ནང་དོན་གནད་བསྡུས། རྩོམ་འདིར་ཁ་ཆེའི་ཡུལ་གྱི་མིང་ཐོགས་ཚུལ་ནས་འགོ་བརྩམས་ཏེ། ཡུལ་དེར་བྱུང་བའི་བཀའ་བསྡུ་བཞི་པ་དང་དགྲ་བཅོམ་ཉི་མ་གུང་པའི་གཏམ་རྒྱུད། དེ་བཞིན་བོད་པ་ཁ་ཆེ་སོགས་ཀྱི་སྐོར་ལ། སིངྒ་ལའི་ལོ་རྒྱུས་མ་ཧ་ཝསཾ་དང་ཐང་ཟན་ཙང་གི་ལམ་ཡིག དགེ་ཆོས་ཀྱི་གསུང་རྩོམ་ཁག ཨཧྥ་གྷན་ཁུལ་ནས་ཐོན་པའི་བརྩམས་ཆོས། Ḥudūd al-ʿĀlam, “The Regions of the World”སོགས་གཞིར་བཞག་ནས་དཔྱད་གླེང་ཕྲན་བུ་བགྱིས་ཡོད།
གནད་ཚིག ཁ་ཆེ། བཀའ་བསྡུ། དགྲ་བཅོམ་ཉི་མ་གུང་པ། ཡུལ་ཁ་ཆེ་དང་ཆོས་ཁ་ཆེ།
གླེང་གཞི།
ལོ་གཉིས་སྔོན་དུ་ཁོ་བོ་ཁ་ཆེའི་ཡུལ་དུ་སྤྲོ་འཁྱམ་ལ་ཕྱིན་སྐབས། བོད་ཡིག་ཀློག་པ་པོ་ཚོར་ཡུལ་འདི་ངོ་སྤྲོད་ཅིག་བྱེད་སྙིང་འདོད་དེ། དུམ་བུ་གཉིས་ཅན་གྱི་ཡུལ་སྐོར་ཟིན་ཐོ་ཞིག་བྲིས། དུམ་བུ་དང་པོ་ནི་ཁ་ཆེ་དང་སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་བར་གྱི་འབྲེལ་བས་གཙོས་པའི་ཟ་བཏུང་གྱོན་ཆས་སོགས་ཀྱི་གནས་ཚུལ་ཉུང་ཟད་ཅིག་དང་། དུམ་བུ་གཉིས་པ་ནི་ཡུལ་དེའི་ཆབ་སྲིད་ལོ་རྒྱུས་ཅུང་ཟད་གླེང་བ་ཞིག་ཡིན། ཐོག་མའི་སྐབས་སུ་རྩོམ་འདི་ཡུལ་སྐོར་ཟིན་ཐོ་ཞིག་གི་དོད་དུ་རང་བྲིས་པ་ཡིན་ཙང་། དཔེ་དེབ་སོགས་ནས་མཐོང་ཐོས་བྱུང་བའི་གནས་ཚུལ་རྣམས་ཐད་གླེང་བྱས་བཞག་པ་ཙམ་ལས་དཔེ་ཁུངས་འདྲེན་པ་སོགས་ཀྱི་ངལ་བ་ཁུར་དུ་མ་བླངས། འོན་ཀྱང་ཕྱིས་སུ་རྒན་སྙན་བཟང་གཡུང་དྲུང་ཚེ་རིང་ལགས་ནས་རྩོམ་འདི་ཏོག་ཙམ་དཔྱད་རྩོམ་གྱི་རྣམ་པ་ཅན་ཞིག་ཏུ་བཅོས་ཤོག་ཅེས་བཀའ་ཕེབས་ཀྱང་། ང་རང་སྒྱིད་ལུག་དང་རྣམ་གཡེང་གི་བྲན་གཡོག་ཅིག་ཡིན་པའི་ཆ་ནས་ད་བར་ལུས། ཉིན་ཤས་འདི་དག་གི་རིང་གུང་གསེང་ཕྲན་བུ་ཐོབ་པ་དང་བསྟུན་ཏེ། སྔར་རྩོམ་དེའི་སྟེང་དུ་གནས་ཚུལ་ཆུང་ཙག་རེ་ཟུང་འཕྲི་སྣོན་དང་འབྲེལ། དཔེ་དེབ་རེ་རེའི་ཡིག་འབྲུ་རྗེས་འདེད་ཀྱིས་དཔྱད་གཞིའི་ཡིག་ཆའམ་ཅི་ཞིག་ཟེར་གྱིན་འདུག་པ་དེ་དག་རེ་རེ་ནས་མཇུག་མཆན་དུ་འགོད་ཐབས་བགྱིས་པ་སོགས། རྩོམ་གྱི་དུམ་བུ་དང་པོ་དེ་བཟོ་བཅོས་རྒྱག་ཐུབ་ཙམ་བྱུང་། དེ་ལྟ་ནའང་རྩོམ་འདི་ཕྱོགས་ཡོངས་ནས་དཔྱད་རྩོམ་གྱི་ངོ་བོ་ཞིག་ཏུ་ནི་བསྒྱུར་འདོད་མ་བྱུང་སྟེ། དཔྱད་རྩོམ་ཟེར་བའི་རྩོམ་ལུས་དེ་གྱོང་ཞིང་རེངས་དྲགས་པས་ཀློག་མི་བྲོད་པར་བྱེད་ཀྱིན་འདུག་པས་སོ། །
༡ ཡུལ་མིང་ཐོགས་ཚུལ་བཤད་པ།
ཁ་ཆེ་ནི་ཆེས་མཛེས་ཤིང་ཡིད་དུ་འོང་བའི་མི་ཡུལ་གྱི་དག་ཞིང་ཞིག་ཡིན། འོན་ཀྱང་གསར་འགྱུར་བརྒྱུད་ལམ་སོགས་ནས། ཡུལ་འདིར་འཇིགས་སྐུལ་རིང་ལུགས་པའི་རྙོག་གྲ་སྣ་ཚོགས་མཚམས་མ་ཆད་པར་མཐོང་ཐོས་བྱུང་དང་འབྱུང་གིན་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས། མི་རྣམས་ཡུལ་འདིར་བསྐྱོད་ཕོད་ཀྱིན་མེད། དོན་དངོས་སུ་གསར་འགྱུར་བརྒྱུད་ལམ་ནང་གི་འུར་རྐྱལ་དེ་ཚོས་བཤད་པ་ལྟར། ཡུལ་འདི་དེ་འདྲའི་འཇིགས་སུ་རུང་བ་ཞིག་ཀྱང་ག་ལ་ཡིན། སུ་ཧྥིའི་སྙན་ངག་པ་ཆེན་པོ། ཧཛ་རཏ། ཨཱ་མིར་(Hazrat Amir Khusrow)མཆོག་གིས། “གལ་ཏེ་མི་ཡུལ་ན་དག་ཞིང་ཞིག་ཡོད་ཚེ། དེ་ནི་ཁ་ཆེའོ། །དེ་ཁ་ཆེའོ། །དེ་ནི་ཁ་ཆེའོ། །” ཞེས་གསུངས་སྐད་ཤོར་མྱོང་བ་ལྟར། ཁ་ཆེའི་ཡུལ་མ་མཐོང་ན་མི་ཡུལ་གྱི་དག་ཞིང་མ་མཐོང་བའི་ངག་རྒྱུན་ཞིག་ཡོད་པས། མ་ག་དྷ་དང་ཀོ་ས་ལ་སོགས་ནི་མཐོང་མ་དགོས་ན་བཟང་གི ཁ་ཆེའི་ཡུལ་འདི་ངེས་པར་ཐེངས་གཅིག་མ་མཐོང་ན་མི་ལུས་བླངས་པའི་གོ་མི་ཆོད་པར་འདུག་པས། ལན་གཅིག་ཅིས་ཀྱང་བསྐྱོད་པར་བྱ། ཡུལ་འདི་ནི་རྒྱ་གར་ནུབ་བྱང་གི་ཕྱོགས་ན་ལ་དྭགས་དང་ས་སྦྲེལ་དུ་ཡོད། ས་ཁོངས་ཀྱི་རྒྱ་ཁྱོན་རྣམས་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་དབང་གིས། ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་དུས་སྐབས་སོ་སོར་མི་འདྲ་བས་མཐའ་གཅིག་ཏུ་ངེས་པའི་སྐབས་ནི་མེད། དེ་ལྟ་ནའང་ཡུལ་ཀྱི་ལྟེ་བ་དེ་དུས་ཚོད་རིང་པོ་ཞིག་ནས་ཤྲཱི་ན་གར་ལ་རང་བྱེད་པར་འདུག ཨུ་རྒྱན་པ་རིན་ཆེན་དཔལ་གྱི་རྣམ་ཐར་དང་འཛམ་གླིང་རྒྱས་བཤད་གཉིས་སུའང་གྲོང་ཁྱེར་འདི་བཤད་འདུག སྤྱི་ལོ་མ་བྱུང་སྔོན་གྱི་ལོ་ལྔ་བརྒྱ་ཙམ་གྱི་སྔོན་ནས་སྒྲ་རིག་པ་ལ་མཁས་པ་པཱ་ཎི་ནཱིས་མཛད་པའི་སྒྲའི་བསྟན་བཅོས་ཨཥྚཱ་དྷྱཱ་ཡཱི་(Aṣṭādhyāyī)ཟེར་བའི་ནང་དུ་ཀཤྨཱིར་གྱི་མི་ལ་Kashmirikasཞེས་བྱུང་ཚུལ་བཤད་ཅིང་། མུ་སྟེགས་པའི་ལྷ་སྒྲུང་མ་ཧཱ་བྷཱ་རཏའི་གཏམ་རྒྱུད་དང་ཁྱབ་འཇུག་གི་སྔ་རབས་སོགས་རིག་བྱེད་ཀྱི་གཞུང་གྲངས་མེད་དུ་ཡུལ་འདིའི་མིང་བྱུང་ཚུལ་བཤད་པ་ལ་དཔགས་ན། རྒྱ་གར་གྱི་ཆོས་ལུགས་པ་འཁྱམ་པོ་ཚོའི་མིག་འོག་ཏུ་ཡུལ་འདི་དུས་ཚོད་རིང་པོ་ཞིག་གི་སྔོན་ནས་ཆུད་ཟིན་པ་ཤིན་ཏུ་གསལ།
མི་རྣམས་ནི་མིང་དང་ཚིག་ལ་རྩོད་པ་རྒྱག་པར་ཧ་ཅང་དགའ། ལར་མིང་དང་ཚིག་ལ་དང་དོད་ཆེ་བ་འདི་མི་ཡིན་པའི་རྟགས་དམིགས་བསལ་བ་ཞིག་ཀྱང་ཡིན་པས། འདི་མཐའ་གཅིག་ཏུ་དོན་ཆུང་དུ་བསམ་པ་ཡང་རིགས་པ་མ་ཡིན། འོ་ན་རྒྱ་གར་སྐད་དུ་ཀཤྨཱིར་ཞེས་བྱ་བ། བོད་སྐད་དུ་ཁ་ཆེ་ཞེས་པའི་མིང་ལ་བརྡ་དོན་རིག་པའི་(Etymology)ཁྱབ་ཁོངས་ནས་གོ་བ་ལེན་སྟངས་ཅི་དང་ཅི་འདྲ་ཡོད་དམ་སྙམ་ན། བཤད་པར་བྱ་སྟེ། བྲམ་ཟེ་སེམས་གནག་པའི་སྐད་ལེགས་སྦྱར་ཟེར་བ་དེའི་ནང་དུ་ཀཤྨཱི་ར་(Káśmīra)ཞེས་བྱུང་། དེའི་གོ་བ་ཕྱོགས་གཅིག་ནི་མཚོ་ཤུལ་གྱི་ཡུལ་ཞེས་པའི་དོན་ཡིན་པ་དང་། གོ་བ་གཞན་ཞིག་ནི། རིག་བྱེད་ལ་མཁས་པ་མུ་སྟེགས་པའི་དྲང་སྲོང་འོད་སྲུང(ཀ་ཤྱ་པཿ)གིས་རྫུ་འཕྲུལ་བསྟན་ཏེ། ས་ཏཱི་ས་རས྄་ཟེར་བའི་མཚོ་ཞིག་བསྐམས་པར་མཛད་པ་ལས་བྱུང་བའི་ཡུལ་ཡིན་པས། གང་ཟག་གི་མིང་ཟུར་ལས་གྲས་ཏེ་ཡུལ་མིང་ལ་ཡང་ཀ་ཤྱ་པཿམཱིར་ཏེ། ཀ་ཤྱ་པཿཡི་མཚོ་ཞེས་པའི་ནང་དོན་ཅན་དུ་བཤད། ཁ་ཆེ་བ་ཁོ་རང་ཚོས་མིང་འདི་བསྟུང་བར་བྱས་ཏེ་ཀཱ་ཤིར་དུ་འབོད་སྐད།[1] མིང་འདི་ལ་མི་རིགས་སོ་སོའི་ཁ་ཡི་སྒྲ་གདངས་དང་ལག་གི་འབྲི་སྟངས་སྣ་ཚོགས་པ་ཞིག་མཆིས་པ་བཤད་ག་ལ་དགོས།
བོད་རྣམས་འཛམ་གླིང་གི་ལྟེ་བ་རྡོ་རྗེ་གདན་ཡིན་ནོ་ཞེས་རང་ཉིད་ཡིད་ཆེས་ཤིང་གཞན་ལའང་དེ་ལྟར་འཆད་ཀྱིན་འདུག་པའི་ད་ལྟའི་དུས་སྐབས་ནས་ཡར་བརྩིས་པའི་མི་ལོ་༢༤༠༠ ཡར་སྔོན་དུ། གདོད་མའི་གྷི་རིཀ་པ་རིགས་པ་ལྷ་ལས་རྣོ་ཞིང་མགོ་སྤྱང་ཀི་ལས་བདེ་བའི་གྲས་ཀྱི་ཧེ་ཀ་ཋེའོསེ་(Hecataeus of Miletus)ཟེར་བ་ཞིག་གིས། Caspatyrus/Kaspapyrosཟེར་བའི་རྒྱ་གར་ནུབ་བྱང་གི་ཡུལ་གྲུ་ཞིག་གི་སྐོར་བྲིས། ཕྱིས་སུ་མི་རྣམས་ཀྱིས་དེ་ནི་ཁ་ཆེའི་ཡུལ་ཡིན་པར་ངོས་འཛིན་བྱེད་པར་འདུག་ལ། Kaspapyrosཞེས་པ་ཡང་། ཀ་ཤྱ་པ་པུ་རམ྄་(Kaśyapapuram)ཞེས་པ་སྒྲ་མ་དག་ནས་བྲིས་པ་ཙམ་ཡིན་ཚུལ་བརྗོད། དེའི་ཕྱིས་སུ་ཡང་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བའི་ཡབ་ཆེན་དུ་འབོད་པ། ཧེ་རོ་ཌོ་ཊོསེ་(Herodotus)[2]ཡིས་གཙོས། མེ་གྷསེ་ཐེ་ནེསེ་(Megasthenes)དང་ཊོ་ལེ་མི་(Ptolemy)སོགས་ཀྱིས་ཡུལ་འདི་འགྲེལ་བརྗོད་བྱས་ཡོད་པར་འདོད་པ་སོགས་འདུག་ཀྱང་། ཁོ་ཚོ་ཚང་མའི་བསྟན་བྱ་དེ་དག་མཐའ་གཅིག་ཏུ་ཁ་ཆེ་ཡིན་མིན་སོགས་ལ་རྩོད་པ་ཕྲན་བུ་ཡང་མེད་པ་དེ་འདྲ་ནི་མིན། ཀཤྱ་པ་པུ་རམ྄་ཞེས་པ་བོད་སྐད་དུ་བསྒྱུར་ན། “འོད་སྲུང་གི་གྲོང་”ཞེས་པར་གོ་དགོས་པ་འདྲ། དེང་སང་གི་བཤད་སྟངས་བྱས་ན། “འོད་སྲུང་གི་ལུང་པ་”ཟེར་བ་ལྟ་བུ་ཞིག་ཏུའང་གོ་ཆོག་གི་ཡོད་ཀྱི་རེད། དེ་སོགས་མདོར་ན་གནའ་བོའི་རྒྱ་གར་བ་ཁོམ་ཐག་ཆོད་བསྡད་པ་དེ་ཚོར་ས་རུབ་ནས་ནམ་མ་ལངས་བར་དུ་མིང་གཅིག་བཀྲལ་མི་ཚར་བའི་དཀའ་ངལ་ཞིག་ཡོད་པ་འདིར་ཡང་འདུག་པས་བསྐྱུར་འཇོག རྒྱལ་ཁམས་པ་ཐང་ཟན་ཙང་གིས་ཀིའ་ཤི་མི་ལོ་(Kia-shi-milo)[3]ཞེས་བྲིས་ཤིང། རྒྱ་རིགས་གཞན་དག་ལའང་སོ་སོའི་ཁ་ལ་དཔག་པའི་སྒྲ་གདངས་རེ་ཡོད་པར་བཤད་པ་ལ་ཁས་ལེན་བྱེད་མི་ཐུབ་པའི་གནས་མེད། ཇམྨུ་དང་ཀསྨིར་ཞིང་ཆེན་གྱི་ས་ཁམས་[4]ཞེས་པའི་རྩོམ་དུ། བོད་སྐད་ཀྱི་ཁ་ཆེ་ཞེས་པའི་དོན་ནི། ཁ་བའི་ཞོད་ཆེ་བའི་རི་ཡི་དོན་དུ་བཀྲལ་འདུག་པས། སྐར་མ་བཅུའི་རིང་ལ་གད་མོ་བགད་དགོས་པ་ཞིག་བྱུང་།
གུང་མགོན་པོ་སྐྱབས་[5]ཀྱིས་བསྒྱུར་བའི་ཐང་ཟན་ལམ་ཡིག་ནང་། ཀསྨིར་ཞེས་པ་སྒྲ་ཐད་བསྒྱུར་བྱས་ན་རིགས་ངན་ལ་གོ་ཚུལ་སོགས། ངོ་ཚ་སྤངས་པའི་གཏམ་འཆལ་གང་འདོད་དུ་བཤད་འདུག གཞན་ཡང་ལྟོགས་རྔམ་གྱི་ཧམ་སེམས་དྲག་པོས་བསླུས་ཏེ་སྲོག་གི་ཉག་ཐག་ཕྲ་མོ་མཐའ་མེད་རྒྱ་མཚོའི་རྦ་རླབས་ཀྱི་རལ་ཁར་གཏོད་པ་ལ་ཡ་ང་བག་ཚ་མེད་པའི་ཡུ་རོབ་པ་མི་སེར་སྤེལ་མཁན། པོར་ཇུ་གྷལ། སིཔེ་ནིཤི་སོགས་ཀྱིས་ཁ་ཆེའི་མིང་འདི་འབྲི་སྟངས་དང་འབོད་སྟངས་སྣ་ཚོགས་ཡོད་པ་ཐམས་ཅད་འདིར་འབྲིར་ལོངས་པ་མི་འདུག་ཀྱང་། ཧྥ་རན་སི་པས་ཁ་ཆེ་མིར་(Cachemire)[6]དུ་འབོད་པར་བཤད་པ་འདི་བོད་སྐད་ཀྱི་ཁ་ཆེ་ཞེས་པའི་སྒྲ་གདངས་དང་ཧ་ཅང་ཉེ་བ་ཞིག་ཏུ་ཚོར། སྒྲ་གདངས་འདི་གཉིས་ལ་འབྲེལ་བ་ངེས་ཅན་ཞིག་ཡོད་སྲིད་ལ་མེད་ཀྱང་སྲིད། ཡང་ནི་སྟེས་དབང་ཟེར་བའི་ཤེས་བྱ་ཞིག་ཀྱང་ཡོད་པ་ངེས་པར་བརྗེད་མི་རུང་བས། འདྲ་ས་ཡོད་ཚད་ལ་འབྲེལ་ས་ཞིག་འཚོལ་བ་འདི་བླུན་ལས་འཚབ་པོ་ཆེ་མིན་པའི་ངེས་པ་མེད། བོད་སྐད་དུ་ཁ་ཆེ་ཞེས་བྱུང་བ་ཡུལ་དེའི་མི་རྣམས་ཁ་ཆེན་པོ་ཡོད་པའི་དོན་ནི་མིན་ལས་ཆེ། གལ་ཏེ་ཆེ་བ་ཞིག་གི་དོན་ལ་བསམས་ཏེ་མིང་འདོགས་དགོས་ཚེ་ཁ་ཆེ་ཟེར་བ་ལས་སྣ་ཆེ་ཞེས་བརྗོད་ན་དོན་ལ་གནས་ཆེ་སྙམ།
ཏཱ་ར་ནཱ་ཐའི་རྒྱ་གར་ཆོས་འབྱུང་[7]ནང་ཁ་ཆེའི་ཡུལ་འདི་ཐོག་མར་མཚོ་ཡིན་པ་ལ། ཡུལ་དབུས་སུ་མ་སྐྱེས་དགྲའི་ཚ་བོ་རྒྱལ་པོ་གཞུ་བཟང་གིས་སྲིད་དབང་བཟུང་སྐབས། དགྲ་བཅོམ་ཉི་མ་གུང་པས་ཀླུའི་རྒྱལ་པོ་དུཥྚ་ཟེར་བ་ཞིག་བཏུལ་ནས་མཚོ་བསྐམས་པའི་ཤུལ་དུ་ཡུལ་ཆགས་རབས་ཀྱི་གཏམ་རྒྱུད་ཡ་མཚན་པོ་བཤད་ཀྱང་། ཉི་མ་གུང་པས་མཚོ་བརྟོལ་བ་དང་ཀཤྨཱིར་ཞེས་པའི་མིང་གི་བར་ལ་འབྲེལ་བ་ཅི་ཡང་སྟོན་ཐུབ་མེད་པ་སོགས། འདི་མུ་སྟེགས་པ་ཀ་ཤྱ་པ་ཡི་གཏམ་རྒྱུད་ལ་དཔེ་བཤུས་རྒྱག་ཐབས་བྱས་པའི་རྟོག་སྒྲུང་ཁུངས་མི་ཁྱོལ་བ་ཙམ་ཞིག་ལས་གོ་རྒྱུ་ཡོད་པའི་གཏམ་དུ་མ་མཐོང་། མ་སྐྱེས་དགྲའི་བུའི་མིང་ལ་རྒྱ་གར་སྐད་དུ་ཨུ་དཡ་བྷ་དྲ་ཀཿ(Udayabhaddakaḥ)དང་། དེའི་བུ་ཨ་ནུ་རུ་དྡྷ་ཀཿ(Anuruddhakaḥ)ཞེས་བྱུང་བ་གང་དག དགེ་ཆོས་ཞབས་ཀྱིས་བོད་སྐད་དུ་འཆར་དཀའ་དང་གཞོན་ནུ་མ་འགགས་པ་སོགས་སུ་བསྒྱུར་གནང་འདུག མ་སྐྱེས་དགྲ་ཁོ་རང་ལྟར་ཁོའི་བུ་རྒྱུད་དེ་དག་ཀྱང་ཕ་གསོད་ལག་དམར་བ་གླུད་འདྲ་པོ་ཤ་སྟག་ཡིན་ཚུལ་མ་ཧ་ཝསཾ་སོགས་སུ་བྱུང་བ་ལྟར་ཡོངས་གྲགས་ཡིན་མོད། ཏཱ་ར་ནཱ་ཐའི་ཆོས་འབྱུང་ནང་གི་རྒྱལ་པོ་ལག་བཟང་དང་གཞུ་བཟང་ཟེར་བའི་མི་བཟང་དེ་ཚོ་སུ་ཡིན་ནི་ཁོ་བོས་མི་ཤེས། ཉི་མ་གུང་པའི་གཏམ་རྒྱུད་ཁོ་རང་ལའང་སྔ་ཕྱི་མི་མཐུན་པ་གཉིས་བྱུང་། སིངྒ་ལའི་ལོ་རྒྱུས་མ་ཧ་ཝསཾ་རུ་ཉི་མ་གུང་པ་ཁ་ཆེར་འབྱོར་བ་ནི་མཽརྱ་མྱ་ངན་མེད་ཀྱི་སྐབས་སུ་བཀའ་བསྡུ་གསུམ་པའི་མཇུག་ལ་ཡིན་ཚུལ་བཤད་པ་དང་། ཏཱ་ར་ནཱ་ཐས་མ་སྐྱེས་དགྲའི་ཚ་བོའི་སྐབས་སུ་བཤད་པ་གཉིས་ལ་ལོ་བརྒྱ་ཕྲག་གི་བར་ཐག་མཆིས།
ཟན་ཙང་ལམ་ཡིག་[8]ཏུ་སྟོན་པ་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྫུ་འཕྲུལ་གྱིས་ཨོ་རྒྱན་ཡུལ་དུ་ཕེབས་ནས་ཚུར་ལོག་ཡོང་ཞོར་ཁ་ཆེ་བརྒྱུད་ནས་ཕེབས། དེ་དུས་ཁ་ཆེ་ནི་མི་མེད་ལུང་སྟོང་ཀླུ་གདུག་པ་ཅན་གནས་འཆའ་བའི་མཚོ་ཤ་སྟག་ཅིག་ཡིན་པ་ལ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཉི་མ་གུང་པ་ཟེར་བ་ཞིག་མ་འོངས་པ་ཡུལ་འདིར་ཕེབས་ཏེ། ཀླུ་བཏུལ། མི་སྡེ་བཙུགས། བསྟན་པ་དར་བ་སོགས་བྱེད་དོ་ཞེས་ལུང་བསྟན་པར་བཤད་ཀྱང་། ཡུལ་འདིར་ཆེས་སྔ་མོ་ནས་མི་སྡེ་ཆགས་ཟིན་ཚུལ་གནའ་རབས་གྷི་རིཀ་གི་ཡིག་ཆ་རྣམས་སུ་གསལ་བས་གུང་མི་འགྲིགས། དགེ་ཆོས་ཞབས་ཀྱིས།[9] ཉི་མ་གུང་པས་གསེག་ཤིང་གིས་ཁ་ཆེའི་ཡུལ་གྱི་མཚོ་བརྟོལ་བ་དང་། འཇམ་དཔལ་རྩ་རྒྱུད་དུ། ཁ་བ་ཅན་དུ་མཚོ་བྲི་ནས། །ཞེས་པའི་ལུང་བསྟན་གྱི་དུས་ཚོད་འགྲིགས་ཀྱང་། འཇམ་དཔལ་རྩ་རྒྱུད་ཀྱི་སྐད་ཆ་དེ་བལ་ཡུལ་ལ་གོ་རྒྱུ་ལས་ཁ་ཆེ་ལ་གོ་རྒྱུ་མིན་ཚུལ་གསུངས། དགེ་ཆོས་ཁོང་ཡང་ད་རེས་དད་པས་བསླུས་སོང་བ་འདྲ། གཞན་དུ་ན་སྐྱེ་བོ་རྣམ་དཔྱོད་ཅན་ཞིག་གིས་གཏམ་རྒྱུད་འདི་འདྲ་ལ་ཡིད་རྟོན་གནང་སྲོལ་ག་ལ་ཡོད།
དེང་གི་བཤད་སྟངས་འགར། ཁ་ཆེའི་ལོ་རྒྱུས་རྒྱལ་པོའི་རླབས་རྒྱུན་(Rajatarangini)ཞེས་པ་ཁུངས་སུ་བྱས་ནས་ཉི་མ་གུང་པ་ལས་ལོ་བརྒྱ་ཕྲག་མང་པོའི་སྔོན་ནས་རྒྱལ་པོ་སུརེནྡྲ་(Surendra)ཟེར་བ་ཞིག་གི་སྐབས་སུ་ཁ་ཆེར་སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་སླེབས་ཟིན་ཚུལ་བཤད། དེབ་ཐེར་དེ་ནི་བོད་པའི་ཆོས་འབྱུང་དེ་ཚོ་ལྟར་ལྷ་སྒྲུང་མིན་ན་ཀླུ་སྒྲུང་གིས་གཏམས་བཞག་པ་ཞིག་ཡིན་པས་ཡིད་རྟོན་བྱེད་དཀའ། དེབ་ཐེར་དེར་བྱུང་བའི་སྐད་ཆ་བདེན་ན་ནི། ཁ་ཆེར་སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་ཐོག་མར་འདྲེན་མཁན་ཉི་མ་གུང་པ་མིན་པར་མ་ཟད། ཉི་མ་གུང་པའི་སྔོན་དུ་ཁ་ཆེའི་ཡུལ་དེ་མཚོ་ལྟེམས་མེར་གང་བསྡད་པ། མི་མིན་ཀླུ་མ་གཏོགས་གནས་མི་ཐུབ་པ་ལྟ་བུའི་གཏམ་རྒྱུད་ཀྱང་མི་བདེན་པས། ཉི་མ་གུང་པའི་བྱས་རྗེས་ངོ་མ་དེ་ཅི་ཡིན་སུས་ཤེས། ཁོང་དང་འབྲེལ་བའི་གཏམ་རྒྱུད་རྣམས་ལ་བལྟས་ན། ཁ་ཆེར་གུར་གུམ་གྱི་ཞིང་ལས་འདྲ་གནང་སྟེ་བཞུགས་ཡོད་སྲིད་སྙམ། ཡུལ་གྱི་མིང་ཡང་ཉི་མ་གུང་པའི་མིང་(Madhyantika)ཟུར་ལས་མ་ཐོགས་པར། ཀ་ཤྱ་པ་ཡི་མིང་ཟུར་ལས་ཐོགས་ཚུལ་ལ་ལྟོས་དང་། ཁ་ཆེའི་ཡུལ་དུ་ཁོང་གཉིས་ལས་སུ་གསར་འབྱོར་ཡིན་མིན་ཤེས་སླ། ཟན་ཙང་ལམ་ཡིག་ཏུ་ཉི་མ་གུང་པས་ཀླུ་རྒྱལ་བཏུལ་བའི་སྐབས། ཀླུ་རྒྱལ་གྱིས་མ་འོངས་པར་ཡུལ་འདིར་བསྟན་པ་འཇིག་པའི་ཚེ། ངས་སླར་ཡང་སྐམ་ས་ཐམས་ཅད་མཚོ་རུ་བསྒྱུར་ཏེ་སྔར་མལ་དུ་གནས་པར་བྱའོ་ཞེས་བཤད་སྐད། ཁ་ཆེར་བསྟན་པ་ཤུལ་ཙམ་མེད་པ་ཆགས་ནས་ལོ་འདི་ཚོད་ཅིག་འགོར་ཟིན་ཀྱང་། ད་དུང་སྐམ་ས་ཐམས་ཅད་མཚོ་རུ་བསྒྱུར་རྒྱུ་ནི་མི་འདུག་པས། ཀླུ་རྒྱལ་གཉིད་ལ་ཤོར་བའམ་ཡང་ན་ཆོས་ལུགས་བསྒྱུར་ནས་ཨིསི་ལམ་ཆོས་དད་པ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་བ་གང་རུང་ཡིན་ཤས་ཆེ།
ཀ་ཤྱ་པ་དང་ཉི་མ་གུང་པ་སུ་ཡིན་རུང་། ཀླུ་བཏུལ་ནས་མཚོ་བསྐམས་པར་མཛད་པའི་གཏམ་རྒྱུད་ནི་དད་པ་ཅན་སླུ་བྱེད་དུ་རུང་བ་ཙམ་ཡིན། ད་ལྟ་ཁ་ཆེའི་ཡུལ་ཤྲཱི་ན་གར་གྱི་མཚོ་དེ་ས་རྡོལ་གནམ་རྡོལ་གྱི་མཚོ་དེ་འདྲ་མ་ཡིན་པར། མཐའ་འཁོར་གྱི་གངས་རི་ནས་བབས་པའི་གཙང་ཆུ་བསགས་ནས་ཆགས་པ་དེ་འདྲ་ཡིན་པ་ལྟར། སྔར་དེ་ལས་ཆེ་བའི་མཚོ་ཞིག་ཡོད་པའི་དབང་དུ་བཏང་ན་དེ་ཡང་དེ་ལས་མ་འདས་པ་དཔོག་ཐུབ། འོ་ན་སྨད་ཀྱི་མཚོ་མོ་བསྐམས་དགོས་ན། བར་གྱི་གཙང་པོ་དང་སྟོད་ཀྱི་གངས་རི་ཡང་བསྐམས་དགོས་ཀྱི། སྟོད་ཀྱི་གངས་རི་མ་བསྐམས། བར་གྱི་གཙང་པོ་མ་བསྐམས་པར། སྨད་ཀྱི་མཚོ་མོ་བསྐམས་སོང་བའི་གཏམ་དེ་འདྲ་ལ་སུས་ཡིད་རྟོན་བྱེད་ཐུབ། དེ་ལྟ་ནའང་ཁ་ཆེར་སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་པ་སླེབས་པ་སྔ་ཤོས་ཉི་མ་གུང་པ་ཡིན་གྱི་རེད་སྙམ་མོད། ཉི་མ་གུང་པ་ལས་ལོ་བརྒྱ་ཕྲག་མང་པོའི་སྔོན་དུ་གོང་ཁོད་བྲམ་ཟེ་པྰ་ཎི་ནིའི་སྒྲའི་བསྟན་བཅོས་སུ། ཁ་ཆེ་ནས་ཡོང་བའི་མི་དང་ཁ་ཆེའི་ཡུལ་གྱི་རྒྱལ་རིགས་བུད་མེད་སོགས་ཀྱི་སྐོར་དཔེར་བརྗོད་བཀོད་ཡོད་ཚུལ་ཡོངས་གྲགས་ཡིན་པར་མ་ཟད། ཉི་མ་གུང་པ་ལས་ཧ་ཅང་སྔ་བའི་གྷི་རིཀ་པ་ཚོའི་ཡིག་ཆ་ནའང་ཁ་ཆེ་ནི་མི་ཡུལ་ཞིག་ཡིན་ཚུལ་ལས་ཀླུ་ཡུལ་ཞིག་ཡིན་ཚུལ་མ་བྱུང་བས། ཉི་མ་གུང་པས་མི་སྡེ་ཐོག་མར་གཙུགས་ཚུལ་གྱི་གཏམ་ལ་ནི་བདེན་ཆ་ཟུར་ཙམ་མེད་པ་དཔོག་ཐུབ། ཀ་ཤྱ་པ་དང་ཉི་མ་གུང་པ་སུས་ཀྱང་ཡུལ་དེའི་མཚོ་བརྟོལ་བ་མི་བདེན་ན། ཀ་ཤྱ་པའི་མིང་ཟུར་ལས་ཡུལ་མིང་ཆགས་པའང་མི་བདེན་ནམ་སྙམ་ན། ཀ་ཤྱ་པའི་མིང་ཟུར་ལས་ཡུལ་མིང་ཆགས་ཚུལ་གྱི་གཏམ་རྒྱུད་ནི་ཡོད་ཀྱང་། གཏམ་རྒྱུད་ནི་གཏམ་རྒྱུད་རང་ཡིན་པས། བདེན་ངེས་པའི་དམ་བཅའ་སུས་བྱེད་ཐུབ།
དེ་བས་ཀ་ཤྱ་པའི་མིང་ཟུར་ལས་ཡུལ་མིང་ཆགས་པ་ཡིན་སྲིད་ལ་མིན་ཡང་སྲིད། ཡིན་པའི་དབང་དུ་བཏང་ནའང་མཚོ་བརྟོལ་དགོས་པའི་ངེས་པ་ག་ལ་ཡོད་དེ། ཝ་ཤིང་ཊན་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་མིང་དེ་George Washingtonགྱི་མིང་ཟུར་ལས་ཐོགས་པ་ཡིན་ཡང་། ཇོར་ཇེ་ཝ་ཤིང་ཊན་གྱིས་རྫུ་འཕྲུལ་བསྟན་ཏེ་ཡུལ་དེའི་མཚོ་བརྟོལ་བ་ལས་མིང་དེ་ལྟར་ཐོགས་པ་ཞིག་མིན་པ་ལྟར། ཡུལ་ལུང་ཞིག་གི་མིང་མི་ཞིག་གི་མིང་ཟུར་ལས་ཐོགས་པར་རྒྱུ་མཚན་སྣ་ཚོགས་ཡོད་ཆོག་པ་ལས། ངེས་པར་དུ་རྫུ་འཕྲུལ་བསྟན་ནས་མཚོ་བརྟོལ་དགོས་སོ་སྙམ་དུ་རྟོག་པར་མི་བྱ། སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་པ་ཚོས་ནི། བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱང་ཁ་ཆེ་དང་འདྲ་བ་ཞིག་ཏུ་བཅོས་ཡོད་དེ། ཐོག་མའི་སྐབས་སུ་བོད་ཀྱི་ཡུལ་ཐམས་ཅད་མི་མིན་འདྲེ་སྲིན་གདུག་པ་ཅན་གྱི་གནས་ཤ་སྟག་ཅིག་ཡིན་པ་ལ། ཕྱིས་སུ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ལུང་བསྟན་བཞིན། ཆོས་ལུགས་པ་གལ་ཆེན་ཞིག་གིས་རྫུ་འཕྲུལ་བསྟན་ནས་ཡུལ་གྱི་མཚོ་བསྐམས། སྤྲེའུ་རུ་སྤྲུལ། མིའི་འགྲོ་བ་ཡོད་པ་བྱས། དམ་པའི་ཆོས་ཀྱིས་དཀར་འབྱམས་ཡུག་ཅིག་ཏུ་མཛད་ཚུལ་སོགས་འཆད་པའི་ཕྱིར། གཏམ་རྒྱུད་འདི་རིགས་གསར་རྩོམ་བྱེད་དགོས་པའི་རྒྱབ་ལོགས་ཀྱི་བསམ་བློ་ནི། ཡུལ་འདི་དག་གི་སྣོད་བཅུད་ཐམས་ཅད་སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་ཁོ་ནའི་ཆེད་དུ་བྱུང་བ་ཡིན་པས། སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་མིན་པ་སུ་གང་ལའང་མི་དབང་ངོ་སྙམ་པའི་འདུ་ཤེས་གཡོ་བ་མེད་པ་ཞིག་མི་རྣམས་ཀྱི་སེམས་ཁོང་དུ་འཇོག་འདོད་པས་ཨེ་ཡིན་སྙམ་མོ། །
༢ བཀའ་བསྡུ་བཞི་པའི་སྐོར་བཤད་པ།
མཽརྱཱ་དང་ཀུ་ཥཱཎ་རྒྱལ་རབས་སོགས་ཀྱིས་ཡུལ་འདི་ལ་དབང་བསྒྱུར་བ་ནས་བཟུང་ཡུལ་འདི་སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་ཤུགས་ཀྱི་བསྟི་གནས་གལ་ཆེན་ཞིག་ཏུ་གྱུར། ཀུ་ཥཱཎ་རྒྱལ་རབས་ཀྱིས་ཡུལ་འདི་ལ་དབང་བསྒྱུར་སྐབས། རྒྱལ་རབས་འདི་དར་བའི་རྩེ་མོར་གཏོང་མཁན་རྒྱལ་པོ་ཀ་ནིཥྐཱས་སྦྱིན་བདག་མཛད་དེ། ཁ་ཆེའི་ཡུལ་གྱི་ཀུཎ་ཌལ་ཝ་ན་(Kundalvana)རུ་བཀའ་བསྡུ་བཞི་པ་མཛད། དེབ་ཐེར་སྔོན་པོ་དང་འགོས་ལོས་བསྒྱུར་བའི་བསྟན་པའི་གཏད་རབས།[10] དེ་བཞིན་ཇོ་ནང་ཏཱ་ར་ནཱ་ཐའི་ཆོས་འབྱུང་[11]སོགས་སུའང་། “སྣ་རྒྱན་ནགས་ཀྱི་གཙུག་ལག་ཁང་”ཞེས་བྱུང་བ་བྲམ་ཟེ་སེམས་གནག་པའི་སྐད་ཀྱི་ཀུཎ་ཌལ་ཝན་(कुण्डलवन)གྱི་བརྡ་དོན་ལ་ཏག་ཏག་འབྱོར་ཚུལ། མིང་འདིའི་བརྡ་དོན་རིག་པ་ལ་བརྟགས་པས་ཤེས་ཐུབ་པ་སོགས། འདི་བཀའ་བསྡུ་བཞི་པ་མཛད་སའི་གནས་ཡིན་པ་ལ་དོགས་པ་མི་དགོས་པ་འདྲ། བོད་ཀྱི་ཆོས་འབྱུང་རྣམས་སུ་སྣ་རྒྱན་དང་རྣ་རྒྱན་ཅི་རིགས་སུ་བྲིས་འདུག་ཀྱང་། རྣ་རྒྱན་ཡིན་དགོས་པ་རྒྱ་གར་གྱི་མིང་དེའི་བརྡ་དོན་ལས་ཤེས་ཐུབ། ཧར་ཝན་(Harwan)ཟེར་ས་ན་ད་ལྟའང་ཀུཎ་ཌལ་ཝན་གྱི་དགོན་ཤུལ་ཆེ་ཐག་ཆོད་ཡོད་པ་གནས་སྐོར་ལ་དགའ་བ་ཚོས་ཤེས་པར་གྱིས། དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ཕུད། བོད་གཞན་ཐམས་ཅད་ཁ་ཆེའི་ཡུལ་གྱི་བསྡུ་བ་དེ་བཀའ་བསྡུ་གསུམ་པ་རུ་བརྩི་བར་འདུག[12] [13] [14] [15] [16]གུང་མགོན་པོ་སྐྱབས་[17]ཀྱིས་ཟན་ཙང་ལམ་ཡིག་བོད་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བ་ཞིག་འདུག་པ་དེའི་ནང་དུ་ཡང་ཁ་ཆེའི་ཡུལ་གྱི་བསྡུ་བ་དེ་བཀའ་བསྡུ་གསུམ་པ་རུ་བཤད་འདུག་པ་རང་བཟོ་འབའ་ཞིག་སྟེ། ཟན་ཙང་ལམ་ཡིག་དབྱིན་འགྱུར་མ་དང་བོད་འགྱུར་གསར་མ་[18]སོགས་གང་ནའང་སྐད་ཆ་འདི་འདྲ་མཐོང་ཐོས་མེད། འདི་ལྟ་བུའི་རང་བཟོ་དང་ཁུངས་མེད་ཀྱི་འཆལ་གཏམ་བཤད་དྲགས་པས། བོད་ཡིག་གི་དཔྱད་གཞི་རྣམས་ཡིད་རྟོན་བྱེད་དཀའ་བའི་གནས་སུ་གྱུར་ཏེ་མཆིས།
ལར་བཀའ་བསྡུའི་གོ་རིམ་འདོད་སྟངས་འདི་ལ་རྙོག་གྲ་ཕྲན་བུ་འདུག་པ་བསྐྱར་དུ་བཤད་པར་བྱ་སྟེ། བཀའ་བསྡུའི་སྐོར་ལ་མཐོང་ཐོས་ཆེན་པོ་མེད་མཁན་ཚོས་བཀའ་བསྡུ་ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ངོ་གདོང་ཁོ་ནར་ཡིད་ཆེས་བྱེད་སྲིད་ཀྱང་། བཀའ་བསྡུ་དང་པོ་ནི་སྟོན་པ་བཅོམ་ལྡན་འདས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་རྗེས་སུ་ཁོང་གི་སློབ་མ་རྣམས་ཞལ་འཛོམས་ནས། སློབ་མ་སོ་སོར་ཆོས་ཀྱི་ཕུང་པོ་གང་བསྟན་པ་རྣམས་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་བསྡོམས་ཤིང་བསྡུས་པ་དེ་ཡིན་པས། མིང་ལའང་བཀའ་བསྡུ་ཞེས་བཏགས། འོན་ཀྱང་དེ་དུས་ཡི་གེར་འགོད་སྲོལ་མེད་པ་སོགས་ཤེས་དགོས། བཀའ་བསྡུ་གཉིས་པ་དང་གསུམ་པ་ནི། བཀའ་བསྡུ་རུབ་བྱ་རྒྱུ་མ་ཡིན་པར། བཀའ་ལ་བསྲེས་ལྷད་ཞུགས་པ་རྣམས་དག་ཐེར་བྱ་རྒྱུ་གཙོ་བོ་ཡིན། བཀའ་བསྡུ་བཞི་པ་ནི་བཀའ་ལ་ལྷད་སྐྱོན་ཞུགས་པ་རྣམས་བསལ་བའི་ཞོར་ལ། མ་འོངས་པར་ལྷད་སྐྱོན་ཞུགས་ཉུང་བ་དང་བརྟན་པོར་གནས་པ་སོགས་ལ་དམིགས་ཏེ། སྡེ་སྣོད་ཡིག་ཐོག་ཏུ་བཀོད་པའི་རིམ་པ་དེ་ཡིན། དེ་བས་བཀའ་བསྡུ་གཉིས་པ་ནས་བཟུང་། བཀའ་བསྡུ་ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ངོ་གདོང་གི་གོ་བ་དེ་བསྡད་མེད་པས། ཚིག་གི་ངོ་གདོང་ལ་ཡིད་ཆེས་བྱེད་མི་རུང་བ་ཤེས་དགོས།
བཀའ་བསྡུ་དང་པོ་མ་སྐྱེས་དགྲའི་དུས་སུ་རྒྱལ་པོའི་ཁབ་ཏུ་མཛད། བཀའ་བསྡུ་གཉིས་པ་མྱ་ངན་མེད་ནག་པོའི་(Kaḷāśoka)དུས་སུ་ཡངས་པ་ཅན་དུ་མཛད། བཀའ་བསྡུ་གསུམ་པ་སྐྱ་ནར་བུའི་གྲོང་(Patna)དུ་མཽརྱ་མྱ་ངན་མེད་(Aśoka Maurya)ཀྱི་སྐབས་སུ་མཛད་ཚུལ་སིངྒ་ལའི་ལོ་རྒྱུས་མ་ཧཱ་ཝསཾ་(Mahāvaṃsa)དབྱིན་འགྱུར་མ་ལེའུ་གསུམ་པ། བཞི་པ། ལྔ་པ་སོགས་སུ་བྱུང་།[19] བཀའ་བསྡུ་འདི་གསུམ་ལ་བོད་ཀྱི་ཆོས་འབྱུང་རྣམས་ཕུད། ནང་པ་གཞན་རྣམས་ཧ་ལམ་མི་མཐུན་པ་མེད་པ་འདྲ། བཀའ་བསྡུ་བཞི་པ་ནས་གཉིས་སུ་གྱེས་འགྲོ། གཞི་ཐམས་ཅད་ཡོད་པར་སྨྲ་བའི་(Sarvāstivāda)ལུགས་ཀྱི་བཀའ་བསྡུ་བཞི་པ་དེ་ནི་གོང་བཤད་ལྟར་ཁ་ཆེའི་ཡུལ་དུ་བྱུང་བ་དེ་ཡིན། གནས་བརྟན་སྡེ་པ་བའི་བཀའ་བསྡུ་བཞི་པ་དེ། སྤྱི་ལོའི་སྔོན་གྱི་ལོ་20-15ཡས་མས་སུ་སིངྒ་ལའི་རྒྱལ་པོ་ཝཊྛ་གཱ་མཱ་ཎི་ཨ་བྷཡ་(Vaṭṭagāmaṇi Abhaya)ཡིས་སྦྱིན་བདག་མཛད་དེ། སིངྒ་ལའི་ཨ་ལུ་བི་ཧཱར་(Alu Vihāra)གྱི་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་གནས་བརྟན་སྡེ་པའི་ལུགས་ཀྱི་སྡེ་སྣོད་གསུམ་པོ་དག་ཐེར་དང་ཡིག་ཐོག་ཏུ་ཐོག་མར་བཀོད། དེ་ལ་དེང་སང་བཀའ་བསྡུ་བཞི་པར་ངོས་འཛིན་པ་ཡིན། སིངྒ་ལའི་ལོ་རྒྱུས་མ་ཧཱ་ཝསཾ་ལེའུ་བཅུ་གསུམ་[20]པར་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་བྱུང་བ་གང་དེ་མདོ་ཙམ་བཤད་ཡོད་ལ། དགེ་ཆོས་[21]ཀྱིས་ཀྱང་བྲིས་གནང་ཡོད། འོན་ཀྱང་གཉིས་ཀའི་ནང་བཀའ་བསྡུའི་མིང་བཏགས་པ་ནི་མེད། མ་ཧཱ་ཝསཾ་རུ་བཀའ་བསྡུའི་མིང་གིས་བསྙད་པ་གསུམ་ལས་བྱུང་མེད་པ་རྣམས་ནི། ཡུལ་དབུས་ཀྱི་བཀའ་བསྡུ་གསུམ་པོ་དེ་རང་ཡིན། འོན་ཀྱང་དུས་ཕྱིས་ཀྱི་མཁས་པ་ཚོས། ཨ་ལུ་བི་ཧཱར་གྱི་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་བྱུང་བའི་བསྡུ་བ་དེ། གནས་བརྟན་སྡེ་པའི་ལུགས་ཀྱི་བཀའ་བསྡུ་བཞི་པ་རུ་བརྩི་བར་མ་ཟད། ཁོ་ཚོས་བཀའ་བསྡུ་ལྔ་པ་དང་དྲུག་པ་ཡང་འདོད་པར་འདུག[22] འདིའི་སྐོར་ཅུང་ཞིབ་ཚགས་པོས་བཤད་དགོས་པ་འདུག་ཀྱང་ཡིག་ཚོགས་ཀྱིས་བསྣད་པར་དོགས་ཏེ་བསྐྱུར་བཏང་།
བོད་སྔ་མ་རྣམས་ཀྱིས་ཡུལ་དབུས་སུ་བྱུང་བའི་བཀའ་བསྡུ་གསུམ་པ་དང་ཁ་ཆེ་རུ་བྱུང་བའི་བཀའ་བསྡུ་བཞི་པ་གཉིས་འཁྲུགས་ནས་ངོས་འཛིན་བྱས་དོན་གཙོ་བོ་ནི། ཁོ་པ་ཚོས་མྱ་ངན་མེད་ནག་པོ་དང་མཽརྱ་མྱ་ངན་མེད་གཉིས་གཅིག་ཏུ་འཁྲུལ་སོང་བ་ལས་བྱུང་བ་ཡིན་འདུག་སྙམ། དགེ་ཆོས་[23]ཞབས་ཀྱིས་དེ་གཉིས་གཅིག་ཏུ་འཛིན་པ་མི་རིགས་ཚུལ་གསུངས་པ་བཞིན། དེང་གི་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་ཐམས་ཅད་འདི་གཉིས་གཅིག་མིན་པ་ལ་ཞལ་མཐུན། མཁས་པ་དུང་དཀར་གྱིས་རྒྱལ་པོ་འདི་གཉིས་གཅིག་མིན་ཚུལ་གསུངས་ཡོད་ཀྱང་། བཀའ་བསྡུ་གསུམ་པ་དང་བཞི་པ་མུ་མཐུད་ནས་འཁྲུགས་ཏེ་བརྩིས་ཡོད་པར་མ་ཟད། དགེ་ཆོས་ཀྱིས་བཀའ་བསྡུ་བཞིར་གསུངས་པ་དེ་ནོར་བ་ཡིན་ཚུལ་དུང་དཀར་ཚིག་མཛོད་ནང་གསལ།[24] ཤེས་དགོས་པ་ཞིག་ལ། མ་སྐྱེས་དགྲ་(Ajātaśatru)ཡི་རྒྱལ་རབས་དེར་ཧརྱངྐ་རྒྱལ་རབས་(Haryanka dynasty)ཞེས་བརྗོད། མ་སྐྱེས་དགྲ་ནས་མར་བརྩིས་པའི་ནཱ་ག་དཱ་ས་ཀཿ(Nāgadāsakaḥ)བར་དུ་མི་རབས་གསུམ་གྱི་རིང་བསྟུད་མར་རང་གི་ཕ་བསད་ནས་རྒྱལ་སྲིད་བཟུང་བ་ཤ་སྟག་བྱུང་། དུས་དེར་འབངས་གྱེན་ལོག་བྱུང་ནས་ཕ་གསོད་ལག་དམར་བའི་རྒྱལ་རབས་འདིར་ངེས་པར་མཇུག་བསྡུ་དགོས་པར་བཤད་དེ། རྒྱལ་སྲིད་ནས་གནས་དབྱུང་སྟེ་བློན་པོ་ཤི་ཤུ་ནཱ་གཿ(Śiśunāga)རྒྱལ་སྲིད་ལ་བཀོད། འདི་ནས་ཤི་ཤུ་ནཱ་གཿཡི་རྒྱལ་རབས་འགོ་ཚུགས། ཤི་ཤུ་ནཱ་གཿཡི་བུ་ནི་མྱ་ངན་མེད་ནག་པོ་(Kālāśoka)བྱ་བ་དེ་ཡིན། འདིའི་སྐབས་སུ་ནང་པའི་དགེ་འདུན་པ་རྣམས་ཀྱི་ཁྲོད་“རུང་བ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་བཅུའི་”རྙོག་གྲ་བྱུང་བ་ལ་བརྟེན་ནས་བཀའ་བསྡུ་གཉིས་པ་བྱུང་། འདི་དག་གི་སྐོར་དགེ་ཆོས་ཀྱི་གསུང་རབ་ཏུའང་ལན་གཉིས་ཙམ་བྱུང་།[25]
དོ་སྣང་སྤྲོད་དགོས་ས་གཞན་ཞིག་ནི། བོད་སྔ་མ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་རུང་བ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་བཅུ་ལ་ཁ་གཏད་བཅག་ནས་བཀའ་ཡི་བསྡུ་བ་མཛད་མཁན་གྱི་མི་སྣ་གཙོ་བོ་དེ། དགྲ་བཅོམ་གྲགས་པ་(Yasa Kākandakaputta)ཟེར་བ་ཞིག་ཡིན་ཚུལ་བཤད་ན། དགྲ་བཅོམ་གྲགས་པ་ཟེར་བ་འདི་མྱ་ངན་མེད་ནག་པོ་དང་དུས་མཉམ་པ་ཡིན་གྱི། མཽརྱ་མྱ་ངན་མེད་ཀྱི་བར་ད་དུང་ལོ་བརྒྱ་ཕྲག་གཅིག་ཡས་མས་ལྷག་ཡོད། འདིས་ཀྱང་ཁོ་པ་ཚོས་མྱ་ངན་མེད་སྔ་ཕྱི་གཉིས་ཡོད་པ་ཧ་མ་གོ་བ་ལ་བརྟེན་ནས་བཀའ་བསྡུའི་གོ་རིམ་འཁྲུགས་པ་ཤེས་ཐུབ། ཧརྱངྐ་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་རྗེས་སུ་ཤི་ཤུ་ནཱ་གཿརྒྱལ་རབས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་བཅུ་གཉིས་ཀྱིས་ལོ་དྲུག་ཅུ་ནས་བརྒྱད་ཅུའི་བར་དུ་རྒྱལ་སྲིད་བསྐྱངས་པར་བཤད། དེ་ནས་ནནྡཿརྒྱལ་རབས་ཀྱིས་ཡུལ་མ་ག་དྷའི་རྒྱལ་ཁམས་ལ་དབང་བསྒྱུར། རྒྱལ་རབས་འདིས་རྒྱལ་སྲིད་བསྐྱངས་ཚད་ཀྱི་ལོ་གྲངས་ལ་མི་མཐུན་པ་མང་བས་བཤད་མི་ཕོད། འདིའི་མཇུག་ཏུ་ཟླ་བ་སྦས་པ་མཽརྱས་(Chandragupta Maurya)ཡུལ་དབུས་ལ་དབང་བསྒྱུར། རྒྱལ་པོ་འདིའི་སྐབས་ཁ་ཆེས་གཙོས་པའི་རྒྱ་གར་གྱི་ཡུལ་གྲུ་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་སྐོར་མང་དུ་འབྲི་བར་མཛད་མཁན་གྷི་རིཀ་པའི་སྐུ་ཚབ་མེ་གྷསེ་ཐེ་ནེསེ་(Megasthenes)བྱ་བ་རྒྱ་གར་དབུས་སུ་སླེབས་པར་གྲགས། ཟླ་བ་སྦས་པ་མཽརྱའི་ཚ་བོ་ནི་མྱ་ངན་མེད་དམ་ཡོངས་གྲགས་སུ་ཨ་ཤཱོ་ཀཿཟེར་བའི་རྒྱལ་པོ་གྲགས་ཅན་དེ་ཡིན། རྒྱལ་པོ་དེའི་སྔོན་དུ་རིང་པོ་ཞིག་ནས་ཉན་ཐོས་སྡེ་པ་བཅོ་བརྒྱད་དུ་གྱེས། རྒྱལ་བའི་བཀའ་ལ་ལྷད་རབས་དང་རིམ་པ་ཞུགས་པ་སོགས་ལ་བརྟེན་ནས་བཀའ་བསྡུ་གསུམ་པ་བྱུང་། བཀའ་བསྡུ་གསུམ་པ་འདི་སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་ཡུལ་གྲུ་གཞན་དུ་སྤེལ་བ་ལ་ཞུགས་པའི་རྒྱུ་རྐྱེན་གཙོ་བོ་ཞིག་ཡིན་ཚུལ་མ་ཧ་ཝསཾ་སོགས་ལས་ཤེས་ཐུབ། བཀའ་བསྡུ་འདིའི་རྗེས་སུ་མྱ་ངན་མེད་ཀྱིས་རང་གི་བུ་དབང་ཆེན་སྡེ་དང་བུ་མོ་དགེ་འདུན་གཉེན་གཉིས་ཀྱིས་གཙོས། ཕྱོགས་དང་ཕྱོགས་སུ་ཆོས་ཀྱི་ཕོ་ཉ་བརྫངས། དེང་སང་གི་ཚིག་གིས་བཤད་ན། ལུང་པ་འདྲ་མིན་དུ་“ཆོས་སྤེལ་བ་”ཕོ་མོ་འདྲ་མིན་བཏང་། དགྲ་བཅོམ་ཉི་མ་གུང་པ་ཞུ་བ་དེ་ཡང་དེ་ཚོད་ཅིག་ནས་ཁ་ཆེར་ཆོས་སྤེལ་གྱི་ཆེད་དུ་སླེབས་པ་མ་ཧ་ཝསཾ་དབྱིན་འགྱུར་ལེའུ་བཅུ་གཉིས་[26]པར་བཤད་དོ། །
༣ ཁ་ཆེའི་ཆོས་དང་བོད་ཁ་ཆེ་བཤད་པ།
ཁ་ཆེ་ཞེས་པའི་མིང་འདི་བོད་རྣམས་ཀྱི་ཁྲོད་དུ་ནི། སངས་རྒྱས་པའི་ཆོས་བོད་ལ་བསྒྱུར་འགོ་ཚུགས་པ་ནས་བཟུང་རྣ་གོམས་སུ་སོང་བ་ཞིག་ཡིན། དེའི་སྔོན་དུ་བོད་རྣམས་ལ་ཡུལ་འདི་རྒྱུས་མེད་འབྲེལ་མེད་དེ་འདྲ་ཡིན་མིན་སོགས་ཁོ་བོས་མི་ཤེས། བོན་པོའི་ཡི་གེ་ཁ་བྱང་མི་དྲན་པ་ཞིག་ཏུ་ཞང་ཞུང་སྒོ་ཕུག་བར་གསུམ་གང་རུང་ཞིག་གི་གྲས་སུ་ཁ་ཆེ་ཡང་བརྩིས་འདུག་པ་མཐོང།[27] བན་བོན་རྒན་རྒོན་ཚོའི་རྫུན་སྒྲུང་ལ་མཐའ་མེད་པས། ཡིད་ཆེས་པའི་གནས་སུ་མི་སེམས། སངས་རྒྱས་པའི་གྲུབ་མཐའ་བཞིའི་ནང་གསེས་བྱེ་བྲག་སྨྲ་བ་ལ་ཡང་། ཡུལ་ཁ་ཆེའི་ཕྱོགས་སུ་དར་བ་ལ་ཁ་ཆེ་བྱེ་བྲག་སྨྲ་བ་དང་། ཡུལ་དབུས་སུ་དར་བ་ལ་ཉི་འོག་བྱེ་བྲག་སྨྲ་བ་ཞེས་གྲུབ་མཐའ་ལ་ཡུལ་མིང་ཐོགས་སྟངས་འདི་ཁོ་ནས་ཀྱང་སངས་ཆོས་པ་ཚོའི་ཆེད་དུ་ཡུལ་འདི་ཇི་ཙམ་གྱི་གལ་ཆེན་ཡིན་པ་ཤེས་ཐུབ། ཁ་ཆེ་ཨཱ་ནནྟ། ཁ་ཆེ་རབ་སྣང་། ཁ་ཆེ་ཤུ་ལ་ཤྲཱི། ཁ་ཆེ་ཟླ་བ་མགོན་པོའམ་སོ་མ་ནཱ་ཐན། ཁ་ཆེ་སུ་བྷུ་ཏི་ཤནནྟ། དྷརྨ་ཀཱིརྟི་ཤྲཱི་བྷ་དྲ། ཛ་ཡ་ཨནནྟ་འམ་ཁ་ཆེ་མགོན་པ་བ། ཁ་ཆེ་ཛྙ་ན་ཤྲཱི། ཁ་ཆེ་ཛྙཱ་ནཱ་ཀཱ་ར། ཁ་ཆེ་འདུས་བཟང་། ཁ་ཆེ་ཟླ་བ་མངོན་དགའ། ཁ་ཆེ་པཎྜི་ཏ་སུ་མ་ཏི་ཤྲཱི། ཁ་ཆེ་བསོད་སྙོམས་པ་ཆེན་པོའམ་ཁ་ཆེ་པཎ་ཆེན་ཤཱཀྱ་ཤྲཱི་སོགས་ནི་བོད་རྣམས་ལ་ཤིན་ཏུ་རྒྱུས་ཆེ་བའི་སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་མི་སྣ་གྲགས་ཅན་ཤ་སྟག་ཡིན། པཎ་ཆེན་ན་རོ་པ་ཡང་ཁ་ཆེ་ནས་ཡིན་པར་སྨྲ་མཁན་རིགས་ཤིག་མཆིས། སྤྱིར་ན་མི་སྐད་གྲགས་ཅན་འདིའི་འཁྲུངས་ཡུལ་ལ་འདོད་པ་མི་འདྲ་བ་མང་།
དེང་གི་མཁས་པ་མང་པོས་ཨོ་རྒྱན་ཡུལ་དུ་འཁྲུངས་པའི་རྒྱུ་མཚན་ཡང་མང་དུ་འདྲེན་པར་འདུག་སྟེ། ཡི་གེ་མང་ན་འབྲི་ཀློག་བྱེད་མཁན་གཉིས་ཀ་མི་སྐྱིད་པ་ལ་བསམས་ཏེ་བསྐྱུར་བཏང་། བོད་རྣམས་དགའ་སྨྱོ་ཐེབས་འགྲོ་བའི་གསང་སྔགས་ཀྱི་བརྒྱུད་ཅིག་ལ་དུས་འཁོར་ལྷག་མེད། དུས་འཁོར་ལ་དགའ་སྨྱོ་ཐེབས་མཁན་རྣམས་ཀྱིས་ཁ་ཆེའི་ཡུལ་འདི་ངེས་པར་སྣང་མེད་དུ་འཇོག་མི་འོས། རྒྱུ་མཚན་ནི། དུས་འཁོར་གྱི་བསམ་བློའི་རྨང་འདིང་ས་ཁ་ཆེ་དང་ཨོ་རྒྱན་དྲི་ཟ་སོགས་ཡིན་པར་མ་ཟད། ཕྱིས་སུ་དུས་འཁོར་སློབ་སྦྱོང་བྱེད་སའི་བསྟི་གནས་གལ་ཆེ་ཤོས་དེ་ཡང་ཁ་ཆེ་ཆགས་ཡོད་པ་རེད། དུས་འཁོར་གྱི་འགྲེལ་པ་དྲི་མེད་འོད་ཟེར་བའི་ནང་དུ་ཡུལ་ཁ་ཆེར་མ་གཏོགས་མེད་པའི་བརྡ་ཚིག་དང་རྣམ་གཞག་མང་པོ་བྲིས་ཡོད་སྐད། བོད་ལ་དུས་འཁོར་སྤེལ་བར་ཤུགས་སྣོན་གཙོ་བོ་སྐྱོན་མཁན་པཎྜི་ཏ་ཟླ་བ་མགོན་པོ་ཡང་ཁ་ཆེ་ནས་ཡིན། ཁོང་ཕྱིས་སུ་བོད་སྐད་ལའང་ཧ་ཅང་བྱང་བར་གྱུར་སྐད། ཁོང་གི་ལོ་ཙཱ་བ་དིང་རི་ཁུལ་ནས་ཡིན་པའི་འབྲོ་ཤེས་རབ་གྲགས་ཞུ་བ་དེ་ནི། ཁ་ཆེར་འགྲོ་ཐེངས་ཤིག་ལ་བོད་དུ་ལོག་མ་ཡོང་བར་གྲགས། ཁ་ཆེ་དག་པའི་ཞིང་ནས་དིང་རི་ལ་ལོག་མི་བྲོད་པར་ལོ་ཙཱ་བ་ལ་ཁག་ག་ལ་ཡོད།
ཨོ་རྒྱན་པ་རིན་ཆེན་དཔལ་ཁ་ཆེ་ལ་འབྱོར་སྐབས། དུས་འཁོར་འགྲེལ་ཆེན་དྲི་མེད་འོད་ལ་ཤིན་ཏུ་བྱང་བའི་ཨ་མ་རྒན་མོ་ཞིག་དང་ལྷན་དུ་དུས་འཁོར་ལ་བགྲོ་གླེང་བྱས་པས། ཨོ་རྒྱན་པས་ཨ་མ་རྒན་མོའི་ཁ་གཏད་ཆོག་མེད་[28]པའི་གཏམ་རྒྱུད་གཅིག་པུ་ལ་བལྟས་པས་ཀྱང་། ཁ་ཆེའི་ཡུལ་དུ་དུས་འཁོར་གྱི་བྲིན་ཚད་ཤེས་ཐུབ། ཁ་ཆེར་དུས་འཁོར་བྲིན་པོ་བྱུང་བ་འདི་རྒྱུ་མེད་རྐྱེན་མེད་ནི་མིན། དུས་རབས་བཅུ་པ་ཙམ་ནས་དྲི་ས་དང་ཁ་ཆེ་སོགས་སུ་ཨིསི་ལམ་གྱི་བཙན་འཛུལ་འགོ་ཚུགས་པ་དང་བསྟུན་ནས། སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་པ་དང་ཧིནྡུ་ཆོས་ལུགས་པ་ཚོས་རང་སེམས་གསོ་བྱེད་ཀྱི་སྒྲུང་དང་ཆོས་གཞུང་སྣ་ཚོགས་རྟོག་བཟོ་བྱེད་འགོ་ཚུགས། ཧིནྡུ་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ཀལྐི་ལ་དཔེ་བླངས་པའི་རིགས་ལྡན་རྟོག་བཟོ་བྱས་པའི་དུས་འཁོར་ནི་དེ་དག་གི་ཚབ་མཚོན་བརྩམས་ཆོས་ཡིན། དུས་འཁོར་འདི་བརྒྱུད་བརྩམས་པའི་མཐའ་མ་ཡིན་ལ། ཧིནྡུའི་ཆོས་གཞུང་དང་ལྷག་པར་ཁ་ཆེ་རུ་དར་བའི་དབང་ཕྱུག་པའི་ཆོས་ལུགས(Kashmir Shaivaism)དང་ཆེས་ཆེར་འདྲ་ཚུལ་དེང་གི་དུས་འཁོར་ཞིབ་འཇུག་པ་རྣམས་གླེང་། དེའི་སྐོར་ཁང་དཀར་ཚུལ་ཁྲིམས་སྐལ་བཟང་གིས་ཀྱང་ཟུར་ཙམ་བཤད་རྩིས་གནང་འདུག[29] དུས་འཁོར་གྱི་གསང་བ་རྣམས་དད་པའི་ལུགས་སུ་མིན་པར་རིག་པའི་ལུགས་སུ་ཤེས་འདོད་ན། དུས་འཁོར་མཁས་པ་John Newmanསོགས་ཀྱི་བརྩམས་ཆོས་བཀླག་དགོས་ཀྱི། སྟོན་པ་ཤཱཀྱ་ཐུབ་པས་ཆོས་རྒྱལ་ཟླ་བཟང་ཟེར་བ་ཞིག་ལ་དཔལ་ལྡན་འབྲས་སྤུངས་ཟེར་བའི་རི་རྩེ་ཞིག་ནས་དུས་འཁོར་གསུངས་རབས་ཀྱི་གཏམ་རྣམས་ནི་དད་པ་ཅན་ལ་སྦྲིད་སྨན་དུ་རུང་བ་ཙམ་ཡིན།
ཚོང་འབྲེལ་སོགས་ཀྱི་ཐད་ནས་ཀྱང་བོད་རྣམས་སྔ་མོ་ནས་ཁ་ཆེ་དང་ཧ་ཅང་འབྲེལ་བ་ཆེ་བ་སྨོས་ཅི་དགོས། གུར་གུམ་རིགས་ལྔའི་ནང་ནས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པར་བཤད་པའི་ཁ་ཆེ་གུར་གུམ་ནི་བོད་རྣམས་ལ་ཧ་ཅང་རྒྱུས་ཆེ་ཞིང་རྩ་ཆེར་བརྩི་བའི་དངོས་པོ་ཞིག་ཡིན་པ་འདི་ཙམ་ཤེས་བྱེད་དུ་བཀོད་པས་མི་ཆོག་པ་མེད། ལར་དེང་སང་བོད་རྣམས་ཀྱིས་ཨིསི་ལམ་གྱི་ཆོས་ལ་ཁ་ཆེའི་ཆོས་དང་དེེར་དད་མཁན་ལ་ཁ་ཆེ་བ་སོགས་ཟེར་བ་ཡོངས་གྲགས་ཡིན་ནའང་། བཤད་སྟངས་འདི་དུས་ནམ་ཙམ་དུ་དར་བ་ཁོ་བོས་མི་ཤེས། ལྷ་ས་ཁུལ་གྱི་ལབ་སྟངས་ཤིག་ནི་ཏན་ཏན་ཡིན་པ་འདྲ། དུས་འཁོར་ཟེར་བའི་མུ་སྟེགས་པའམ་ཅི་ཞིག་གི་བརྒྱུད་དེ་བོད་ལ་དར་བ་ནས་བཟུང་། དགེ་ཆོས་ཀྱི་གསུང་རབ་དང་འཛམ་གླིང་རྒྱས་བཤད་བར་དུ་ཨི་སི་ལམ་གྱི་ཆོས་ལ་ཀླ་ཀློའི་ཆོས་དང་དེེར་དད་པའི་མི་ལ་ཀླ་ཀློ་ཟེར་བ་ལས་གཞན་པའི་བརྡ་ཞིག་སྤྱད་ཡོད་ཚུལ་ཞིག་ཁོ་བོས་མི་ཤེས། འཛམ་གླིང་རྒྱས་བཤད་ནང་དུ་ཀླ་ཀློ་གཅིག་པུ་ལའང་མདོ་ནས་བཤད་པའི་ཀླ་ཀློ་དང་བརྒྱུད་ནས་བཤད་པའི་ཀླ་ཀློ། ནགས་ཁྲོད་ཀྱི་ཀླ་ཀློ་སོགས་རྣམ་གཞག་སྣ་ཚོགས་བྱས་འདུག[30] ཁོམ་དྲགས་ན་བྱེད་མི་ཆོག་པ་ཅི་ཡང་མེད་པ་འདྲ། གང་ལྟར་བོད་དུ་སྔ་མོ་ཞིག་ནས་གཏན་སྡོད་བྱེད་མཁན་གྱི་ཨིསི་ལམ་ཆོས་དད་པའི་ཚོ་ཁག་ཆུང་ངུ་ཞིག་ཡོད་པ་འདྲ། སྤྱི་ལོ་དགུ་བརྒྱ་བརྒྱད་ཅུ་གྱ་གྲངས་(982-983)ནང་ཨཧྥ་གཱ་ནིསྟཱན་དུ་བྱུང་བའི་རྩོམ་པ་པོའི་མིང་མི་གསལ་བའི་བརྩམས་ཆོས་འཛམ་གླིང་ཡུལ་གྲུ་ཁག་(Hudud al-‘Alam) [31] ཅེས་པའི་ནང་བོད་ལ་Tubbatཞེས་བྲིས་ཤིང་། བོད་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ལ་Tubbat-khāqānཞེས་བྲིས་འདུག དེབ་འདིའི་ནང་དུ་བོད་ཀྱི་སྐོར་ལ་སྐད་ཆ་མང་དག་ཅིག་བཤད་ཡོད་པ་ལས། འདིར་བོད་རྣམས་མགུ་བར་བྱེད་སྲིད་པའི་སྐད་ཆ་ཞིག་དང་མི་དགའ་བར་བྱེད་སྲིད་པའི་སྐད་ཆ་བྱེ་བྲག་པ་གཉིས་བཤད་སྙིང་འདོད།
བོད་རྣམས་མགུ་བར་བྱེད་སྲིད་པའི་སྐད་ཆ་དེ་ནི། བོད་ཅེས་པའི་ཡུལ་དེར་འབྱོར་བ་ན། གཞན་དུ་མ་སོང་བར་དུ། རྒྱུ་མཚན་མེད་པར་སེམས་པ་དགའ་ཡལ་ལེ་བ། ངོ་གདོང་འཛུམ་དམུལ་ལེ་བ་ཞིག་ཡོང་གིན་ཡོད་ཚུལ་བྲིས་འདུག འདི་དགེ་ཆོས་ཞབས་ཀྱིས་ཀྱང་གསེར་ཐང་གི་འགོ་མ་ཙམ་ན་དྲངས་གནང་བཞག བོད་རྣམས་མགུ་བར་བྱེད་སྲིད་པ་མཁྱེན་ནས་ཡིན་གྱི་རེད། བོད་རྣམས་མི་དགའ་བར་བྱེད་སྲིད་པའི་སྐད་ཆ་དེ་ནི། ལྷ་སའི་ནང་ཨིསི་ལམ་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ལྷ་ཁང་ཆུང་ངུ་ཞིག་ཡོད་ཅིང་། དེའི་ནང་དུ་ཨིསི་ལམ་ཆོས་དད་པ་རྣམས་གནས་སྡོད་བྱེད་ཚུལ་བྲིས་བཞག འདི་དགེ་ཆོས་ཞབས་ཀྱིས་དྲངས་གནང་མི་འདུག བོད་རྣམས་མི་དགའ་བར་བྱེད་སྲིད་པས་མཁྱེན་ནས་ཡིན་གྱི་རེད། དགེ་ཆོས་ཞབས་ཀྱིས་དེབ་འདི་ཨ་རབ་ཕྱོགས་ཀྱི་ཡིན་ཚུལ་ཡང་གསུངས། འོན་ཀྱང་འདི་ཨཧྥ་གཱན་ཕྱོགས་ཀྱི་བརྩམས་ཆོས་ཤིག་ཡིན་པ་ལས་ཨ་རབ་ཁུལ་གྱི་བརྩམས་ཆོས་ཤིག་ཡིན་ཚུལ་མི་གྲགས། དེབ་འདིར་བྱུང་བའི་བོད་ཀྱི་ཨིསི་ལམ་ཆོས་དད་པའི་སྐོར་དེ། བོད་མི་ཨིསི་ལམ་ཆོས་དད་པའམ་དེང་སང་གི་བཤད་སྟངས་བྱས་ན་བོད་པ་ཁ་ཆེའི་སྐོར་ཡིག་ཐོག་ཏུ་བྱུང་བ་སྔ་ཤོས་ཡིན་ངེས་རེད། ཞོར་དུ་ཡུལ་ཁ་ཆེ་དང་ཆོས་ཁ་ཆེ་གཉིས་བསྲེས་ནས་གོ་བ་ལེན་མི་རུང་ཚུལ་ཡང་དྲན་སྐུལ་བྱེད་བཞིན་ཡོད།
གོང་དུ་བཤད་པའི་དེབ་དེའི་ནང་བྱུང་བ་ནི། སྤྱིར་བཏང་བོད་པ་ཨིསི་ལམ་ཆོས་དད་པའི་སྐོར་བཤད་པ་ཡིན་གྱི། ཡུལ་ཁ་ཆེ་ནས་ཡིན་པའི་བོད་པ་ཨིསི་ལམ་ཆོས་དད་པའི་སྐོར་ཡིན་མིན་བཤད་ཚོད་མི་ཐིགས། གང་ལྟར་ཕྱིས་སུ་ཡུལ་ཁ་ཆེ་ནས་ཡིན་པའི་ཨིསི་ལམ་ཆོས་དད་པ་མང་དག་ཅིག་བོད་དུ་གནས་བཅས། ཁོང་ཅག་རིམ་གྱིས་བོད་མི་དང་བསྲེས་པས་བོད་པ་ཁ་ཆེ་ཟེར་བ་དེ་བྱུང་། ཁོ་པ་ཅག་རྒྱུ་མཚན་དུ་བྱས་ནས་བོད་རྣམས་ཀྱིས་ཨིསི་ལམ་ཆོས་དད་པ་ཐམས་ཅད་ལ་ཁ་ཆེ་རུ་འབོད་པ་འདི་ཡང་བྱུང་ཡིན་པ་འདྲ། བོད་ལ་དུས་འགྱུར་བྱུང་རྗེས། དེ་དུས་ཀྱི་ལྷ་སའི་བོད་པ་ཁ་ཆེའི་མི་རྒྱུད་རྣམས། ད་ཆ་ཤྲཱི་ན་གར་དབུས་ཀྱི་རི་བོ་ཧ་རིའི(Hari Parbat)རྒྱབ་ལོགས་དེ་ག་རང་ན་གཞིས་ཆགས་འདུག རི་བོ་འདིའི་སྐོར་ལའང་ལྷ་སྒྲུང་ཞིག་འདུག་སྟེ། ཀློག་མཁན་ཉོབ་འགྲོ་བ་ལ་སྐྲག་ནས་བྲི་མ་ཕོད། ཤྲཱི་ན་གར་གྱི་བོད་པ་ཁ་ཆེ་བའི་གཞིས་ཆགས་དེར། ཚོད་རྩིས་བྱས་ན་ཁྱིམ་ཚང་ཉིས་བརྒྱ་ཙམ་ཡོད་ཚོད། བོད་རིགས་ཁ་ཆེ་བ་ཁོ་རང་ཚོར་སློབ་གྲྭ་ཟུར་དུ་འདུག་ལ། བོད་ཟས་བཟའ་ས་ནི་བགྲང་གིས་མི་ལངས། བོད་པ་ཁ་ཆེ་བའི་བུད་མེད་དེ་དག་མིག་ལ་མཛེས་ཤིང་ཕྲུ་གུ་རྣམས་སྙིང་དུ་སྡུག ཁོ་ཚོ་བོད་དང་བོད་ཀྱི་རིག་གཞུང་ལ་དགའ། ང་ཡང་ཁོ་ཚོ་ལ་དགའ། ཁོ་ཚོ་དགའ་སའི་བོད་ཀྱི་རིག་གཞུང་དེ། བོད་ཀྱི་རིག་གཞུང་དང་སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་གཉིས་ལ་མཚུངས་རྟགས་རྒྱག་མཁན་ཚོའི་སེམས་ནང་གི་བོད་ཀྱི་རིག་གཞུང་དེ་མ་ཡིན། རིག་གཞུང་དེ་དང་བོད་པ་ཁ་ཆེའི་བར་ལ་འབྲེལ་བ་ཆེར་མེད། བོད་པ་ཁ་ཆེ་བའི་གཞིས་ཆགས་ཆུང་ངུ་དེ་ནས་དབུས་སྐད་སྙན་སིང་ངེ་བ་རྒྱག་མཁན་གྱི་ཨ་ཅག་དེ་འདྲ་མཐོང་བྱུང་ལ། རྒྱ་གར་བོད་པའི་གཞིས་ཆགས་ཀྱི་སྐད་ཉབ་ཉོབ་རྒྱག་མཁན་གྱི་ཕོ་གསར་དེ་འདྲའང་ཐུག་བྱུང་བས། ཁོ་བོ་ནི་ཡུད་ཙམ་རིང་སེམས་པ་དགའ་ཡལ་ལེ་བ། ངོ་གདོང་འཛུམ་དམུལ་ལེ་བ་ཞིག་བྱུང་ངོ་། །
༤ ས་བབས་དང་ཟས་གོས་སོགས་ཀྱི་སྐོར་བཤད་པ།
ཁ་ཆེའི་ཡུལ་གྱི་མཛེས་པ་ནི་ཚིག་གིས་མཚོན་ཐུབ་པ་ཞིག་ག་ལ་ཡིན་ཏེ། ཡུལ་གྱི་མཐའ་ཐམས་ཅད་གངས་རི་དཀར་སིང་ངེ་བ། བར་ཡོད་ཚད་ནགས་རི་སྨུག་ཐིང་ངེ་བ། མདུན་ཐམས་ཅད་མཚོ་དང་མཚེའུས་མཛེས་པའི་སྤང་རི་ལྗང་ལེབ་བེ་བས་ཁྱབ་འདུག ཡུལ་གྱི་དབུས། གྲོང་གི་ལྟེ་བ། ས་ཡི་ཐིག་ལེ་ཤྲཱི་ན་གར་ནི་ཤིན་ཏུ་མཛེས་པའི་མཚོ་མོ་གཡུ་ཡི་ཕྲ་ལྟ་བུས་བརྒྱན་ཡོད་པས། ཡུལ་འདིའི་མཛེས་པ་བརྗོད་ཐུབ་པའི་ལྕེ་དང་བྲི་ཐུབ་པའི་རྩལ་གཉིས་ཀ་ཁོ་བོ་ལ་མེད། ཡུལ་འདིར་སྐྱེ་བའི་ཤིང་སྣ་ལ། ཤུག་པ། སྟག་མ། ལྕང་མ། ཐང་ཤིང་། སོམ་ཤིང་སོགས་ཤིང་རིགས་འདི་མི་སྐྱེ་ཟེར་བ་ཞིག་མེད། ཤིང་སྣ་དེ་དག་དབྱར་དུས་སུ་ལྗང་ཐིང་ངེར་སྡོད་ཅིང་། སྟོན་དུས་སུ་དམར་པོ་མེ་འདྲ་བ་དང་སེར་པོ་གསེར་འདྲ་བ་སོགས་ཁ་དོག་སྣ་ཚོགས་སུ་འཕོས་འགྲོ་བའི་མཛེས་པ་ནི་ཚིག་གིས་མཚོན་ཐུབ་པ་དང་མིག་གིས་ཆུན་ཐུབ་པ་དེ་འདྲ་ག་ལ་ཡིན། ཁ་ཆེའི་ཡུལ་དུ་སྐྱེ་བའི་མེ་ཏོག་ལ། རྒྱ་སེ་མེ་ཏོག ཉི་མ་མེ་ཏོག སེར་ཆེན་མེ་ཏོག གུར་གུམ་མེ་ཏོག དྲེས་མ་མེ་ཏོག མེ་ཏོག་མུ་མེན། མེ་ཏོག་པེ་རིང་ཝིང་ཀལ། མེ་ཏོག་མཱལ་ལི་ཀཱ མེ་ཏོག་མཐིང་སྔོན་སོགས་མིང་ཅན་མིང་མེད་ཀྱི་མེ་ཏོག་ཉིན་མཚན་བཅོ་བརྒྱད་ལ་བགྲངས་ཀྱང་བགྲང་མི་བཏུབ་པ་ཙམ་ཡོད། ཡུལ་འདིར་མི་སྐྱེ་བའི་ཤིང་ཏོག་གི་རིགས་ཤིག་མེད་པ་འདྲ་སྟེ། ཀུ་ཤུ་གཅིག་པུ་ལའང་རིགས་མི་འདྲ་བ་འབྲོག་པའི་ར་ལུག་ལས་མང་བ་ཙམ་འདུག གཞན་ཡང་། ཁམ་བུ་དང་ཏར་ཀ་སོགས་ནི་རང་རེས་མིང་ཤེས་པའི་རིགས་རྣམས་ཡིན་གྱི། ཤིང་ཏོག་གི་རྣམ་གྲངས་ཡོད་ཚད་ལ་བོད་མིང་གསར་དུ་འདོགས་པ་དང་ཐོ་རུ་འགོད་པ་སོགས་བྱེད་དགོས་ཚེ། ཤིང་ཏོག་གི་ཚིག་མཛོད་གསར་པ་ཤིག་བརྩམ་དགོས་པ་ལས་འོས་མེད། ཧྥ་ཤན་ལམ་ཡིག་བོད་འགྱུར་མ་ཞིག་གི་ནང་། ཁ་ཆེའི་ཡུལ་དུ་འབྲུ་རིགས་ནས་མ་གཏོགས་མི་སྐྱེ་ཚུལ་བཤད་འདུག་པས། ཡུལ་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཅིག་ཁ་ཆེ་རུ་འཁྲུལ་བ་ཡིན་ཤས་ཆེ།
ཁ་ཆེའི་ཡུལ་གྱི་སྐྱེས་པ་རྣམས་ནི་སྣ་གཟེངས་མཐོ་ལ་མིག་རྩ་དམར་ཞིང་དཔྲལ་བ་དབྱེས་ཆེ་བ། རྒྱ་དང་ཁ་སྤུ་ནག་ཡོར་རེ་ཡོད་པ། གྱད་མི་སྟོབས་ཆེན་དེ་ཚོའི་རྫིག་ཚོད་ནི་རྒྱལ་ཆེན་སྡེ་བཞི་རུ་གྲགས་པའི་ལྷ་ཁང་གི་ལྡེབ་རིས་དེ་ཚོ་ཡང་ཉམ་དམའ་པོར་བྱེད་པ་ཤ་སྟག་ཏུ་འདུག ཁ་ཆེ་བ་མི་རྒོད་དེ་ཚོར་སྣ་དམིགས་བསལ་གྱིས་ཆེན་པོ་རེ་ཡོད་པས། མིའི་ལུས་ཀྱི་ཆ་ཤས་ལས་ཆེ་བ་ཞིག་ལ་བསམས་ན། མི་ནག་གི་མཇེ་དང་ཁ་ཆེ་བའི་སྣ་ལས་ཆེ་བ་ཞིག་ཨེ་ཡོད་སྙམ། ཁ་ཆེ་བའི་ཕོ་ཆས་ནི་སྟོད་སྨད་སྦྲགས་སྦྱར་དུ་ཡོད་པའི་ཕྱུ་པ་སྐ་རགས་འཆིང་སྲོལ་མེད་པ་ཞིག་སྟེ། ཕྱུ་པ་དེའི་ཐུ་བའི་ཟུར་གཉིས་ནས་གྱེན་ཕྱོགས་ལ་ཁ་དབྲག་ཏུ་ཡོད་པས་གོན་བདེ་ཞིང་ཕུད་བདེ། ཕྱུ་པ་དེ་གོན་ནས་རྟ་ཞོན་པ་དང་། སྦག་སྦག་ཞོན་པ་དང་། མི་ཞོན་པ་སོགས། བཞོན་རྒྱུ་གང་ཡང་ཞོན་མི་བདེ་བ་གཅིག་ཀྱང་མེད། བུད་མེད་རྣམས་ནི་ཤ་རྩ་དཀར་ལ་དམར་བའི་མདངས་ཆགས་པ། སྐུ་གཟུགས་ཕྲ་ལ་ལྡེམ་པ། ཁ་མིག་སྣ་གསུམ་གྱི་སྒྲོས་ཡག་ག ཟུར་མིག་བལྟས་པ་ཙམ་གྱིས་སྐྱེས་པ་མང་པོའི་སྙིང་ལ་ཆོམ་རྐུན་འཇུག་བཏུབ་པ། ཞལ་འཛུམ་པ་ཙམ་གྱིས་ལྷ་མི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྲོག་འཕྲོག་ནུས་པ། བུད་མེད་དེ་ཚོའི་ཆེད་དུ་རྒྱལ་པོ་ཞིག་ཡིན་ན་རྒྱལ་སྲིད་བློས་གཏོང་ཆོག་ཆོག་དང་། སྟོན་པ་ཞིག་ཡིན་ན་བསྟན་པ་བློས་གཏོང་ཆོག་ཆོག་རེད་ཨང་སྙམ་པ་ཤ་སྟག་འདུག
ཁོང་ཅག་གི་སྐད་ལ་ནི་ཀཱོ་ཤུར(Koshur)ཟེར། གདོད་མའི་དྲི་ཟ་(Gandhaar)དང་ཨོ་རྒྱན་(Oddiyana)དང་ཁ་ཆེ་སོགས་ཡུལ་དུ་མར་སྤྱོད་པའི་སྐད་ཅིག་ཡིན། སྐད་འདི་རྒྱ་གར་ཁུལ་གྱི་ཧི་མཱ་ལ་ཡའི་རི་སུལ་ལ་གནས་འཆའ་བའི་མི་རིགས་ཀྱིས་སྤྱོད་པའི་དཱརྡིཀ་(Dardic)སྐད་རིགས་ཀྱི་བྱེ་བྲག་ཅིག་ཡིན། ཡང་གདོད་མའི་ཁ་ཆེའི་ཡིག་གཟུགས་ཀྱི་མིང་ལ་ཤཱར་དཱ་(Sharda)ཟེར། གུཔྟའི་དུས་སྐབས་ཀྱི་ཡིག་གཟུགས་ལས་མཆེད་པ་ཡིན་པས་བཟོ་ལྟའང་ཧ་ཅང་འདྲ། གུཔྟའི་སྐབས་ཀྱི་ཡིག་གཟུགས་དེ་བོད་རྣམས་ཀྱི་མིག་ངོར་ཐོག་མར་སྟོན་མཁན་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་རེད། ཡིག་གཟུགས་དེ་བོད་ཡིག་གི་ཕ་ཡིན་པའི་དབང་དུ་བཏང་ན། ཁ་ཆེའི་ཡིག་གཟུགས་ཤཱར་དཱ་ཟེར་བ་འདི་བོད་ཡིག་གི་མཚེ་མ་ཡིན་པས། འདྲ་བ་ལ་ནི་ཚོད་ཅིག་མེད། འོན་ཀྱང་ཁ་ཆེར་ཨིསི་ལམ་གྱི་བཙན་འཛུལ་བྱུང་རྗེས་ཡིག་གཟུགས་འདིའི་སྤྱོད་སྒོ་ཉུང་དུ་ཕྱིན་ཏེ། ད་ཆ་རྐང་པ་ཡ་གཅིག་དུར་ཁྲོད་ལ་བརྐྱངས་ནས་བསྡད་ཡོད།
ཁ་ཆེའི་ཡུལ་གྱི་ཐོན་རྫས་ལས་གྲགས་ཆེ་ཤོས་ཤིག་ཁ་ཆེའི་ཁུལ་གཟན་ཡིན། འདི་ལ་Cashmere Pasminaཟེར། མིང་འདི་ཨ་རབ་ཀྱི་སྐད་དོད་Pashmལས་བྱུང་། ནང་དོན་ནི་སྤུ་འཇམ་པོ་ཞེས་པའི་དོན་ཡིན་པར་བཤད། རྒྱུ་ཆ་ར་ཡི་ཁུ་ལུ་ཡིན། སྤྱི་ལོའི་དུས་རབས་བཅོ་ལྔ་པའི་དཀྱིལ་ཙམ་ལ་ཁ་ཆེའི་ཡུལ་དུ་ཁུལ་གཟན་གྱི་བཟོ་སྐྲུན་འགོ་ཚུགས། དུས་རབས་བཅུ་དྲུག་པའི་ནང་མུ་ག༷ལ་གྱི་རྒྱལ་པོ་ཨཀ་བར་གྱི་སྐབས་ཁུལ་གཟན་བཟོ་སྐྲུན་ཤིན་ཏུ་རྒྱ་སྐྱེད་བཏང་། མཐའི་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་མོའི་ཟླ་ལམ་གྲུ་པོ་ཆེས་བཅད་དེ་བགྲོད་དགོས་པའི་རྒྱང་རིང་ཡུ་རོབ་ཀྱི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་མ་དང་། ཨུ་རུ་སུ། མ་ཧཱ་ཙི་ནའི་རྒྱལ་ཁམས་སོགས་སུ་ཁ་ཆེའི་ཁུལ་གཟན་མ་སླེབས་པའི་ས་མེད་པ་བྱས། ལྷག་དོན་ཡུ་རོབ་པ་མིག་སྔོན་པོའི་ཡུལ་དུ་དར་སྲོལ་ཆེ་བའི་བུད་མེད་ཀྱི་མཆོར་གོས་སུ་གྱུར། བུད་མེད་ཚོས་སྟོད་གཡོགས་སུ་གཙོ་བོར་སྤྱོད་པས་མིང་ལའང་སྟོད་ཡོལ(Shawl)ཞེས་ཐོགས། དབུལ་ཕྱུག་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཁ་ཆེའི་ཁུལ་གཟན་བསྒྲུབ་དཀའ་བས། དགོས་གལ་དང་མཐུན་པར་ཁ་ཆེའི་ཁུལ་གཟན་ལ་དཔེ་བྱས་པའི་རས་ཆའི་གཟན་གོས་གོང་ཁེ་ལ་སྟབས་བདེ་བ་མང་པོ་གསར་དུ་ཐོན།
ཕྱུག་བདག་གི་བུད་མེད་ཚོས་ནི་ཁ་ཆེའི་ཁུལ་གཟན་སྤུས་མ་ཁོ་ན་མངགས་ཉོ་བྱེད་པར་བཤད། དེང་བོད་ཀྱི་བླ་དྲག་ཚོའི་ཆུང་མ་ཡིན་པ་ལ། མིང་ལ་མཁའ་འགྲོ་མ་དང་རིག་མ་དང་གསང་ཡུམ་དང་བདག་མོ་རུ་བཏགས་པའི་སྐྱེས་སྨན་དེ་ཚོས་ཀྱང་། གནའ་བོའི་ཡུ་རོབ་ཀྱི་མི་དྲག་ཚོའི་ཆུང་མ་ལྟར་སྟོད་ལ་གཟན་ཡོལ་དཀྲི་ཞིང་། དེ་ཡང་ཁ་ཆེའི་ཡུལ་གྱི་ཁུལ་གཟན་ཨེ་རག་ལྟ་བ་དང་། བླ་རྒན་རབ་བྱུང་ཡིན་པ་ལ་སྒོར་མོ་རྒྱབ་ཀྱིས་མི་ཐེག་པ་ཡོད་མཁན་ཚོས་ཀྱང་། ཁ་ཆེའི་ཁུལ་གཟན་སྨུག་པོ་སྤུས་མ་དེ་འདྲ་གོན་ཨེ་ཐུབ་ལྟ་གིན་འདུག་པ་རྣམས་ནི་རིག་གནས་བརྗེས་རེས་ཀྱི་ཤུགས་རྐྱེན་ཡིན་ལས་ཆེ། མདོར་ན་ཁ་ཆེའི་ཁུལ་གཟན་འདི་འཛམ་གླིང་ས་ཡི་ཡང་རྩེ་བོད་ཁ་བ་ཅན་གྱི་བླ་རྒན་གུག་ཏོ་ཕན་ཆད་ནས། མཐའ་ཡི་རྒྱ་མཚོས་ཕ་རོལད་ཏུ་བཅད་པའི་ནུབ་ཕྱོགས་པ་མིག་སྔོན་པོའི་ཡུལ་གྲུ་ཚུན་ཆད་དུ་དར་སྲོལ་དང་སྙན་གྲགས་ཤིན་ཏུ་ཆེའོ།།
དཔྱད་ཡིག་དང་ཞབས་མཆན།
[1] Pandit Anand Koul, Geography of the Jammu and Kashmir State, 2nd ed. Calcutta: Thacker, Spink & Co. 1925, p. 79-88
[2] Herodotus, The History of Herodotus, trans. G. C. Macaulay, vol. 1, London and New York: Macmillan and Co. 1890, Book IV Melpomene, chapter 44.
[3] Xuanzang, Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World, trans. Samuel Beal 1884, New Delhi: Asian Educational Services, 2003, p. 148.
[4] Pandit Anand Koul, Geography of the Jammu and Kashmir State, 2nd ed. Calcutta: Thacker, Spink & Co. 1925, p. 79-88
[5] རྡ་ས་བོད་ཀྱི་དཔེ་མཛོད་ཁང་། ཆེན་པོ་ཐང་གུར་དུས་ཀྱི་རྒྱ་གར་ཞིང་གི་བཀོད་པའི་དཀར་ཆག གུང་མགོན་པོ་སྐྱབས་ཀྱིས་བསྒྱུར། ལྡེབ། 95, 2014
[6] ཝེ་ཁེའི་རིག་མཛོད(Wikipedia)ཀྱི་Kashmirགྱི་སྐོར་བཤད་པ་ལས། Etymologyཡི་སྡེ་ཚན་གྱི་མཇུག་མཐའ་ལ་གཟིགས།
[7] ADARSHAH, SUTRA ID: JT335 CLASSIFICATION: དུས་འཁོར། VOLUME: ༼མ༽(16) SUTRA NAME: དམ་པའི་ཆོས་རིན་པོ་ཆེ་འཕགས་པའི་ཡུལ་དུ་ཇི་ལྟར་དར་བའི་ཚུལ་བསྟན་པ་དགོས་འདོད་ཀུན་འབྱུང་ཞེས་བྱ་བ་བཞུགས། AUTHOR: རྒྱལ་ཁམས་པ་ཏཱ་ར་ནཱ་ཐ། PAGE: 16-427
[8] Li Rongxi, trans. The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions. Taishō Volume 51, 2087. Berkeley: Numata Center for Buddhist Translation and Research/BDK America, Inc. 1996, Fascicle III, p. 86–91.
[9] གསེར་ཐང་། སི་ཁྲོན་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ། ལྡེབ། 67, 2009
[10] ADARSHAH བསྟན་པའི་གཏད་རབས་བཞུགས་སོ།། SUTRA ID: D4200 Volume ༼ངེ༽ Translator: འགོས་ལོ་ཙཱ་བ་གཞོན་ནུ་དཔལ། PAGE: 173-161b
[11] ADARSHAH, SUTRA ID: JT335, Classification: དུས་འཁོར། VOLUME: ༼མ༽ SUTRA NAME:དམ་པའི་ཆོས་རིན་པོ་ཆེ་འཕགས་པའི་ཡུལ་དུ་ཇི་ལྟར་དར་བའི་ཚུལ་གསལ་བར་སྟོན་པ་དགོས་འདོད་ཀུན་འབྱུང་ཞེས་བྱ་བ་བཞུགས་སོ། ། AUTHOR: རྒྱལ་ཁམས་པ་ཏཱ་ར་ནཱ་ཐ། PAGE: 16-469
[12]ཆོས་འབྱུང་ཆེན་མོ་བསྟན་པའི་རྒྱལ་མཚན། བོད་ལྗོངས་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ལྡེའུ་ཇོ་སྲས། 1987 ལྡེབ། 84
[13] བུ་སྟོན་ཆོས་འབྱུང་། Drepung Loseling. Jayyed Press Delhi, 1991 ལྡེབ། 131
[14] དེབ་ཐེར་སྔོན་པོ། སྟོད་ཆ། ཝཱ་ཎ་བཛྲ་བིདྱཱ་དཔེ་མཛོད་ཁང་། འགོས་ལོ་གཞོན་ནུ་དཔལ། 2002, ལྡེབ། 47
[15] ཆོས་འབྱུང་མཁས་པའི་དགའ་སྟོན། ཝཱ་ཎ་བཛྲ་བིདྱཱ་དཔེ་མཛོད་ཁང་། དཔའ་བོ་གཙུག་ལག་འཕྲེང་བ། 2002, ལྡེབ། 68
[16] ADARSHAH, SUTRA ID: JT335, Classification: དུས་འཁོར། VOLUME: ༼མ༽ SUTRA NAME:དམ་པའི་ཆོས་རིན་པོ་ཆེ་འཕགས་པའི་ཡུལ་དུ་ཇི་ལྟར་དར་བའི་ཚུལ་གསལ་བར་སྟོན་པ་དགོས་འདོད་ཀུན་འབྱུང་ཞེས་བྱ་བ་བཞུགས་སོ། ། AUTHOR: རྒྱལ་ཁམས་པ་ཏཱ་ར་ནཱ་ཐ། PAGE: 16-468
[17] རྡ་ས་བོད་ཀྱི་དཔེ་མཛོད་ཁང་། ཆེན་པོ་ཐང་གུར་དུས་ཀྱི་རྒྱ་གར་ཞིང་གི་བཀོད་པའི་དཀར་ཆག གུང་མགོན་པོ་སྐྱབས་ཀྱིས་བསྒྱུར། 2014, ལྡེབ། 98
[18] ཐང་སན་ལམ་ཡིག་གསར་འགྱུར་དང་ཞིབ་འཇུག བོད་ལྗོངས་བོད་ཡིག་དཔེ་རྙིང་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2010 ལྡེབ། 114 རྨེ་རུ་ཚེ་རིང་དོན་གྲུབ།
[19] Wilhelm Geiger, The Mahāvaṃsa: or, The Great Chronicle of Ceylon, trans. Wilhelm Geiger, assisted by Mabel Haynes Bode, London: Oxford University Press for the Pali Text Society, 1912, Ch. III. 2. Ibid. Ch. IV. 3. Ibid. Ch. V.
[20] Wilhelm Geiger, The Mahāvaṃsa: or, The Great Chronicle of Ceylon, trans. Wilhelm Geiger, assisted by Mabel Haynes Bode, London: Oxford University Press for the Pali Text Society, 1912, Ch. 4. Ibid. Ch. XIII
[21] སིངྒ་ལའི་ལོ་རྒྱུས། སི་ཁྲོན་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ། 2009, ལྡེབ། 376
[22] བཀའ་བསྡུ་དྲུག་གི་སྐོར་མདོར་བསྡུས་ཙམ་གཤམ་གྱི་དྲྭ་ཐག་བརྒྱུད་ནས་གཟིགས་ཐུབ། https://theravada.vn/chattha-sangayana-the-six-dhamma-councils/
[23] གསེར་ཐང་། སི་ཁྲོན་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2009, འདུན་ཆོས་འཕེལ། ལྡེབ། 246
[24] དུང་དཀར་ཚིག་མཛོད་འཕྲུལ་དེབ་ཀྱི་བཀའ་བསྡུ་གཉིས་པ་དང་གསུམ་པའི་སྐབས་ལ་གཟིགས།
[25] གསེར་ཐང་། 2009 ལྡེབ། 163, སིངྒ་ལའི་ལོ་རྒྱུས། སི་ཁྲོན་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ། ལྡེབ། 369
[26] Wilhelm Geiger, The Mahāvaṃsa: or, The Great Chronicle of Ceylon, trans. Wilhelm Geiger, assisted by Mabel Haynes Bode, London: Oxford University Press for the Pali Text Society, 1912, Ch. XII
[27] ཡུལ་ནི་ཞང་ཞུང་སྒོ་ཕུག་བར་གསུམ་སྟེ། །ཕུག་པ་སྟག་གཟིག་བར་པ་ཨོ་རྒྱན་ཏེ། །ཞང་ཞུང་ཕུག་པ་ཞེས་པ་དེ་ལྟར་དང་། །ཕྱི་མ་སྒོ་པ་ཞང་ཞུང་དངོས་ཀྱི་ཡུལ། །སྟོད་པ་ཁ་ཆེའི་ཡུལ་མཚམས་སིག་གི་ཕྱིན། །བྱང་ཕྱོགས་ཧོར་གྱི་གངས་རྒྱུད་ཚུད་དང་སྨད། །སུམ་པ་གླང་གི་གྱིམ་ཤོད་ཡན་ཆད་དང་། །ལྷོ་རྒྱུད་རྒྱ་གར་བལ་པོ་ཡུལ་ཁམས་ཚུན། །སྦལ་ཏེ་རྐང་ཕྲན་ལ་དག་ཟང་གལ་དང་། །གར་ཞ་ཉུང་ཏི་སྤི་ཏི་ཁུ་ནུ་དང་། །ཚང་དྲུག་ཉི་ཏི་ཅོ་ནམ་ཤ་ཁོག་ཀྱང་། །ཝོམ་ཀློ་སེ་རིབ་དོལ་ཀྲུག་སྐྱེས་དང་། །ཀོར་ཁ་མར་ཡུལ་ཡན་གྱི་ལྷོ་རྒྱུད་དང་། །རུ་ཐོག་གུ་གེ་སྤུ་ཧྲིང་སྐོར་གསུམ་དབུས། །བཟུང་བའི་ཁ་ཡུག་ཁ་སྐྱོར་ཁ་རག་ཡུལ། །ཅི་ཤང་ཅི་ན་གུ་རུབ་ཚོག་ཅུ་དང་། །ར་སངས་ནག་ཙང་ཤང་གྱེར་བྱང་རྒྱུད་བཅས། །
[27] གྲུབ་ཆེན་ཨུ་རྒྱན་པའི་རྣམ་ཐར། བོད་ལྗོངས་བོད་ཡིག་དཔེ་རྙིང་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། བསོད་ནམས་འོད་ཟེར་གྱིས་བརྩམས། 1997, ལྡེབ། 99
[28] གྲུབ་ཆེན་ཨུ་རྒྱན་པའི་རྣམ་ཐར། བོད་ལྗོངས་བོད་ཡིག་དཔེ་རྙིང་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། བསོད་ནམས་འོད་ཟེར་གྱིས་བརྩམས། 1997, ལྡེབ། 99
[29] ཁང་དཀར་ཚུལ་ཁྲིམས་སྐལ་བཟང་གི་གསུང་འབུམ་པོད་ལྔ་པ། སྨད་ཆ། སི་ཁྲོན་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2013, ལྡེབ། 538
[30] འཛམ་གླིང་རྒྱས་བཤད། མཚོ་སྔོན་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། བཙན་པོ་སྐུ་ཕྲེང་བཞི་པ་བསྟན་འཛིན་ཕྲིན་ལས། 2013, ལྡེབ། 137
[31] Ḥudūd al-ʿĀlam, “The Regions of the World”: A Persian Geography, 372 A.H.–982 A.D, trans. and expl. V. Minorsky, 2nd ed. ed. C. E. Bosworth London: Luzac & Co. 1970, p. 93
– – – – –
