།

འོན་ཀྱང་། ཨི་པོ་ལི་དོའི་བོད་ཡིག་གི་བརྩམས་ཆོས་བོད་ཡིག་ཐོག་བཀླགས་ནས་དོ་སྣང་གནང་མཁན་གྱི་མཁས་པ་ཐོག་མའི་གྲས་ནི། བོད་རིག་པའི་མཁས་དབང་སྙན་གྲགས་ཅན་རྗོ་སི་པེ- ཏོས་ཆེ་(Giuseppe Tucci 1894-1984) ཡིན་ལ། ཁོང་གིས། “ང་ཚོས་ཆོས་དཔོན་ཌེ་སེ་ཌེ་རེ་ཡིས་ཙོང་ཁ་པའི་ལམ་རིམ་ཆེན་མོ་བསྒྱུར་ཡོད་པ་ཤེས་ལ། འགྱུར་དེ་ཁ་པོ་ཆིན་གྱི་ཆོས་དཔོན་ཧྥེ་ལེ་སི-མོ་རོ་(Felice da Morro) ལ་ཕུལ་ཡོད་པར་སྣང་ནའང་ད་ལྟ་ཕལ་ཆེར་བརླགས་ཟིན་པ་འདྲ། ཁོང་གི་བོད་ཡིག་ཐོག་བརྩམས་པའི་དགག་ཡིག་མགོ་སྐར་གྱི་བླ་མ་ཨི་པོ་ལི་དོ་ཅེས་བྱ་བ་ཡིས་ཕུལ་བའི་བོད་ཀྱི་མཁས་པ་རྣམས་ལ་སྐྱེ་བ་སྔ་མ་དང་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཞུ་བ་ཞེས་པའི་གླེགས་བམ་མཐུག་པོ་དེའི་ནང་དུ། སྙན་གྲགས་ཆེ་བའི་དཔེ་དེབ་འདིའི་སྐོར་གྱི་ཁོང་གི་གོ་རྟོགས་དང་འདི་གལ་ཆེན་པོ་ཡིན་ཚུལ་གསལ། ཁོ་བོར་དཔེ་ཆ་འདིའི་པར་སློག་ཅིག་ཐོབ་ཅིང་། གངས་རིའི་ལྗོངས་ཀྱི་བླ་མའི་རིང་ལུགས་དང་སྐྱབས་རྗེ་ཐོ་མ་སི-ཨ་ཁ་ཡེ་ནེ་སི་(Thomas Aquinas)འི་རིང་ལུགས་བར་གྱི་བགྲོ་གླེང་གལ་ཆེན་འདིའི་འགྱུར་ཅིག་དཔར་སྐྲུན་བྱ་རྒྱུ་འདུན་པ་ཡོད།” ཅེས་བཤད་ཀྱང་། ཁོང་གིས་འདི་ལ་ཉམས་ཞིབ་བྱས་པ་དང་འདིའི་འགྱུར་དཔར་སྐྲུན་བྱས་པ་བྱུང་མེད།[20]

ཨི་པོ་ལི་དོའི་བོད་ཡིག་བརྩམས་ཆོས་ཁག་གི་ཞིབ་འཇུག་ཞིབ་ཇེ་ཚགས་སུ་གཏོང་མཁན་ནི། རྒྱ་གར་དང་བོད་ཀྱི་རིག་གནས་ཞིབ་འཇུག་པ་ལོས་ཆ་ནོ-ཕེ་ཏེག་(Luciano Petech 1914-2010) ཡིན་པ་དང་། ཁོང་གིས་བོད་དང་བལ་ཡུལ་དུ་བསྐྱོད་པའི་ཨེ་ཊ་ལེའི་ཆོས་སྤེལ་བ་རྣམས་ཀྱིས་སྐོར་ནས་གླེགས་བམ་བདུན་གྱི་བདག་ཉིད་ཅན་ཞིག་(I Missionari Italiani nel Tibet e nel Nepal (MITN), Il Nuovo Ramusio, 7 vols) རྩོམ་བསྒྲིགས་བྱས་ཏེ། དེའི་ནང་དུ་ཨི་པོ་ལི་དོའི་བོད་ཡིག་བརྩམས་ཆོས་ཁག་ངོ་སྤྲོད་བྱས་ཡོད།

དེ་ནས། ཨི་པོ་ལི་དོའི་བོད་ཡིག་བརྩམས་ཁག་ཅིག་ཨེ་ཊ་ལེའི་སྐད་དུ་སྒྱུར་ནས་བརྩམས་ཆོས་རེ་རེ་བཞིན་ངོ་སྤྲོད་དང་རྣམ་གྲངས་འབྱེད་མཁན་ནི། རྗོ་སི་པི-ཊོ་སི་ཁ་ནོ་(Giuseppe Toscano (1911-2003) ཡིན་ལ། ཊོ་སི་ཁ་ནོས་ཨི་པོ་ལི་དོའི་འགྲུལ་བཞུད་དཔེ་དེབ་རྣམས་སུ་གསལ་བའི་ཁོང་གིས་བོད་ཡིག་བརྩམས་ཆོས་ཅི་བརྩམས་ཀྱི་གནས་ཚུལ་དང་བསྡུར་ནས་བོད་ཡིག་བརྩམས་ཆོས་ཁག་ངོས་འཛིན་དང་རྣམ་གྲངས་གཤམ་གསལ་ལྟར་རྒྱས་པར་ཕྱེས་ཡོད། ༡ ཐོ་རངས་མུན་སེལ་ཉི་མ་ཤར་བའི་བརྡ་(ARSI Goa 76, fols. 1-128) དང་། ༢ མགོ་སྐར་གྱི་བླ་མ་ཨི་པོ་ལི་དོ་ཅེས་བྱ་བ་ཡིས་ཕུལ་བའི་བོད་ཀྱི་མཁས་པ་རྣམས་ལ་སྐྱེ་བ་སྔ་མ་དང་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཞུ་བ་(ARSI Goa 75, fols. 1-232)། ༣ སེམས་ཅན་དང་ཆོས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས་(ARSI Goa 74, fols. 47r-92v)། ༤ ཀེ་རི་སེ་སྟི་ཨཎ་གྱི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་སྙིང་པོ(ARSI Goa 74, fols. 12r-61v)། ༥ ངེས་ལེགས་(ARSI Goa 74, fols. 69r-92v)། ༦ བོད་ཀྱི་ཆོས་ལ་མཁས་པ་རྣམས་ལ་སྐྱེ་བ་སྔ་ཕྱིའི་སྒོ་ནས་མགོ་སྐར་གྱིས་ཞུ་བ།[21] ༧ བརྩམས་ཆོས་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་སྤྱི་སྡོམ་ཟིན་བྲིས། ༨ རིགས་ལམ་སྦྱོང་བརྡར། ༩ ཡེ་ཤུའི་སྨོན་ལམ། ༡༠ བོད་ཀྱི་བསྟན་ཆོས་ཁག་ལས་བཤུས་པའི་ལུང་ཕྱོགས་སྡེབ། ༡༡ ཡེ་ཤུ་བླ་ཆེན་ཕོབ་བཅུ་གཅིག་པ་ཁེ་ལེ་མེན་ཊི་(Clement XI) ཡིས་ལྷ་བཟང་ཁང་ལ་བསྐུར་བའི་འཕྲིན་ཡིག་བོད་འགྱུར། ༡༢ རྩོམ་ཡིག་ཐོར་བུ་བཅས་རྣམ་གྲངས་བཅུ་གཉིས་སུ་ཕྱེས་ཡོད། འདི་ནི་ད་བར་དུ་ཨི་པོ་ལི་དོའི་བོད་ཡིག་བརྩམས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་བཀར་བ་རྒྱས་ཤོས་དེ་ཡིན།

བོད་ཀྱི་མཁས་པའི་ཁྲོད་ཨི་པོ་ལི་དོའམ་ཁོང་གི་བོད་ཡིག་བརྩམས་ཆོས་སྐོར་ལ་དོ་སྣང་དང་གླེང་སློང་བྱས་པ་ཤིན་ཏུ་དཀོན་ནའང་། གཏན་ནས་མེད་པ་མིན་ཏེ། ༡༩༧༦ ལོར་དཔར་བའི་ཞྭ་སྒམ་པའི་སྲིད་དོན་རྒྱལ་རབས་སུ་ཁོང་གི་འགྲུལ་བཞུད་བརྩམས་ཆོས་ལས་ལུང་འདྲེན་རེ་ཟུང་བྱས་ནས་གླེང་སློང་བྱས་པ་དང་།[22] ༢༠༡༠ ལོར་དཔར་བའི་རྒྱལ་བ་རིན་པོ་ཆེའི་བཀའ་རྩོམ་ཆོས་ལུགས་མཐུན་སྒྲིལ་གྱི་ཡང་དག་པའི་ལམ་བུ་(Toward a True Kinship of Faiths) ཡི་ནང་དུ། ཨི་པོ་ལི་དོ་དང་ཁོང་གི་བརྩམས་ཆོས་སྐོར་ལ་ཤོག་ངོས་གསུམ་ཙམ་གསལ་ལ།[23] དེ་བཞིན། ༢༠༢༢ ལོར་དཔར་བའི་དགེ་བཤེས་ཐུབ་བསྟན་སྦྱིན་པའི་གངས་ཅན་གྱི་ལྗོངས་སུ་སངས་རྒྱས་བྱོན་པ་ཞེས་པའི་ནང་དུའང་ཁོང་གི་བརྩམས་ཆོས་སྐོར་ཨེན་ཙམ་གསལ།[24]

 བཞི་པ། སྟོང་ཉིད་ཀྱི་ལྟ་བ་འགོག་པའི་དགག་ཡིག་དངོས་གླེང་བ།

རྒྱབ་ལྗོངས།: ཡེ་ཤུ་ཆོས་སྤེལ་བ་གཞན་དག་དང་མི་འདྲ་བར། ཨི་པོ་ལི་དོའི་ཆོས་སྤེལ་ལས་དོན་གྱི་ཁ་གཏད་ས་ནི། ཆོས་ལ་མཁས་པའི་བླ་མ་དང་དགེ་བཤེས་རྣམས་ཡིན་པ་ལས་མི་དམངས་མིན། ཁོང་ལྷ་སར་མ་འབྱོར་སྔོན་ལ་ཡེ་ཤུ་ཆོས་བརྒྱུད་ཁ་ཕོ་ཆིན་གྱི་ཆོས་སྤེལ་པ་ཁག་ཅིག་བསླེབས་ཡོད་ལ། ཁོང་ཚོས་ཡེ་ཤུ་ཆོས་ལུགས་པའི་ངོ་བོའི་ཐོག་ནས་ནང་པའི་ལྟ་གྲུབ་ལ་དགག་ཡིག་སྤེལ་བ་ལྟ་ཅི། ཐ་ན་ཡེ་ཤུ་པའི་རྟགས་ཐམས་ཅད་དོར་ནས་བོད་ཀྱི་ཕྱུ་བ་གྱོན་ཏེ་སྨན་བཅོས་ཀྱི་ཞབས་ཞུ་སྒྲུབ་པའི་ཟོལ་གྱིས་མངོན་པ་མི་གསལ་བའི་ཆོས་སྤེལ་ལས་དོན་སྒྲུབ་ཐབས་བྱས་ཡོད།[25] འོན་ཀྱང་། ཨི་པོ་ལི་དོ་ཡིས་དེ་ལས་ལྡོག་སྟེ། ཡེ་ཤུ་ཆོས་དཔོན་ཞིག་གི་རྣམ་པའི་སྟེང་ནས་ཆོས་ལུགས་སྤེལ་ཐབས་བྱས་པར་མ་ཟད། ཁོང་གིས་བོད་མི་རྣམས་ཀྱི་སེམས་པ་འགུག་ཆེད། ཡེ་ཤུ་ཆོས་སྤེལ་བ་རྣམས་ཀྱིས་ཆོས་དཔོན་གྱི་རྣམ་པ་བསྟན་ནས་རྟག་ཏུ་སློབ་སྦྱོང་དང་སྨོན་ལམ་ལ་གཞོལ་དགོས་པ་དང་། བསླབ་པ་སློབ་གཉེར་ལ་མཐོང་ཆེན་བྱེད་པའི་བོད་ཀྱི་དགོན་སྡེ་རྣམས་ནི་ཡེ་ཤུ་ཆོས་སྤེལ་ལས་དོན་གྱི་མཐུན་རྐྱེན་ཞིག་ཡིན་པས། དགོན་སྡེ་དེ་དག་ནས་རང་ཉིད་སྐྱེ་བོ་ཕལ་པ་ཞིག་མིན་པར་ཆོས་པ་ཞིག་ཡིན་པའི་རྣམ་པ་སྟོན་དགོས་པར་བརྗོད།[26]

ཁོང་གི་བརྩམས་ཆོས་གཅིག་གི་ཁ་བྱང་ལ་“མགོ་སྐར་གྱི་བླ་མ་ཨི་པོ་ལི་དོ་ཅེས་བྱ་བ་ཡིས་ཕུལ་བའི་བོད་ཀྱི་མཁས་པ་རྣམས་ལ་སྐྱེ་བ་སྔ་མ་དང་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཞུ་བ”ཞེས་རང་ཉིད་ལ་“བླ་མ”ཞེས་སྨྲོས་པ་དེ་ཡང་། སྐབས་དེར་ཁོང་གི་བྱ་སྤྱོད་ལ་བརྟེན་ནས་ལྷ་སའི་བོད་མི་ཚོས་ཁོང་ལ་“མགོ་སྐར་(དཀར)བླ་མ”ཞེས་འབོད་ཀྱི་ཡོད་པའི་རྟགས་སུ་འཁུམས་སྙམ། ཨི་པོ་ལི་དོས་མངོན་གསལ་གྱིས་ཆོས་སྤེལ་ལས་དོན་བསྒྲུབས་པའི་ཤུགས་རྐྱེན་ལ་བརྟེན་ནས། ཡེ་ཤུ་ཁ་ཕོ་ཆིན་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་མི་དམངས་ཁྲོད་ཆོས་སྤེལ་ལས་དོན་མངོན་གསལ་དུ་བསྒྲུབས་པར་མ་ཟད། ཐལ་ཆེའི་ཆོས་སྤེལ་ལས་དོན་འགའ་ཞིག་ཀྱང་བསྒྲུབས་པས་མཐར་ཕྱི་ལོ་༡༧༥༤ ལོར་ཁ་ཕོ་ཆིན་གྱི་ཆོས་སྤེལ་བ་ལྔ་ལ་རྟ་ལྕག་ཉི་ཤུ་རེ་གཞུས་ནས་ཕྱིར་འབུད་བཏང་ངོ་། །[27]

གཞན་ཡང་། ཨི་པོ་ལི་དོས་སྤྱིར་མི་ཐམས་ཅད་ལ་ཡེ་ཤུ་ཆོས་ལུགས་སྟོན་དགོས་ནའང་། བོད་དུ་ཆོས་སྤེལ་ལས་དོན་གྱི་དམིགས་ས་དེ་མི་དམངས་དཀྱུས་མ་རྣམས་མ་ཡིན་པར། གཏན་ཚིགས་ལ་བྱང་བའི་ཆོས་ཀྱི་མཁས་པ་རྣམས་ཡིན་དགོས་ལ། གལ་སྲིད་རིགས་པ་དང་གཏན་ཚིགས་ཀྱི་སྟེང་ནས་ཁོང་ཚོའི་སེམས་པ་འགུགས་ཐུབ་ན། མི་དམངས་རྣམས་ལས་སླ་པོར་རང་གི་བླ་མའི་རྗེས་སུ་འཇུག་ངེས་པར་བརྗོད།[28] འདི་དག་གི་ཁོང་གིས་བོད་ཡིག་ཐོག་བརྩམས་ཆོས་མང་དུ་སྤེལ་ནས་ནང་བསྟན་གྱི་ལྟ་བ་འགོག་པའི་རྒྱབ་ལྗོངས་སུ་འཁུམས་ལ། ཁོང་གིས་གང་འགོག་པར་བྱ་རྒྱུའི་ནང་བསྟན་གྱི་ལྟ་བའི་“ནོར་བ”ཆེ་ཤོས་གཉིས་སུ་བསྙད་པ་ནི་སྐྱེ་བ་སྔ་ཕྱི་དང་སྟོང་ཉིད་ཀྱི་ལྟ་བ་ཡིན་ཞིང་། འདི་གཉིས་ལས་ཀྱང་ཆོས་ཐམས་ཅད་རང་ངོས་ནས་མེད་པའི་རྟེན་འབྲེལ་བདེན་སྟོང་ཙམ་དུ་གྲུབ་ན། འཇིག་རྟེན་བྱེད་པོ་ཡོད་མི་སྲིད་པས་སྟོང་ཉིད་ཀྱི་ལྟ་བ་འདི་འགོག་རྒྱུ་ནི་ཁོང་ལ་མཚོན་ན་གནད་ཆེ་ཤོས་སུ་གྱུར་ཡོད།

གྲངས་འདྲེན་དང་དོགས་དཔྱོད།: ཨི་པོ་ལི་དོའི་བོད་ཡིག་བརྩམས་ཆོས་སྤྱིའི་རྣམ་གྲངས་ནི་གོང་སྨྲས་རྗོ་སི་པི-ཊོ་སི་ཁ་ནོའི་གྲངས་འདྲེན་དང་ངོས་འཛིན་འདི་དག་ཡོངས་གྲགས་སུ་ཚད་མར་འཛིན་ནའང་། གྲངས་འདྲེན་བྱེད་ཚུལ་འདི་ལ་དོགས་དཔྱོད་གནང་མཁན་ཡང་ཡོད་དེ། དཔེར་ན། ཡེ་ཤུ་གཙུག་ལག་སློབ་གྲྭ་Loyola University Maryland ཡི་སློབ་དཔོན་ཊི་རེན་ཊི-ཕོམ་ཕེན་(Trent Pomplun) གྱིས་ཨི་པོ་ལི་དོའི་བོད་ཡིག་བརྩམས་ཆོས་སེམས་ཅན་དང་ཆོས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས་དང་ངེས་ལེགས་(མཚན་བྱང་འདི་རྗོ་སི་པི-ཊོ་སི་ཁ་ནོས་བཏགས་པ་ཡིན) ཞེས་པའི་མ་ཡིག་གི་ཟླ་ཚེས་དང་། ས་བཅད། ཤོག་ངོས་ཕན་ཚུན་གྱི་མགོ་མཇུག་བསྡུར་ནས། མཚན་བྱང་དང་མཇུག་སྡོམ་གང་ཡང་མེད་པའི་ངེས་ལེགས་ཞེས་པའི་བརྩམས་ཆོས་དེ་ཆོས་སེམས་ཅན་དང་ཆོས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས་ཀྱི་ཆ་ཤས་ཤིག་ལས་བརྩམས་ཆོས་རང་རྐྱ་བ་ཞིག་མིན་པར་བརྗོད་ལ།[29] རྒྱུ་མཚན་ཡང་ངེས་ཅན་ཞིག་ཡོད་པར་མཐོང་། གང་ལྟར། ཨི་པོ་ལི་དོའི་བོད་ཡིག་གི་བརྩམས་ཆོས་ཀྱི་གྲངས་འདྲེན་མི་འདྲ་བ་བྱུང་བའི་གནད་གཅིག་ནི། ངེས་ལེགས་ཞེས་པ་དེ་ཉིད་བརྩམས་ཆོས་རང་རྐྱ་བ་ཞིག་ཏུ་བགྲངས་མིན་གྱི་གནད་ཀྱིས་ཡིན། ཁོང་གི་བོད་ཡིག་བརྩམས་ཆོས་འདི་དག་ཐམས་ཅད་དེང་སྐབས་རོམ་གྱི་ཡེ་ཤུ་རྗེ་སོ་ཊིའི་དཔེ་མཛོད་(Archivum Romanum Societatis Iesu (ARSI) དུ་ཡོད།

གང་ལྟར། དཔེ་མཛོད་(Archivum Romanum Societatis Iesu (ARSI) ཀྱི་དཀར་ཆག་ཏུ་སོ་སོར་བསྒྲིགས་པའི་ཁོང་གི་བོད་ཡིག་གི་བརྩམས་ཆོས་ཁྲོད། སྟོང་ཉིད་ཀྱི་ལྟ་བར་རྩལ་དུ་བཏོན་ནས་དགག་པ་བྱེད་པ་དང་ཞར་བྱུང་དུ་དགག་པ་བྱེད་པའི་རིགས་གཉིས་ཡོད་པ་ལས། རིགས་དང་པོའི་གྲས་ནི་སེམས་ཅན་དང་ཆོས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས་དང་ངེས་ལེགས་ཞེས་གྲགས་པ་གཉིས་ཡིན་ཞིང་། མགོ་སྐར་གྱི་བླ་མ་ཨི་པོ་ལི་དོ་ཅེས་བྱ་བ་ཡིས་ཕུལ་བའི་བོད་ཀྱི་མཁས་པ་རྣམས་ལ་སྐྱེ་བ་སྔ་མ་དང་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཞུ་བ་ཞེས་པའི་གླེགས་བམ་མཐུག་པོ་དེའི་མཚན་བྱང་ལྟར་ན་བརྩམས་ཆོས་དེར་སྟོང་པ་ཉིད་བཀག་པའི་རྣམ་པ་མངོན་ནའང་། བརྩམས་ཆོས་དེ་རང་དུ་སྟོང་ཉིད་བཀག་མེད་པ་དང་འབྲེལ་བའི་ལྟ་ཚུལ་གཤམ་ནས་གླེང་། རིགས་གཉིས་པ་ནི་ཀེ་རི་སེ་སྟི་ཨཎ་གྱི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་སྙིང་པོ་ཞེས་པ་དེ་ཡིན་ཞིང་། འདིར་ཡེ་ཤུ་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་སྙིང་པོ་བཤད་པའི་སྔོན་འགྲོར་སྟོང་ཉིད་ལ་ཞར་བྱུང་གི་དགག་རྒྱག་བྱས་ཡོད།

སྐྱེ་བ་སྔ་མ་དང་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཞུ་བ་ཞེས་པའི་བརྩམས་ཆོས་དེ་རང་དུ་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་སྐོར་མི་གསལ་བས། ཉམས་ཞིབ་པ་རྣམས་ཀྱིས་འདི་རྩོམ་འཕྲོར་ལུས་པ་ཞིག་ཏུ་སྨྲ།[30] འོན་ཀྱང་། ཁོང་གི་འགྲུལ་བཞུད་ཟིན་ཐོ་བོད་ཡུལ་ལ་ཆོས་སྤེལ་དུ་བསྐྱོད་པ་ཞེས་པར་གསལ་བའི་བོད་ཡིག་གི་རང་རྩོམ་ཅི་ཡོད་ཀྱི་གནས་ཚུལ་སོགས་གནད་འགའ་ཤས་ཀྱི་སྟེང་ནས་བལྟས་ཚེ། འདི་རྩོམ་འཕྲོར་ལུས་པ་ཞིག་མིན་པར་འདི་དང་། སྟོང་ཉིད་ཀྱི་ལྟ་བ་འགོག་པའི་དགག་ཡིག ཡེ་ཤུ་ཆོས་ལུགས་སྐོར་གྱི་བརྩམས་ཆོས་གསུམ་གླེགས་བམ་སྤྱི་མཚན་པ་གཅིག་གི་ཆ་ཆས་ཀྱི་ཚུལ་བརྩམས་པའི་རྣམ་པ་གསལ་པོ་ཡོད། དེ་ཡང་འདི་ལ་རྒྱུ་མཚན་འགའ་ཞིག་མཐོང་སྟེ། ༡) ཁོང་གི་འགྲུལ་བཞུད་ཟིན་ཐོའི་ཁྲོད། བོད་ཡིག་གི་རང་རྩོམ་སྐོར་གྱི་གནས་ཚུལ་སྐོར་རྒྱས་བསྡུས་རིགས་གསུམ་བྱུང་བ་རྣམས་བསྡུར་ན། བརྩམས་ཆོས་དང་པོ་བརྩམས་ནས་ལྷ་བཟང་ཁང་ལ་ཕུལ་རྗེས། གླེགས་བམ་གཅིག་བརྩམས་ཚུལ་དང་། གླེགས་བམ་དེའི་ཆ་ཆས་སུ་བརྗོད་བྱ་མི་འདྲ་བའི་པོད་གསུམ་ཡོད་པ་ནི། སྐྱེ་བ་སྔ་ཕྱི་འགོག་པའི་བརྩམས་ཆོས་གཅིག་དང་། སྟོང་ཉིད་ཀྱི་ལྟ་བ་འགོག་པའི་བརྩམས་ཆོས་གཅིག ཡེ་ཤུ་ཆོས་ལུགས་སྐོར་གྱི་བརྩམས་ཆོས་གཅིག་བཅས་པོད་གསུམ་གྱི་མིང་མ་སྨྲོས་པར་བརྗོད་བྱ་མི་འདྲ་བའི་སྟེང་ནས་བཤད་ཡོད།[31] དེར་བརྟེན། གླེགས་བམ་གཙོ་བོའི་ཆ་ཤས་སུ་གཞན་ལུགས་འགོག་པའི་བརྩམས་ཆོས་གཉིས་ཀྱི་མཚན་བྱང་ལྷན་དུ་སྨྲོས་ནས་ཆ་ཤས་དེ་གཉིས་དཀྱུས་གཅིག་ཏུ་བརྩམས་པར་མངོན།

༢) ཁོང་གི་བརྩམས་ཆོས་རང་རྐྱ་བ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དབུར་མཆོད་བརྗོད་ཡོད་ཀྱང་། སྟོད་ཉིད་འགོག་པའི་བརྩམས་ཆོས་སེམས་ཅན་དང་ཆོས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས་ཞེས་པར་མཆོད་བརྗོད་མེད་པས། བརྩམས་ཆོས་འདི་གོང་གསལ་སྐྱེ་བ་སྔ་མ་དང་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཞུ་བ་ཞེས་པའི་བརྩམས་ཆོས་(མཆོད་བརྗོད་ཡོད་པ་) དང་དཀྱུས་གཅིག་ཏུ་བརྩམས་པར་སྣང་ལ། སློབ་དཔོན་ཊི་རེན་ཊི-ཕོམ་ཕེན་(Trent Pomplun) གྱིས་ས་བཅད་མ་རྫོགས་པར་རྩོམ་མཚམས་བཞག་པས་རྩོམ་འཕྲོར་ལུས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་རྩོད་སྒྲུབ་བྱས་པ་དེ་ཡང་གནད་འདིའི་སྟེང་ནས་བལྟས་ན་འགལ་བ་མེད།

༣) བོད་ཡིག་ཁྲོད། མགོ་སྐར་གྱི་བླ་མ་ཨི་པོ་ལི་དོ་ཅེས་བྱ་བ་ཡིས་ཕུལ་བའི་བོད་ཀྱི་མཁས་པ་རྣམས་ལ་སྐྱེ་བ་སྔ་མ་དང་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཞུ་བ་ཞེས་པའི་བོད་ཡིག་གི་མཚན་བྱང་ཁྲོད་སྟོང་པ་ཉིད་ཅེས་གསལ་ནའང་ཡང་། ཌོ་ནལ་ཌི-ལོ་ཕེ་ཛི་(Donald S. Lopez) དང་དགེ་བཤེས་ཐུབ་བསྟན་སྦྱིན་པ་གཉིས་ཀྱིས་གསུངས་པ་ལྟར་ན། ཨི་པོ་ལི་དོའི་ལ་ཊེན་གྱི་ཟིན་བྲིས་ཁྲོད། བརྩམས་ཆོས་འདིའི་མགོ་ནས་ལ་ཊེན་དུ་བསྒྱུར་བ་ལྟར་སྣང་བའི་མཚན་བྱང་ཞིག་སྟེ། རྩོམ་པ་པོ་རང་ཉིད་ཀྱིས་བསྒྱུར་བའི་ལ་ཊེན་གྱི་མཚན་བྱང་ “[1] A. M. D. G. [2] Explicatio Libri Thibetensi idiomate conscripti in [3] confuta-tionem Pitagoricae sententiae de Transmigra=[4] tione Animarum juxta Thibet-anorum sistema. [New Para:] [5] Quicumque nostris hisce temporibus scientiarum” (Explanation of a Book Written in the Tibetan Language in Refutation of the Pythagorean Doctrine of the Transmigration of Souls, according to the Tibetans’ System.) ཞེས་པ་ཞིག་ཡོད་པ་དང་། ཁོང་རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱི་འགྱུར་རྩོམ་ Dispelling the Darkness: A Jesuit’s Quest for the Soul of Tibet གྱི་མཇུག་ཏུ་འདི་ཉིད་གོང་གསལ་གྱི་བརྩམས་ཆོས་དེའི་ལ་ཊེན་གྱི་འགྱུར་ཡིན་པ་གཞིར་བཞག་གིས་ཟུར་བཀོད་བྱས་འདུག་ལ།[32] ལ་ཊེན་གྱི་མཚན་བྱང་འདིའི་ཁྲོད་སྟོང་པ་ཉིད་ཅེས་མི་གསལ་བས། འདིའི་སྟེང་ནས་ཀྱང་བརྩམས་ཆོས་འདིའི་མཚན་བྱང་ཁྲོད་སྟོང་པ་ཉིད་ངེས་པར་ཡོད་དགོས་པའི་ངེས་པ་མེད་པ་མཐོང་ཐུབ།

༤) གལ་ཆེ་བ་ཞིག་ལ། བོད་ཡུལ་ལ་ཆོས་སྤེལ་དུ་བསྐྱོད་པ་ཞེས་པའི་ཁོང་གི་འགྲུལ་བཞུད་ཟིན་ཐོར། དྭགས་པོ་མཁར་ནས་སེ་ར་ལ་སླར་ལོག་སྐབས། སྐྱེ་བ་སྔ་མ་འགོག་པའི་བརྩམས་ཆོས་དང་སྟོང་ཉིད་འགོག་པའི་བརྩམས་ཆོས་གཉིས་ཀ་རང་གི་བོད་ཡིག་དགེ་རྒན་ལ་སྤྱན་འབུལ་ཞུས་པའི་སྐོར་གསལ་པོར་བཀོད་འདུག་པས།[33] སྐབས་དེར་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་ལྟ་བ་འགོག་པའི་བརྩམས་ཆོས་བརྩམས་གྲུབ་ཟིན་ན། མགོ་སྐར་གྱི་བླ་མ་ཨི་པོ་ལི་དོ་ཅེས་བྱ་བ་ཡིས་ཕུལ་བའི་བོད་ཀྱི་མཁས་པ་རྣམས་ལ་སྐྱེ་བ་སྔ་མ་དང་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཞུ་བ་ཞེས་པའི་མཇུག་གི་སྟོང་ཉིད་འགོག་པའི་ཚན་པ་ཞིག་རྩོམ་འཕྲོར་ལུས་དགོས་པའི་རྒྱུ་མཚན་མེད་པ་གསལ་པོ་མིན་ནམ།

༥) སེམས་ཅན་དང་ཆོས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས་ཀྱི་དབུར། “སྐྱེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་རྣམས་ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས་དང་དེ་དག་ཐོག་མའི་མཐའ་དང་བྲལ་བ་ཡིན་པར་ཁྱོད་ཀྱི་ལུགས་ལྟར་བཞག་པ་ནི་འགལ་འདུ་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་མི་རིགས་པར་རགས་ཙམ་བཤད་ལ།”[34] ཞེས་སྟོང་ཉིད་ཀྱི་ལྟ་བ་འགོག་པའི་བརྩམས་ཆོས་འདི་སྐྱེ་བ་སྔ་མ་འགོག་པའི་བརྩམས་ཆོས་ཀྱི་འཕྲོར་མཐུད་ནས་བརྩམས་པ་ཞིག་ཡིན་པ་མངོན་གསལ་དུ་སྣང་།

གང་ལྟར། རིགས་ལམ་དང་དཔེ་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་སྟོང་ཉིད་ཀྱི་ལྟ་བ་འགོག་པའི་ཁོང་གི་བོད་ཡིག་བརྩམས་ཆོས་ནི། སེམས་ཅན་དང་ཆོས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས་དང་། ངེས་ལེགས་ཞེས་གྲགས་པ། ཀེ་རི་སེ་སྟི་ཨཎ་གྱི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་སྙིང་པོ་བཅས་ཡིན།

ནང་དོན།: བོད་ཡུལ་ལ་ཆོས་སྤེལ་དུ་བསྐྱོད་པ་ཞེས་པར། སེ་ར་དགོན་དུ་འབྱོར་རྗེས། ཆེས་མགོ་རྙོག་ཆེ་ཤོས་དང་ཆེས་གོ་དཀའ་ཤོས་ཀྱི་སྟོང་ཉིད་ཀྱི་ལྟ་བ་དེ་ཉིད་ལ་གོམས་འདྲིས་དང་འཐུས་ཚང་པ་ཞིག་རྟོགས་ཐབས་ཀྱི་འབད་བརྩོན་གཙོ་བོ་བྱས་སྐོར་དང་། དོན་དམ་པ་དང་རང་བཞིན་གྱིས་མ་གྲུབ་པའི་སྟོང་ཉིད་ཀྱི་ལྟ་བ་འདི་ཡིས་ནི། ལྷ་ཆེན་ནམ་“དཀོན་མཆོག་ཤེས་རྟོགས་བྱེད་པའི་སྒོ་མོ་ཡོངས་སུ་བརྒྱབ་པ”འི་སྐོར་བྲིས་པར་མ་ཟད། སེ་ར་དགོན་ནས་རང་གི་དགེ་རྒན་དང་དགེ་བཤེས་གཞན་མང་པོར་སྟོང་ཉིད་ཀྱི་ལྟ་བ་སྟོན་པའི་རེ་ཞུ་ཡང་ནས་ཡང་དུ་ཞུས་ཀྱང་རེ་འབྲས་དོན་མེད་དུ་གྱུར་སྟབས། ལྷ་ཆེན་ལ་གསོལ་བ་ཡང་ཡང་དུ་བཏབ་ནས་སྟོང་ཉིད་སྟོན་པའི་གཞུང་ལ་ཡང་དང་བསྐྱར་དུ་ཐོས་བསམ་བྱས་རྗེས། མཐར་ངོ་མཚར་གྱི་རྣམ་པས་དེའི་དོན་རྟོགས་ཐུབ་པར་གྱུར་བའི་སྐོར་ཡང་བརྗོད།[35] ཨི་པོ་ལི་དོ་ལ་མཚོན་ན། བོད་དུ་ཡེ་ཤུ་ཆོས་ལུགས་གཏིང་ཚུགས་པ་ཞིག་སྤེལ་དགོས་ན། ལྷ་ཆེན་གྱི་ལྟ་བ་ཡང་དག་པར་སྒྲུབ་དགོས་ལ། དེ་ལྟར་སྒྲུབ་པ་ལ་སྟོང་ཉིད་ཀྱི་ལྟ་བ་འགོག་དགོས་པར་གཟིགས་པ་དེ་གནད་ཆེན་པོར་མངོན་ཞིང་། སྟོང་ཉིད་འགོག་པའི་བརྩམས་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་བརྗོད་བྱ་གཙོ་བོ་དེ་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས་སུ་རང་བཞིན་གྱིས་གྲུབ་པའི་བདེན་པ་མཐར་ཐུག་ཅིག་འཇོག་དགོས་པ་དང་། དེ་འདྲའི་རང་བཞིན་གྱིས་གྲུབ་པ་ཞིག་མེད་པར་འདོད་པའི་ལྟ་བ་བཀག་ཡོད།

རྒྱུ་རྐྱེན་ལ་མ་ལྟོས་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་གྲུབ་པའི་འཇིག་རྟེན་བྱེད་པོའམ་ལྷ་ཆེན་ཞིག་གིས་ཆོས་རྣམས་བསྐྲུན་པ་མ་ཡིན་པར་འདོད་པའི་དབུ་མའི་ལྟ་བ་ལ། ཁོང་གིས་དེ་ལྟར་ན་དངོས་པོ་ཐམས་ཅད་ཐུག་མེད་དུ་འགྱུར་བ་སོགས་ཀྱིས་དགག་པ་མང་དུ་བྱས། དེ་ཡང་དཔེར་ན། སེམས་ཅན་དང་ཆོས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས་ལས། “ཐོག་མ་མེད་པར་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བའི་དོན་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུ་རྐྱེན་གང་ཞིག་ལ་རྒྱུ་རྐྱེན་གཞན་གྱི་དབང་གིས་སྐྱེས་པ་ལ་ནི་འོང་བ་ཡོད་པར་འདོད་ན། ཐོག་མ་མེད་པའི་སྐབས་དེར་སྐྱེས་པ་ལ་ནི་འོང་བའི་རྒྱུ་རྐྱེན་མཐའ་དག་ཐུག་མེད་དུ་འདོད་དགོས་པར་འགྱུར་བས་ཐོག་མ་མེད་པའི་སྐབས་དེར་དེ་དག་ཐུག་མེད་དུ་འདོད་པ་ནི་རིགས་པ་མིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །”[36] ཞེས་སོགས་མཐར་གཏུགས་ན་ཆོས་རྣམས་ལ་ཐོག་མའི་རྒྱུ་(primary cause) ཞིག་ཡོད་དགོས་པ་ལས་ཐུག་མེད་དུ་འཇོག་མི་རིགས་པའི་དགག་པ་བྱས།

གཞན་ཡང་། སེམས་ཅན་དང་ཆོས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས་ལས། “གསུམ་པ་དངོས་པོར་སྨྲ་བ་དང་དབུ་མ་པ་མགོ་སྐར་གྱི་ལུགས་གསུམ་པོའི་ཁྱད་པར་བསྟན་པ་ནི། དངོས་པོ་སྨྲ་བ་རྣམས་དངོས་པོ་ཐམས་ཅད་རང་རང་གི་ངོ་བོས་གྲུབ་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་གྲུབ་པར་འདོད་དང་། དབུ་མ་པ་དག་རང་བཞིན་གྱིས་གྲུབ་པ་ཅུང་ཟད་ཙམ་ཡང་མེད་པར་འདོད་དང་། མགོ་སྐར་གྱི་ལུགས་དམ་པ་ལ་ནི་ཡང་དག་གནས་པའི་སྐལ་ལྡན་རྣམས་འཕགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཡུལ་རབ་མཆོག་དམ་པ་ཕུལ་དུ་བྱུང་བ་རང་བཞིན་གྱིས་གྲུབ་པ་འགྲན་འདྲ་དཔེ་ཟླ་མེད་དོ་གཅིག་པུ་རྗེ་ཞིག་མ་གཏོགས། དོན་གཞན་ཐམས་ཅད་མ་ལུས་པ་རང་བཞིན་གྱིས་གྲུབ་པ་མེད་པའི་སྟོང་པ་འདོད་ལ།”[37] ཞེས་དབུ་མ་པའི་ལུགས་ཀྱི་རང་བཞིན་གྱིས་མ་གྲུབ་པའི་སྟོང་པ་དེ་ལྷ་ཆེན་ནམ་དཀོན་མཆོག ཡང་ན། ཐོག་མའི་རྒྱུ་(primary cause) གཅིག་པུའི་སྟེང་ནས་ཁས་ལེན་མི་ཐུབ་པ་མ་གཏོགས། ཆོས་གཞན་རྣམས་ཀྱི་སྟེང་ནས་ཁས་ལེན་པར་བརྗོད།

ཡང་། ཀེ་རི་སེ་སྟི་ཨཎ་གྱི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་སྙིང་པོ་ལས། “ཡོད་པའི་དངོས་པོ་རྣམས་ཐམས་ཅད་རང་བཞིན་གྱིས་སྟོངས་པའི་སྟོང་པ་ཉིད་ཡིན་ན་ནི། དངོས་པོ་མ་ལུས་པར་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ནི་རབ་ཏུ་དྭངས་པའི་མཚོའི་ནང་དུ་སྣང་བའི་ཟླ་བའི་གཟུགས་བརྙན་དང་འདྲ་བར་འདོད་དགོས་པར་འགྱུར་རོ། ། འདོད་ལུགས་འདི་ལ་སྐྱོན་བསྟན་པར་བྱེད་ན་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། དཔེར་ན། ཟླ་བའི་གཟུགས་བརྙན་མ་ཡིན་ཞིང་ཟླ་བའི་གཟུགས་དངོས་ཅིག་གཏན་ནས་མེད་པར་འདོད་དེ། ཟླ་བའི་གཟུགས་བརྙན་མཚོའི་ནང་དུ་སྣང་བ་བཞིན་དུ་དངོས་སུ་ཡོད་པར་འདོད་པ་ནི་འགལ་བ་འདུ་བ་ཙམ་ཞིག་ཡིན་པ། དེ་བཞིན་དུ་རང་བཞིན་གྱིས་གྲུབ་པའི་དངོས་པོ་གཅིག་ཀྱང་མེད་པར་འདོད་དེ། རང་བཞིན་གྱིས་སྟོངས་པའི་གང་ཟག་དང་ཆོས་འདི་ཐམས་ཅད་བསྙོན་དུ་མེད་དེ་ཡོད་པར་འདོད་པ་ནི་འགལ་འདུའི་བབ་ཅོལ་ཡིན་པར་ཐག་ཆོད་པར་བྱ་དགོས་སོ། །”[38] ཞེས་པ་སོགས་དོན་དམ་དང་ཀུབ་རྫོབ་ཀྱི་ཁྱད་པར་ལེགས་པར་མ་ཕྱེས་པར་སྐྱོན་བསྟན་པའང་མཆིས་སོ། །

ལྔ་པ། མཇུག་གཏམ།

སྤྱིར་ཨི་པོ་ལི་དོའི་བོད་ཡིག་བརྩམས་ཆོས་ཁྲོད་ཀྱི་སྟོང་ཉིད་འགོག་པའི་བརྩམས་ཆོས་རྣམས་ལ་འགྲེལ་བརྗོད་དང་དཔྱད་པ་བྱེད་དགོས་པའི་གནས་མང་དུ་སྣང་ནའང་། དཔྱད་རྩོམ་འདིར་ཡིག་གྲངས་ཀྱི་ཚད་བཀག་ཡོད་སྟབས་གནད་དོན་མང་པོ་ཞིག་རེ་ཞིག་སྐྱུར་དགོས་བྱུང་ཞིང་། བོད་ཡིག་ཁྲོད་ཁོང་གི་བོད་ཡིག་བརྩམས་ཆོས་སྤྱིའི་སྐོར་དང་སྟོང་ཉིད་ཀྱི་ལྟ་བ་འགོག་པའི་བོད་ཡིག་བརྩམས་ཆོས་ཅི་མཆིས་ཀྱི་ཞིབ་འཇུག་གི་དཔྱད་རྩོམ་མི་སྣང་བས། འདིར་དེ་དག་གི་སྐོར་གྱི་ཞིབ་འཇུག་གནས་བབ་དང་། ཁོང་གི་བོད་ཡིག་བརྩམས་ཆོས་སྤྱིའི་རྣམ་གྲངས། ཁྱད་པར་དུ་ཁོང་ལ་སྟོང་ཉིད་འགོག་པའི་བརྩམས་ཆོས་ཅི་མཆིས་ཀྱི་དཔྱད་འབྲས་གསར་པ་བཏོན་ཡོད།

ཉམས་ཞིབ་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཁྲོད་ཨི་པོ་ལི་དོས་བསྒྲུབས་པ་ལྟར་སུས་ཀྱང་བསྒྲུབས་ཐུབ་མེད་པ་དང་། ཁོང་གིས་བོད་ཀྱི་ཆོས་དང་རིག་གནས་ལ་འགྲེལ་བརྗོད་བྱས་པའི་འགྲུལ་བཞུད་ཟིན་ཐོ་རྣམས་ནི་བོད་ལ་ཚན་རིག་གི་ལམ་ནས་འགྲེལ་བརྗོད་བྱས་པའི་ཡིག་ཆ་ཐོག་མ་དེ་ཡིན་པ་སོགས་གདེང་འཇོག་དང་བསྐྱར་ཞིབ་བྱས་དང་བྱེད་བཞིན་ཡོད་པས། རང་རེའི་བོད་རིག་པ་ཞིབ་འཇུག་གི་ཁྲོད་ནས་ཀྱང་འདི་དང་འདིའི་རིགས་ལ་དཔྱད་ཞིབ་དང་བགྲོ་གླེང་དགོས་ངེས་སུ་མཐོང་ལ། འདིའི་སྟེང་ནས་ཆོས་དང་རིག་གནས་གཞན་གྱིས་བསྐྱེད་པའི་མི་རྣམས་ཀྱིས་བོད་ཀྱི་ཆོས་རིག་ལ་ཚུལ་ཇི་ལྟར་དཔྱད་པ་མཐོང་ཐུབ་ལ། དེའི་སྟེང་ནས་རང་རེའི་ཞིབ་འཇུག་གི་རིག་གནས་ཕུན་སུམ་ཇེ་ཚོགས་སུ་གཏོང་བའི་ཟུར་ངོས་དང་རིགས་ལམ་གཞན་རྙེད་ཐུབ་པའི་དགེ་མཚན་མཆིས་པར་འདོད་དོ། །

དཔྱད་ཡིག་དང་ཞབས་མཆན། 

[1] “མགོ་སྐར”ཞེས་པ་ནི། སྐབས་དེར་བོད་མི་ཚོས་ལྷ་སར་ཡོད་པའི་ཁ་ཤི་མིར་གྱི་ཁ་ཆེ་དང་ཨར་མེ་ནེན་(Armenian) གྱི་ཚོང་པ་རྣམས་ལ་མགོ་དཀར་ཞེས་འབོད་པས། ཐོག་མའི་སྐབས་ཡུ་རོབ་ཀྱི་ཡེ་ཤུ་ཆོས་སྤེལ་པ་རྣམས་ལའང་མིང་དེས་བོས་ནའང་། ཨི་པོ་ལི་དོས་“མགོ་སྐར”ཞེས་རང་ཉིད་ཡེ་ཤུ་པ་ཞིག་ཡིན་པ་སྟོན་ཕྱིར། ཆེད་དུ་སྒྲ་གདངས་གཅིག་ལ་ནང་དོན་མི་གཅིག་པ་བྲིས་པ་ཡིན་ཞེས་ཞིབ་འཇུག་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཞལ་གཅིག་མཐུན་དུ་སྨྲ་ཚུལ་བཤད། See Sweet, S. M (2010), Mission to Tibet: The Extraordinary Eighteenth-Century Account of Father Ippolito Desideri, S.J. Leonard Zwilling (ed) Boston, MA: Wisdom Publications. p. 665

[2] Sweet, S. M (2010), Mission to Tibet: The Extraordinary Eighteenth-Century Account of Father Ippolito Desideri, S.J. Leonard Zwilling (ed) Boston, MA: Wisdom Publications. p. 119

[3] མཁས་པ་མང་པོས་འདི་ནི་བོད་ཀྱི་ཆོས་དང་རིག་གཞུང་ལ་ཚན་རིག་གི་ལམ་ནས་འགྲེལ་བརྗོད་བྱས་པའི་དཔེ་དེབ་ཐོག་མ་རུ་ངོས་འཛིན་བྱེད། See Pomplun, T (2011) Natural Reason and Buddhist Philosophy: The Tibetan Studies of Ippolito Desideri, S.J (1684–1733) History of Religions 50, no. 4.  p. 384

[4] འདི་གཉིས་ནི་ཡེ་ཤུ་གནམ་བདག་པའི་ཆོས་བརྒྱུད་བྱེ་བྲག་པ་གཉིས་ཡིན་ལ། འདི་གཉིས་ཀྱིས་བོད་ཡུལ་ལ་ཆོས་སྤེལ་བའི་ལས་དོན་ཐད་འགྲན་རྩོད་ཆེན་པོ་བྱས་ཡོད།

[5] Westerhoff J. C. (2017) Nagarjuna’s Madhyamaka: A Philosophical Investigation, Ph.D Dissertation, Michigan: ProQuest LLC. p. 19

[6] ཡེ་ཤུ་ཆོས་ལུགས་ལ་ཆོས་བརྒྱུད་མང་པོ་ཡོད་པ་ལས། གནམ་བདག་ཆོས་བརྒྱུད་ཁོངས་ཀྱི་ཁ་ཕོ་ཆིན་(Capuchin) དང་རྗེ་སོ་ཊི་(Jesuit) ཞེས་པའི་ཆོས་སྡེ་གཉིས་ཀྱིས་ཡེ་ཤུ་ཆོས་ལུགས་རྒྱ་ཆེན་སྤེལ་ཐབས་བྱས་པའི་ཁར། ཆོས་སྤེལ་ལ་བརྟེན་ནས་མངའ་ཁོངས་རྒྱ་བསྐྱེད་བྱེད་པའི་ཐད་འགྲན་རྩོད་ཀྱང་ཆེན་པོ་བྱས་ཡོད་ལ། བོད་ཡུལ་དུ་ཆོས་སྤེལ་ལས་དོན་གཉེར་བའི་ཁྲོད་དུའང་དེ་ལྟར་བྱས་ཡོད། ཡེ་ཤུ་ཆོས་བརྒྱུད་གཞན་དག་དང་བསྡུར་ན། གནམ་བདག་ཆོས་བརྒྱུད་ཀྱིས་འཛམ་གླིང་གང་སར་འབད་པ་ཆེན་པོས་ཆོས་སྤེལ་ལས་དོན་མང་བ་གཉེར་ཐུབ་པའི་རྒྱུ་མཚན་གཅིག་ནི། ཡེ་ཤུ་ཆོས་ལུགས་གསར་པ་(Protestantism) ལྟ་བུའི་ཡེ་ཤུ་ཆོས་བརྒྱུད་ཀྱི་གྲྭ་པས་ཁྱིམ་ཐབ་སྐྱོང་བའི་ལམ་ལུགས་འཛིན་པས་ཆོས་སྤེལ་ལས་དོན་ལ་བློས་གཏོང་ཆེན་པོ་བྱེད་མི་ཐུབ་ཀྱང་། གནམ་བདག་ཆོས་བརྒྱུད་ཀྱི་གྲྭ་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཁྱིམ་ཐབ་སྤངས་པའི་རབ་བྱུང་བའི་ལམ་ལུགས་སྐྱོང་བས་འཛམ་གླིང་གི་ས་གནས་ཐག་རིང་གི་སར་ཆོས་སྤེལ་ལས་དོན་ཆེད་བློས་གཏོང་ཆེན་པོ་བྱེད་ཐུབ་པས་ཡིན་པར་བཤད། (Blainey, 2007, p. 263) མགོ་སྐར་བླ་མ་ཨེ་པོ་ལི་དོ་ཡང་བོད་ཡུལ་དུ་ཡོང་ནས་ཆོས་སྤེལ་ལས་དོན་ལ་འབད་བརྩོན་ཤུགས་དྲགས་བསྟེན་ཐུབ་པའི་རྒྱུ་མཚན་དང་རྒྱབ་ལྗོངས་གཅིག་འདི་ཡིན་པར་ངེས།

[7] ཚོགས་པ་འདི་ནི་ཡེ་ཤུ་ཆོས་དཔོན་ཨེ་གྷི་ན་ཊེ་སི་(Ignatius of Loyola 1491-1556) ཡིས་ཡེ་ཤུ་ཆོས་སྤེལ་ལས་དོན་སོགས་ཀྱི་ཆེད་དུ་ཕྱི་ལོ་ 1540 ལོར་གསར་འཛུགས་བྱས་པ་ཞིག་ཡིན་ལ། ཚོགས་མི་ 19216 ཡས་མས་ཡོད་པའི་ཚོགས་པ་འདི་ཕོ་གྱོ་ག་ཁོ་ནས་གྲུབ་པ་ཞིག་དང་། ཚོགས་མིའི་ཁོངས་སུ་ཆོས་དཔོན་ 13491 ཡས་མས་ཡོད་པ་ལས་མགོ་སྐར་བླ་མ་ཨེ་པོ་ལི་དོའང་ཆོས་དཔོན་ཞིག་ཡིན་ལ། འཛམ་གླིང་གང་སར་ཆོས་སྤེལ་ལས་དོན་ལ་འབད་བརྩོན་ཤུགས་དྲག་བསྟེན་མཁན་གྱི་ཆོས་དཔོན་མང་པོ་བྱུང་བའི་ཁྲོག་ཀྱི་གཅིག་ཀྱང་ཨེ་པོ་ལི་དོ་ཡིན།

[8] སྡོམ་པ་གསུམ་ནི། དབུལ་ཕོང་དུ་འཚོ་བའི་སྡོམ་པ་(Vow of Poverty) དང་། ཚངས་པར་སྤྱོད་པའི་སྡོམ་པ་(Vow of Chastity)། བཀའ་བརྩི་བའི་སྡོམ་པ་(Vow of Obedience) བཅས་ཡིན།

[9] Sweet, S. M (2010), Mission to Tibet: The Extraordinary Eighteenth-Century Account of Father Ippolito Desideri, S.J. Leonard Zwilling (ed) Boston, MA: Wisdom Publications. p. 15

[10] Sweet, S. M (2010), Mission to Tibet: The Extraordinary Eighteenth-Century Account of Father Ippolito Desideri, S.J. Leonard Zwilling (ed) Boston, MA: Wisdom Publications. p. 17

[11] Sweet, S. M (2010), Mission to Tibet: The Extraordinary Eighteenth-Century Account of Father Ippolito Desideri, S.J. Leonard Zwilling (ed) Boston, MA: Wisdom Publications. p. 119

[12] Sweet, S. M (2010), Mission to Tibet: The Extraordinary Eighteenth-Century Account of Father Ippolito Desideri, S.J. Leonard Zwilling (ed) Boston, MA: Wisdom Publications. p. 238

[13] ཐུབ་བསྟན་སྦྱིན་པ། (2022) གངས་ཅན་གྱི་ལྗོངས་སུ་སངས་རྒྱས་བྱོན་པ། བོད་ཀྱི་གཙུག་ལག་ཞིབ་དཔྱོད་ཁང་། New Delhi: Norbu Graphics. p. 21

[14] Westerhoff J. C. (2017) Nagarjuna’s Madhyamaka: A Philosophical Investigation, Ph.D Dissertation, Michigan: ProQuest LLC. p. 19

[15] Pomplun, T (2011), Natural Reason and Buddhist Philosophy: The Tibetan Studies of Ippolito Desideri, S.J (1684–1733) History of Religions 50, no. 4. P. 384

[16] Sweet, S. M (2010), Mission to Tibet: The Extraordinary Eighteenth-Century Account of Father Ippolito Desideri, S.J. Leonard Zwilling (ed) Boston, MA: Wisdom Publications. p. 156

[17] Sweet, S. M (2010), Mission to Tibet: The Extraordinary Eighteenth-Century Account of Father Ippolito Desideri, S.J. Leonard Zwilling (ed) Boston, MA: Wisdom Publications. p. 124

[18] Lopez, D. S., Jr., and T, Jinpa (2017), Dispelling the Darkness: A Jesuit’s Quest for the Soul of Tibet. Cambridge: Harvard University Press, pp. 2-3

[19] Wessels, C (1924), Early Jesuit Travelers in Central Asia (1603-1721). The Hague: Martinus Nijhoff. pp. 274-275.

[20] Pomplun, T (2019). Ippolito Desideri’s Tibetan Works and the Problem of ARSI Goa 74, fols. 47r-92v, Revue d’Études Tibétaines, vol. 19. pp. 198-215.

[21] ཊོ་སི་ཁ་ནོས་ཤོག་ངོས་༡༡ ཅན་གྱི་བརྩམས་ཆོས་འདི་མགོ་སྐར་གྱི་བླ་མ་ཨི་པོ་ལི་དོ་ཅེས་བྱ་བ་ཡིས་ཕུལ་བའི་བོད་ཀྱི་མཁས་པ་རྣམས་ལ་སྐྱེ་བ་སྔ་མ་དང་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཞུ་བ་ཞེས་པའི་འཆར་ཟིན་དུ་ངོས་འཛིན་བྱས་ཡོད། See Pomplun, T (2019). Ippolito Desideri’s Tibetan Works and the Problem of ARSI Goa 74, fols. 47r-92v, Revue d’Études Tibétaines, vol. 19, p. 202

[22] ཞྭ་སྒབ་པ་དབང་ཕྱུག་བདེ་ལྡན། (1976) བོད་ཀྱི་སྲིད་དོན་རྒྱལ་རབས། རྡ་ས། ཤེས་རིག་དཔར་ཁང་། p. 511

[23] ༸རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་བཞི་པ་ཆེན་མོ། (2024) ཆོས་ལུགས་མཐུན་སྒྲིལ་གྱི་ཡང་དག་པའི་ལམ་བུ། ལོ་ཙྰ་བ། གསེར་བྲག་ཀུན་དགའ། བོད་ཀྱི་སྒྲ་སྒྱུར་དང་ཉམས་ཞིབ་ལྷན་ཁང་། New Delhi: Archana. pp. 46-48

[24] ཐུབ་བསྟན་སྦྱིན་པ། (2022) གངས་ཅན་གྱི་ལྗོངས་སུ་སངས་རྒྱས་བྱོན་པ། བོད་ཀྱི་གཙུག་ལག་ཞིབ་དཔྱོད་ཁང་། New Delhi: Norbu Graphics. pp. 18-22

[25] Snellgrove, D and H, Richardson (1995), A Cultural History of Tibet, New York: Frederick A. Praeger publishers. p. 221

[26] Sweet, S. M (2010), Mission to Tibet: The Extraordinary Eighteenth-Century Account of Father Ippolito Desideri, S.J. Leonard Zwilling (ed) Boston, MA: Wisdom Publications. pp. 639-640

[27]  ཡེ་ཤུ་ཁ་ཕོ་ཆིན་རྣམས་ཀྱིས་ ༡༧༠༧ ནས་༡༧༥༤ བར་ཆོས་སྤེལ་ལས་དོན་སྔ་ཕྱི་དུ་མ་ཞིག་བསྒྲུབས་ནས་ལྷ་སར་ཡེ་ཤུ་ལྷ་ཁང་ཞིག་ཀྱང་བཞེངས་ཐུབ་པ་བྱུང་ནའང་། ཁོང་ཚོས་༸ཏཱ་ལའི་བླ་མའི་ཡང་སྲིད་ཟེར་བ་ཞིག་མེད་པ་དང་ཤཱཀྱ་མུ་ནི་ཚད་མའི་སྐྱེས་བུ་མིན་པ་སོགས་མང་ཚོགས་ཁྲོད་ཐལ་ཆེའི་གཏམ་སྣ་ཚོགས་སྤེལ་བ་དང་། བྱིས་པ་བསམ་མེད་མང་པོ་ལ་ཁྲུས་གསོལ་(baptism) བྱས་པ། ཁོ་ཚོའི་རྗེས་འབྲང་པ་ཉུང་ཤས་ཤིག་བྱུང་བའི་ཁྲོད་ཀྱི་བསྟན་འཛིན་ཟེར་བ་ཞིག་གིས་༸ཏཱ་ལའི་བླ་མར་ཕྱག་མི་འཚལ་བར་གུས་མེད་བྱས་པ་བཅས་ལ་བརྟེན་ནས། མཐར་ཁོང་ཚོ་རྟ་ལྕག་གི་ཉེས་ཆད་དང་བཅས་ལྷ་ས་ནས་རྒྱང་ཕུད་བཏང་ཞིང་། ལྷ་སར་བཞེངས་པའི་ཡེ་ཤུ་ལྷ་ཁང་ཡང་བཤིག ལྷ་ཁང་དེའི་ནང་གི་དྲིལ་བུ་སྟེང་དུ་ལ་ཊེན་གྱི་ཡི་གེ་ TE DEUM LAUDAMU (ཨེ་མ། ལྷ་ཆེན་ལགས། ངེད་ཅག་གིས་ཁྱེད་ལ་བསྟོད་གླུ་ལེན) ཞེས་བརྐོས་པ་ཞིག་ལོ་ངོ་མང་པོའི་རིང་ལྷ་སའི་ཇོ་ཁང་གི་སྒོ་ཆེན་ཞིག་ཏུ་བཏགས། འདི་དག་གི་སྐོར་ A Cultural History of Tibet by Snellgrove, D and H, Richardson (1995) དང་། The Tibetan-Italian-Tibetan Dictionary of Fr. Orazio della Penna (1680–1745): An Untapped Resource for the History of Tibetan Language, Society and Early Bud- dhist-Christian Interreligious Contacts by Federica Venturi སོགས་སུ་གསལ།

[28] Sweet, S. M (2010), Mission to Tibet: The Extraordinary Eighteenth-Century Account of Father Ippolito Desideri, S.J. Leonard Zwilling (ed) Boston, MA: Wisdom Publications. pp. 640

[29] Pomplun, T (2019). Ippolito Desideri’s Tibetan Works and the Problem of ARSI Goa 74, fols. 47r-92v, Revue d’Études Tibétaines, vol. 19, pp. 203-214.

[30] Ses Pomplun, T (2011) Natural Reason and Buddhist Philosophy: The Tibetan Studies of Ippolito Desideri, S.J (1684–1733) History of Religions 50, no. 4.  p. 385 ཐུབ་བསྟན་སྦྱིན་པ། (2022) གངས་ཅན་གྱི་ལྗོངས་སུ་སངས་རྒྱས་བྱོན་པ། བོད་ཀྱི་གཙུག་ལག་ཞིབ་དཔྱོད་ཁང་། New Delhi: Norbu Graphics, p. 21

[31] སློབ་དཔོན་ཊི་རེན་ཊི-ཕོམ་ཕེན་(Trent Pomplun) གྱིས་བརྩམས་ཆོས་འདིའི་དབུར་བཀྲམས་པའི་དགག་བཞག་སྤོ་གསུམ་གྱི་ས་བཅད་གསུམ་ཀ་རྫོགས་པར་བརྩམས་མེད་པས་འདི་རྩོམ་འཕྲོར་ལུས་པའི་བརྩམས་ཆོས་ཡིན་པར་བསྒྲུབས། See Pomplun, T (2011) Natural Reason and Buddhist Philosophy: The Tibetan Studies of Ippolito Desideri, S.J (1684–1733) History of Religions 50, no. 4.  p. 404 ཐུབ་བསྟན་སྦྱིན་པས་ཀྱང་རྩོམ་འཕྲོར་ལུས་པར་བརྗོད། See (2022) གངས་ཅན་གྱི་ལྗོངས་སུ་སངས་རྒྱས་བྱོན་པ། བོད་ཀྱི་གཙུག་ལག་ཞིབ་དཔྱོད་ཁང་། New Delhi: Norbu Graphics, p. 21

[32] Lopez, Donald S., Jr., and T, Jinpa (2017), Dispelling the Darkness: A Jesuit’s Quest for the Soul of Tibet. Cambridge: Harvard University Press. p. 274

[33] Sweet, S. M (2010), Mission to Tibet: The Extraordinary Eighteenth-Century Account of Father Ippolito Desideri, S.J. Leonard Zwilling (ed) Boston, MA: Wisdom Publications. p. 193

[34] ཨི་པོ་ལི་དོ། སེམས་ཅན་དང་ཆོས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས། volume 3A (typescript form) URL: https://www.tibetanresearch.org/research-articles/ p. 1

[35] Sweet, S. M (2010), Mission to Tibet: The Extraordinary Eighteenth-Century Account of Father Ippolito Desideri, S.J. Leonard Zwilling (ed) Boston, MA: Wisdom Publications. pp. 190-191

[36] ཨི་པོ་ལི་དོ། སེམས་ཅན་དང་ཆོས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས། volume 3D (typescript form) URL: https://www.tibetanresearch.org/research-articles/ p. 77

[37] ཨི་པོ་ལི་དོ། སེམས་ཅན་དང་ཆོས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས། volume 3G (typescript form) URL: https://www.tibetanresearch.org/research-articles/ p. 145-146

[38] ཨི་པོ་ལི་དོ། ཀེ་རི་སེ་སྟི་ཨཎ་གྱི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་སྙིང་པོ། (བྲིས་མ) Archivum Romanum Societatis Iesu (ARSI Goa 76a) p. 54-55

དཔྱད་གཞིའི་རྒྱུ་ཆ།

1. ཨི་པོ་ལི་དོ། ཀེ་རི་སེ་སྟི་ཨཎ་གྱི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་སྙིང་པོ། (བྲིས་མ) Archivum Romanum Societatis Iesu (ARSI Goa 76a 12r-61v)
2. ཨི་པོ་ལི་དོ། ཐོ་རངས་མུན་སེལ་ཉི་མ་ཤར་བའི་བརྡ། (བྲིས་མ) Archivum Romanum Societatis Iesu

(ARSI 76, fols. 1-128)

3. ཨི་པོ་ལི་དོ། སེམས་ཅན་དང་ཆོས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས། volume A-G (typescript form) (ARSI Goa 74, fols. 47r-68v) URL: https://www.tibetanresearch.org/research-articles/
4. ཨི་པོ་ལི་དོ། ངེས་ལེགས། volume A-F (typescript form) (ARSI Goa 74, fols. 69r-92v) URL: https://www.tibetanresearch.org/research-articles/
5. ཞྭ་སྒབ་པ་དབང་ཕྱུག་བདེ་ལྡན། (1976) བོད་ཀྱི་སྲིད་དོན་རྒྱལ་རབས། རྡ་ས། ཤེས་རིག་དཔར་ཁང་།
6. ༸རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་བཞི་པ་ཆེན་མོ། (2024) ཆོས་ལུགས་མཐུན་སྒྲིལ་གྱི་ཡང་དག་པའི་ལམ་བུ། ལོ་ཙྰ་བ། གསེར་བྲག་ཀུན་དགའ། བོད་ཀྱི་སྒྲ་སྒྱུར་དང་ཉམས་ཞིབ་ལྷན་ཁང་། New Delhi: Archana.
7. ཐུབ་བསྟན་སྦྱིན་པ། (2022), གངས་ཅན་གྱི་ལྗོངས་སུ་སངས་རྒྱས་བྱོན་པ། བོད་ཀྱི་གཙུག་ལག་ཞིབ་དཔྱོད་ཁང་། New Delhi: Norbu Graphics.
8. Wessels, C. (1924), Early Jesuit Travelers in Central Asia (1603-1721). The Hague: Martinus Nijhoff.
9. Sweet, S. M (2010), Mission to Tibet: The Extraordinary Eighteenth-Century Account of Father Ippolito Desideri, S.J. Leonard Zwilling (ed) Boston, MA: Wisdom Publications.
10. Lopez, Donald S., Jr., and T, Jinpa (2017), Dispelling the Darkness: A Jesuit’s Quest for the Soul of Tibet. Cambridge: Harvard University Press.
11. Westerhoff J. C. (2017) Nagarjuna’s Madhyamaka: A Philosophical Investigation, Ph.D Dissertation, Michigan: ProQuest LLC.
12. Pomplun, T (2011), Natural Reason and Buddhist Philosophy: The Tibetan Studies of Ippolito Desideri, S.J (1684–1733) History of Religions 50, no. 4.
13. Venturi, F (2023), The Tibetan-Italian-Tibetan Dictionary of Fr. Orazio della Penna (1680–1745): An Untapped Resource for the History of Tibetan Language, Society and Early Bud- dhist-Christian Interreligious Contacts, Revue d’Etudes Tibétaines, no. 67.
14. Snellgrove, D and H, Richardson (1995), A Cultural History of Tibet, New York: Frederick A. Praeger publishers.
15. Pomplun, T (2019) Ippolito Desideri’s Tibetan Works and the Problem of ARSI Goa 74, fols. 47r-92v, Revue d’Études Tibétaines, vol. 19.
16. Bargiacchi, E. G. (2009), Buddhist-Christian Studies, University of Hawai’i Press.
17. Goss, R (1997), The First Meeting of Catholic Scholasticism with dGe lugs pa Scholasticism, in Scholasticism: Cross-cultural and Comparative Perspectives. José Cabezon, (ed) 65-90. Albany: State University of New York Press.
18. Blainey, G. (2007). A Short History of the World. London: Allen Lane.

(མཆན།) དཔྱད་རྩོམ་འདི་ཐོག་མར་༢༠༢༤ ལོའི་བོད་ཀྱི་སྲིད་བྱུས་ཉམས་ཞིབ་ཁང་གི་དུས་དེབ་ཏུ་བཀོད།

– – – – –