དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་དང་། བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན། «གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་»བཅས་ཀྱི་འབྲེལ་བའི་སྐོར་གླེང་བ།

ནང་དོན་གནད་བསྡུས། ད་ཐེངས་ཀྱི་རྩོམ་ཡིག་འདིའི་ནང་མཁས་དབང་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་དང་བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་གཉིས་ཀྱི་བར་ལ་འབྲེལ་བ་ཇི་ལྟར་བྱུང་བ་དང་། ཁོང་གཉིས་ཀྱིས་མཉམ་འབྲེལ་གྱིས་ཕྱག་ལས་ག་རེ་གནང་ཡོད་མེད། <<གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་>>དུ་བཀོད་པའི་དགེ་ཆོས་ཀྱི་རྩོམ་ཡིག་གང་དང་གང་ཡིན་མིན། དགེ་ཆོས་ཀྱིས་<<གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་>>གི་རྩོམ་སྒྲིག་ལས་རོགས་ཞུས་ཡོད་མེད། ད་དུང་གསར་ཤོག་དེའི་སྟེང་དུ་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི་སྐོར་ག་རེ་སྤེལ་ཡོད་མེད་དང་། མཐར་དགེ་ཆོས་དང་མཐར་ཕྱིན་བར་གྱི་ཡིག་འབྲེལ་བཅས་གླེང་ཡོད།

 གནད་ཚིག དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ། བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན། རྗ་ཁུ་བྷ་ཁོ་ཊི། ཉི་ཧོང་པ་ཟླ་བ་བཟང་པོ། གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་། ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་། ཚིག་མཛོད།

 གླེང་གཞི།

མཁས་དབང་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི་སྐུ་ཚེའི་ལོ་རྒྱུས་དང་འབྲེལ་བའི་ཡིག་ཆ་ཁག་ཏུ་བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་ (Gergan Dorje Tharchin) གྱི་མཚན་ཐེངས་མང་འབྱུང་ཡང་། ད་ཕན་བོད་མི་རྣམས་ཀྱི་ཁྲོད་དུ་ཁོང་གི་ཕྱག་ལས་ཀྱི་སྐོར་ནས་ཞིབ་འཇུག་རྩོམ་ཡིག་འབྲི་མཁན་བྱུང་ཡོད་པ་ཕར་ཞོག ཐ་ན་ལོ་རྒྱུས་རྒྱས་པ་ཞིག་ཀྱང་རྩོམ་མཁན་བྱུང་མེད་པར་སྣང་། འདིར་ཁོང་གི་ལོ་རྒྱུས་ཞིབ་ཕྲ་ཞུ་རྩིས་མེད་མོད། བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་ནི་ཕྱི་ལོ་ ༡༨༩༠ ལོར་རྒྱ་གར་ཧི་མ་ཅལ་མངའ་སྡེའི་ཁུ་ནུ་ ( Khunu) རྫོང་གི་པོ་( Poo) ཞེས་པའི་གྲོང་གསེབ་ཆུང་ཆུང་ཞིག་ཏུ་སྐྱེས་ཤིང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༧༦ ལོར་ཀ་བློན་སྦུག་ཏུ་ཚེ་ལས་འདས་ཡོད། ཁོང་ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་སྲིད་དོན་པ་དང་མཁས་པ་དག་གི་སྐད་སྒྱུར་ཆེད་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༢༡ དང་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༢༣ ལོར་རྒྱལ་རྩེར་ཐེངས་གཉིས་དང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༢༤ ནས་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༤༠ ལོའི་བར་ཁྱོན་བསྡོམས་ལྷ་སར་ཐེངས་བཞི་ཙམ་སླེབས་ཡོད་ལ། བཟའ་ཟླ་དང་པོ་ནི་ཀརྨ་བདེ་ཆེན་ཟེར་བའི་བོད་རིགས་བུད་མེད་ཅིག་ཡིན། ཁོང་གི་མི་ཚེའི་ནང་ཕྱག་ལས་སྣ་ཚོགས་གནང་ཡོད་ཀྱང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༢༥ ལོའི་ཟླ་ ༡༠ ཚེས་ ༡༠ ཉིན་<<གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་>>ཞེས་པའི་བོད་ཡིག་གི་གསར་ཤོག་ཅིག་བཏོན་ཅིང་།  དེ་ནི་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༦༣ ལོའི་བར་རྒྱུན་བསྐྱངས་ཏེ་སྤར་སྐྲུན་འགྲེམས་སྤེལ་བྱས་ཡོད། གསར་ཤོག་དེའི་སྟེང་དུ་བོད་ཀྱི་གསར་འགྱུར་དང་། རྒྱལ་སྤྱིའི་གནད་དོན། སྤྱིར་བཏང་ཤེས་བྱ། ཆོས་ཕྱོགས་ཀྱི་བྱེད་སྒོ། ཀ་བློན་སྦུག་གི་ཚོང་ཟོག་གི་རིན་གོང་སོགས་འཁོད་ཡོད་པས། བོད་ཀྱི་སྐུ་དྲག་ཚོའི་བཀླག་བྱར་གྱུར་པར་མ་ཟད། ཐ་ན་༧རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་གསུམ་པ་དང་། ༧པཎ་ཆེན་སྐུ་ཕྲེང་དགུ་པ་ལྟ་བུའི་སྐྱེས་ཆེན་རྣམ་པས་ཀྱང་ལྗགས་ཀློག་གནང་སྟེ་བསྟོད་བསྔགས་མཛད་ཡོད། དེར་བརྟེན། གསར་ཤོག་དེ་ནི་བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་གྱི་བྱས་རྗེས་རིན་ཐང་བྲལ་བ་ཞིག་ཡིན་ལ། དེ་ལ་བརྟེན་ནས་ཁོང་རྒྱལ་ཁོངས་ཨ་རི་དང་། ཨིན་ཇི། སོག་པོ། རྒྱ་ནག ཨུ་རུ་སུ། ཉི་ཧོང་། ཧྥ་རན་སི། བོད་བཅས་ཀྱི་ཆབ་སྲིད་མི་སྣ་དང་མཁས་པ་འདྲ་མིན་ལ་ཐུག་འཕྲད་བྱུང་ཡོད་ལ། དེ་དག་ལས་མི་སྣ་གལ་ཆེན་དང་གྲོགས་པོ་བཟང་པོ་གཅིག་ནི་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ཡིན།

དང་པོ། དགེ་ཆོས་དང་མཐར་ཕྱིན་གཉིས་ཀྱི་བར་ལ་འབྲེལ་བ་བྱུང་སྟངས།

འོ་ན། དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་དང་བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་གཉིས་ཀྱི་བར་ལ་འབྲེལ་བ་ཇི་ལྟར་བྱུང་བ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། <<ཨ་མདོའི་སྤྲང་ཀོག་>>(Le mediant de l’Amdo)ཏུ། རྒྱལ་ཁོངས་ཧྥ་རན་སི་ནས་ཡིན་པའི་བོད་རིག་པ་བ་རྗ་ཁུ་བྷ་ཁོ་ཊིས་(Jacques Bacot 1877-1965)ཏུན་ཧོང་ནས་བྱུང་བའི་བོད་ཡིག་གི་ཤོག་དྲིལ་སྐོར་ཞིག་བསྣམས་ཏེ་ཀ་བློན་སྦུག་ཏུ་ཕྱིན་པ་དང་། དེ་གར་ཡོད་པའི་བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་ལ་ཤོག་དྲིལ་དེ་དག་གི་ནང་དོན་བསྐྱར་ཞིབ་བྱེད་པར་རོགས་རམ་ཞུས་ཡོད། ཡིན་ནའང་ཡིག་རྙིང་དེ་དག་གི་ནང་དོན་རྟོགས་པར་དཀའ་ངལ་འཕྲད་སྟབས། རྡོ་རྗེ་གླིང་དུ་བཞུགས་པའི་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ལ་རོགས་རམ་ཞུས་[1]སྐོར་བྲིས་འདུག དེབ་དེའི་རྩོམ་པ་པོ་བདེ་སྦྱིན་བཟང་མོ་(Heather Stoddard)ནི་དུས་རབས་ཉི་ཤུ་པའི་ལོ་རབས་བདུན་ཅུ་པའི་དུས་ནས་བཟུང་སྟེ་ཀ་བློན་སྦུག་དང་རྡོ་རྗེ་གླིང་དུ་བསྐྱོད་དེ་དགེ་ཆོས་དང་འབྲེལ་འདྲིས་ཡོད་པའི་མི་སྣ་མང་པོ་ཞིག་ལ་ཐུག་འཕྲད་བྱུང་ཡོད།

<<ཐིའུ་སི་བྷེ་ཎེ་ཌ། བླ་མ་དཀར་པོ་>>(Theos Bernard, The White Lama)རུ། པཎྜིཏ་རཱ་ཧུལ་ཉི་ཧོང་དུ་བསྐྱོད་རྗེས། དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ལོ་ངོ་གཅིག་ཙམ་ལྷག་རིང་རྡོ་རྗེ་གླིང་དང་འབྲས་ལྗོངས་སུ་བཞུགས་ཏེ་འཚོ་བ་རོལ། སྐབས་དེར། ཁོང་རྗ་ཁུ་བྷ་ཁོ་ཊིའི་ཏུན་ཧོང་གི་ཤོག་དྲིལ་རྣམས་གོ་བ་ལོན་པའི་མཁས་པ་ཞིག་འཚོལ་བཞིན་པའི་བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་ལ་ཐུག་འཕྲད་བྱུང་། དགེ་ཆོས་ཀྱིས་གོ་སྐབས་དེ་བཟུང་སྟེ་མཐར་ཕྱིན་ལ་རོགས་རམ་བྱེད་རྒྱུར་མོས་མཐུན་བྱས་ཤིང་། ཁོང་གི་སྡོད་གནས་སུ་སྤོས་ནས་ལོ་གཅིག་དང་ཟླ་བ་དྲུག་ཙམ་ལ་བཞུགས་ཏེ་ཕྱག་ལས་གནང་། དེའི་རིང་ཏུན་ཧོང་ནས་ཐོན་པའི་གནའ་རབས་ཀྱི་དཔེ་ཆ་རྣམས་ཨིན་སྐད་དུ་བསྒྱུར་[2]བའི་སྐོར་འཁོད་ཡོད།

དེ་ལྟར་ན། དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་རྡོ་རྗེ་གླིང་དང་འབྲས་ལྗོངས་ལྕགས་ཀོང་དུ་བཞུགས་པའི་དུས་ཚོད་ནི་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༥ ནས་ ༡༩༣༦ ལོའི་བར་ཡིན་པ་དང་། སྐབས་དེར་ཁོང་གིས་པཎྜིཏ་རཱ་ཧུལ་ལ་བསྐུར་བའི་འཕྲིན་ཡིག་ཁག་གིས་བདེན་པ་ར་སྤྲོད་ཐུབ།

འོན་ཀྱང་། <<དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ། བོད་ཀྱི་དེང་རབས་ཀྱི་མཐོང་རྒྱ་ཅན་>>(Gendun Chopel: Tibet’s Modern Visionary)དུ། གཅིག་བྱས་ན། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༧ ལོར་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱིས་རང་གི་སྡོད་གནས་ཀ་བློན་སྦུག་ཏུ་སྤོས་ཏེ་མཐར་ཕྱིན་དང་མཉམ་དུ་བོད་ཀྱི་ཚིག་མཛོད་ཅིག་བསྒྲིགས་པ་དང་། དུས་སྐབས་དེར་དགེ་ཆོས་ཀྱིས་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༠༨ ལོར་ཧྥ་རན་སིའི་མཁས་པ་པོལ་པེ་ལི་ཊི་ (Paul Pelliot 1878-1945) ཡིས་ཏུན་ཧོང་བྲག་ཕུག་ནས་རྙེད་པའི་བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་སྐབས་ཀྱི་དཔེ་རྙིང་སྐོར་ཤེས་རྟོགས་བྱུང་བ་རེད་[3]ཅེས་བྲིས་འདུག ཡང་།  <<ཨ་རི་བ་བླ་མ་དཀར་པོ་>>རུ། ཕྱི་ལོ་༡༩༣༥ ལོར་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་རྡོ་རྗེ་གླིང་དུ་ཡོད་པའི་སྐབས་ཤིག་ལ་བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་དང་ཐུག་འཕྲད་བྱུང་སྟེ། མཐར་ཕྱིན་གྱིས་ཁོང་ལ་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་ཨིན་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བར་རོགས་རམ་དགོས་པའི་རེ་བ་བཏོན་པ་ལྟར་ཁས་ལེན་ཞུས་[4]པ་རེད་ཅེས་འཁོད་ཅིང་། ཁོང་གཉིས་ཐུག་འཕྲད་བྱུང་དུས་ནི་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༥ ལོར་ཡིན་པར་བྲིས་འདུག ད་དུང་ཡིག་ཆ་གཞན་དུའང་འདི་ལྟར་བྲིས་པ་མཐོང་ཡང་རྒྱས་སྤྲོས་བྱེད་འདོད་མ་བྱུང་།

རྒྱུ་ཆ་འདི་དག་ལ་བལྟས་ན། ཕལ་ཆེར་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༥ དང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༦ ཡང་ན་ ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༧ གང་རུང་ཞིག་ལ་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་དང་བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་གཉིས་ཐུག་འཕྲད་བྱུང་བ་དང་། ཐུག་འཕྲད་བྱུང་དོན་ནི་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་ཡིན་པ་ཟུར་བལྟས་ལེབ་མཐོང་རེད།  

‘‘མེ་ལོང་། བོད་ཀྱི་སྐད་ཡིག་གསར་འགྱུར་ལས་རིགས་འཛུགས་སྐྲུན་བྱེད་པའི་དཔེ་མཚོན་ཞིག་’’(The Melong:  An Example of the Formation of a Tibetan Language Press)ཅེས་པའི་དཔྱད་དེབ་ཏུ། དགེ་ཆོས་དང་མཐར་ཕྱིན་གཉིས་ཐོག་མར་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༥ ལོར་ཐུག་འཕྲད་བྱུང་ཚུལ་གྱི་གནས་ཚུལ་མདོར་བསྡུས་ཤིག་བྲིས་ཡོད་པ་འདི་ལྟར།  ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༥ ལོར་མཐར་ཕྱིན་གྱིས་རཱ་ཧུལ་ (Rahul Sankrityayan 1893-1963) གདན་ཞུ་ཞུས་ཤིང་། སྐབས་དེར་རཱ་ཧུལ་མཆོག་གིས་ཁོང་ལ་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ངོ་སྤྲོད་བྱས་པ་རེད། བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་གྱིས་མེ་ལོང་གསར་ཤོག་ཏུ་རྩོམ་ཡིག་འབྲི་བར་གདན་ཞུ་བགྱིས་པས། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༧ ལོའི་ཟླ་བཞི་པ་ནས་ཁོང་མཐར་ཕྱིན་དང་མཉམ་དུ་ཀ་བློན་སྦུག་ཏུ་ཟླ་བ་བཅོ་བརྒྱད་ལ་བཞུགས་པ་རེད་[5]ཅེས་བྲིས་འདུག དེ་ལྟ་མོད་ཀྱི། པཎྜིཏ་རཱ་ཧུལ་གྱིས་ཁོང་ཐོག་མར་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ལྷ་ས་ནས་ཐུག་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་མཐར་རྡོ་རྗེ་གླིང་དུ་བཞུགས་པའི་བར་གྱི་གནས་ཚུལ་ཞིབ་འབྲི་བགྱིས་ཡོད་པ་མཐོང་ཡང་། བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་ལ་འབྲེལ་བ་བྱུང་བའི་གནས་ཚུལ་ཟུར་ཙམ་ཡང་འཁོད་མེད།

འོན་ཀྱང་། དེ་ལ་རྒྱུ་མཚན་རྩ་ནས་མེད་པ་མིན་ཏེ། བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་གྱིས་དགེ་ཆོས་རྡོ་རྗེ་གླིང་དུ་སླེབས་ཡོད་པ་སྔ་མོ་ནས་ཐོས་ཡོད་པ་དཔེར་ན། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༥ ལོའི་<<གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་>>དུ། རྒྱ་གར་པཎྜིཏ་ར་ཧུལ་མཚན་དུ་བརྗོད་པ་སྔ་ལོ་བོད་ལ་ཕེབས་པ་དེ་ཉེ་ལམ་ཉི་ཧོང་དུ་ཕེབས་ཡོད་པ་དང་། ཁོང་དང་ལྷན་དུ་འབྲས་སྤུངས་ནས་ཕེབས་པ་ཨ་མདོ་དགེ་བཤེས་སྒྲ་རིག་སོགས་དང་རི་མོ་ལའང་ཤིན་ཏུ་མཁས་པ་དེ་དེང་སང་རྡོར་གླིང་དུ་ཕེབས་ཏེ་རྡོ་གཙུག་[6]ཏུ་བཞུགས་[7]སྐོར་བྲིས་ཡོད། དེ་ལྟ་ནའང་། གལ་སྲིད་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༥ ལོར་དགེ་ཆོས་དང་མཐར་ཕྱིན་གཉིས་ཐུག་འཕྲད་བྱུང་ཡོད་ཚེ། ཁོང་གིས་ར་ཧུལ་ལ་བསྐུར་བའི་འཕྲིན་ཡིག་ཁ་ཤས་ཡོད་པ་དེ་དག་གི་ནང་དུ་དེའི་སྐོར་གྱི་གནས་ཚུལ་ཟུར་ཙམ་ཞིག་འགོད་དགོས་པ་ཆགས་ཡོད།

གང་ལྟར། དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱིས་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་ངོ་བཤུས་མཛད་པའི་མཇུག་ཏུ་‘‘སངས་རྒྱས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ལོ་ ༢༤༨༠ ལ་བདག་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱིས་རྒྱ་གར་འཕགས་པའི་ཡུལ་དུ་ལག་བསྟར་ཏེ་བྲིས་’’[8]ཞེས་བྲིས་ཡོད་ལ། གལ་སྲིད་དགེ་ཆོས་ཀྱིས་སྟོན་པའི་འདས་ལོ་འདི་འབྲི་སྐབས་ནོར་མེད་ན། སངས་རྒྱས་མྱ་ངན་འདས་ལོ་ ༢༤༨༠ ནི་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༦ ལོར་ཁེལ་པས། ཕལ་ཆེར་ཁོང་ཀ་བློན་སྦུག་ཏུ་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༦ ལོར་ཕེབས་པར་འདོད། ལོ་དེའི་ཟླ་བརྒྱད་པ་ནས་<<གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་>>གི་སྟེང་དུ་རྩོམ་ཡིག་ཀྱང་སྤེལ་མགོ་བརྩམས་འདུག འོན་ཀྱང་། དགེ་ཆོས་ཀྱིས་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་ངོ་བཤུས་དང་གོ་བདེར་ཕབ་པར་དུས་ཚོད་ངེས་ཅན་ཞིག་དགོས་མོད། ཁོང་གིས་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༦ ལོར་ཕྱག་ལས་དེ་གནང་ཟིན་པར་བལྟས་ན། ཕལ་ཆེར་ཁོང་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༥ ལོར་བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་ལ་ཐུག་འཕྲད་བྱུང་སྟེ་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་ཐོབ་མེད་པ་མིན།

དེ་བས། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༥ ནས་ ༡༩༣༦ ལོའི་བར་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ཀ་བློན་སྦུག་ལ་ཐེངས་གཅིག་ཕེབས་པ་འདྲ་ལ། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༧ ལོའི་ལོ་སྟོད་དུ་ཐེངས་གཉིས་པར་ཕེབས་འདུག་སྙམ་པའི་ཚོད་དཔག་བྱེད་ཆོག་སྟེ། ཁོང་གིས་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༧ ལོའི་ཟླ་ ༤ ཚེས་ ༡ ཉིན་པཎྜིཏ་རཱ་ཧུལ་ལ་འཕྲིན་ཡིག་ཅིག་བསྐུར་ཡོད་པའི་ནང་། ཁོང་ཀ་བློན་སྦུག་ཏུ་སླེབས་ཡོད་པ་དང་། ཡུལ་དེ་རུ་གནས་སྡོད་བྱ་བར་ཐག་གཅོད་བྱས་པ་ཡིན་[9]ཞེས་གསུངས་ཡོད།

གཉིས་པ།  དགེ་ཆོས་དང་མཐར་ཕྱིན་གཉིས་ཀྱི་མཉམ་ལས།
༡ ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་།

དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ཀ་བློན་སྦུག་ཏུ་སླེབས་རྗེས། ཁོང་གིས་ཕྱག་ལས་ཁ་ཤས་གནང་ཡོད་པ་དེ་དག་གི་ཁྲོད་ཀྱི་གཙོ་བོ་གཅིག་ནི་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་ཁྲོད་ཀྱི་བོད་ཀྱི་རྒྱལ་རབས་སྐོར་ཨིན་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བར་གྲགས་པ་དེ་རེད། སྐབས་དེར། ཁོང་གིས་དངོས་སུ་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་ལ་ཞིབ་འཇུག་དང་སློབ་སྦྱོང་བྱེད་པའི་གོ་སྐབས་བྱུང་བས། ཕྱིས་སུ་<<རྒྱལ་རབས་དེབ་ཐེར་དཀར་པོ་>>ཕྱག་རྩོམ་གནང་སྐབས་དཔྱད་ཡིག་ཏུ་སྤྱད་ཡོད་པར་མ་ཟད། ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་སྐོར་ཞིག་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་བསྒྲིགས་ཏེ་གོ་བདེར་མཛད་ཡོད། ཡིན་ནའང་། དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱིས་མཐོང་བའི་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་དེ་དག་ཨིན་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བའི་དཔང་རྟགས་ཅི་ཡང་མེད། ཕལ་ཆེར་ཁོང་གིས་བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་ལ་ཡིག་རྙིང་དེ་དག་གི་གོ་དོན་གསལ་རྟོགས་ཐུབ་ཆེད་འགྲེལ་བཤད་བསྐྱོན་ཡོད་ངེས་ཀྱང་། དགེ་སློང་རིག་འཛིན་དབང་པོ་ལྟར་ན། རྗ་ཁུ་བྷ་ཁོ་ཊི་ཀ་བློན་སྦུག་ཏུ་སླེབས་ཏེ། དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་དང་། བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་བཅས་ཀྱིས་ལྷན་གཅིག་ཏུ་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་ལ་བརྟག་དཔྱད་གནང་བ་རེད་[10]ཅེས་གསུངས་འདུག་ལ། གསུང་འདི་ཚད་མར་འཛིན་མཁན་ཁ་ཤས་མཐོང་[11][12]ཡང་། བྷ་ཁོ་ཊི་ཀ་བློན་སྦུག་ཏུ་སླེབས་པའི་དུས་ཚོད་ནི་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༡ ནས་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༢ བར་ཡིན་པ་འབྲེལ་ཡོད་ཀྱི་ཡིག་ཆ་ཁག་ཏུ་གསལ་པོར་འཁོད་འདུག[13]

རྗ་ཁུ་བྷ་ཁོ་ཊིས་རང་ཉིད་ཀྱི་འགྲུལ་བཞུད་ཟིན་ཐོ་<<བོད་ཀྱི་གྱེན་ལོག་>>(Le Tibet révolté) ཅེས་པ་དང་། <<བོད་ཀྱི་མཐའ་མཚམས་སུ་>>( Dans les marches Tibetaines)ཞེས་པའི་དེབ་གཉིས་བརྩམས་ཡོད་ཀྱང་། ཁོང་རྒྱ་གར་དུ་ཕྱིན་པའི་འགྲུལ་བཞུད་ཀྱི་ཟིན་ཐོ་བྲིས་པ་མ་མཐོང་། འོན་ཀྱང་། བྷ་ཁོ་ཊི་ཀ་བློན་སྦུག་ཏུ་ཕྱིན་པའི་གནས་ཚུལ་<<ཐིའུ་སི་བྷེ་ཎེ་ཊི། བླ་མ་དཀར་པོ་>>(Theos Bernard, The white Lama)ཞེས་པ་ལས་གསལ་བ་ཁག་མདོར་བསྡུས་ཏེ་ཞུས་ན། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༡ ལོར་རྗ་ཁུ་བྷ་ཁོ་ཊི་ཀ་བློན་སྦུག་ཏུ་སླེབས་ཤིང་། ཞིབ་འཇུག་ལས་རོགས་ཤིག་གིས་མཐར་ཕྱིན་ངོ་སྤྲོད་བགྱིས་པས། ཁོང་གིས་མཐར་ཕྱིན་དང་མཉམ་དུ་མདོ་མཁར་ཞབས་དྲུང་ཚེ་རིང་དབང་རྒྱལ་གྱི་<<སཾ་བོད་སྐད་གཉིས་ཤན་སྦྱར་ཚིག་མཛོད་>>སྤྱད་དེ་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱས་ཀྱང་། དེ་དག་གི་ནང་དོན་ནི་ཁོང་གི་བསམ་ཡུལ་ལས་འདས་པའི་དཀའ་ངལ་ཆེ་བ་ཞིག་ཡིན་པའི་ཐོག བོད་ཀྱི་མཁས་པ་ཞིག་གི་རོགས་རམ་མེད་པར་ལས་གཞི་དེ་ལེགས་འགྲུབ་མི་འབྱུང་བ་རྟོགས། ཡིན་ནའང་། བྷ་ཁོ་ཊི་རྒྱ་གར་དུ་སྡོད་པར་དུས་ཚོད་ཚད་བཀག་ཡོད་པ་དང་། ཁོང་ཉིད་གཅིག་པུས་པེ་རི་སི་ནས་ཁེར་རྐྱང་དུ་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་གི་ཚིག་དོན་ཇི་བཞིན་རྟོགས་ནས་བསྒྱུར་མི་ཐུབ་པས། ཡིག་རྙིང་དེ་དག་བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་ལ་བཞག་ཅིང་། ཁོང་གིས་མི་གཞན་དག་གི་རོགས་རམ་བཙལ་ནས་བསྒྱུར་རྒྱུའི་ཁས་བླངས་ཡོད་[14]ཅེས་པ་འདི་རེད།

དེར་བརྟེན། བརྗོད་གཞི་འདི་ལ་རྐྱེན་བྱས་ཏེ་རྗ་ཁུ་བྷ་ཁོ་ཊིའི་གསུང་རྩོམ་ཁག་ཏུ་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་སྐོར་ཡོད་མེད་རྒྱུས་ལོན་ཅུང་ཟད་བགྱིས་པར། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༤༠ ལོར་སྤར་སྐྲུན་བྱས་པའི་<<བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་དང་འབྲེལ་བའི་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་>>(Documents de Touen-Houang relatifs à l’histoire du Tibet)ཞེས་པའི་དེབ་[15]ཏུ། ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་སྐོར་གྱི་ཡིག་ཆ་ཁ་ཤས་ཧྥ་རན་སིའི་ཡི་གེར་བསྒྱུར་ཏེ་གོ་བདེར་བགྱིས་ཡོད་པ་མཐོང་བས། ཐོག་མར་འགྱུར་དེར་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་དང་བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་གཉིས་ཀྱིས་རོགས་རམ་གནང་ཡོད་པར་ཚོད་དཔག་བྱས་ཀྱང་། དེབ་དེའི་མགོ་མཇུག་བར་གསུམ་གང་དུའང་ཁོང་རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱི་མཚན་མི་གསལ། འོན་ཀྱང་། དེབ་དེའི་ཚན་པ་དང་པོ་ནི། <<ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར། (༦༥༠-༧༤༧) >>[ ANNALES (650-747)]ཞེས་པ་ཡིན་པ་དང་། དེ་ནི་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་ཕྲེང་ཨང་ P1288, 0010 པར་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོའི་སྐབས་ཀྱི་ལོ་ཚིགས་ཤིག་ཡོད་པ་ཡིན་ཏེ། གླང་གི་ལོར་བཙུན་མོ་མུན་ཆང་ཀོང་ཅོ། མགར་སྟོང་བཙན་ཡུལ་བཟུང་གིས་སྤྱན་དྲངས་ཏེ་བོད་ཡུལ་དུ་གཤེགས་སོ།། ཞེས་པ་ནས་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་ཕྲེང་ཨང་ P.T. 1288,0014 པར། དེ་ནས་ལོ་དྲུག་ནའ། བཙན་པོ་ཁྲི་སྲོང་བཙན་དགུང་དུ་གཤེགས་སོ། །བཙན་མོ་མུན་ཅང་ཀོང་ཅོ་དང་དགུང་ལོ་གསུམ་བཤས་སོ། ། ཞེས་པའི་བར་དང་། ཡང་། ཤོག་དྲིལ་ཨང་རྟགས་ P.T. 1288,0016 པར།  མང་སྲོང་མང་བཙན་གྱི་ལོ་ཚིགས་ཏེ། ཁྱིའི་ལོ་ལ་བབ་སྟེ་བཙན་པོ་མྱེས::ཁྲྀ:སྲོང་རྩན་གྱྀ་སྤུར་:གྱྀ་སྤུར:ཕྱྀང:བའྀ་རིང:ཁང:ནའ:རིང་མཁྱུད་ཆྀང:བཞུགསྟེ། བཙན་པོ་སྦོན་ཁྲྀ་མང་སློན་མང་རྩན་མེར་ཀེ་ན་བཞུགས་ཕར་ལོ་གཅིག་ཅེས་པ་ནས།  ཁྲི་ལྡེ་གཙུག་བཙན་སྐབས་ཀྱི་ལོ་ཚིགས་ཏེ། ཤོག་དྲིལ་ I.O.750 པ་རྟགས་ཅན་དང་ B.M 8212(187) པ་རུ། ཕགྀ་ལོ་ལ་བ་སྟེ་དབྱར་བཙན་པོ་ན་མར་ན་བཞུགས། གོག་ཡུལ་དུ་རྒྱའི་གྱིམ་པོ་བྱུང་སྟེ། བྲུ་ཤ་དྡ་གོག་སྟོརད། དགུན་བཙན་པོ་བྲག་དམར་ལ་བཞུགསྟེ། དགུན་འདུན་དྲའི་རྩེ་གྲོར་བློན་བཟང་དྡ་འབལ་ལྡོང་ཙབ་དྡ་བློན་མང་ཕོ་རྗེ་དྡ་ཞང་འབྲིང་རྩན་ལས་སྩོགས་པས་བསྡུ་སྟེ། འབྲོག་སོགི་རྩིས་ཀྱི་མཇུག་བཅདེ། ཞང་གྱི་རེག་ཅེས་པའི་བར་གྱི་ལོ་ཚིགས་དེ་དག་ཡིན་ལ། རྗ་ཁུ་བྷ་ཁོ་ཊི་དང་ཐོ་མ་སི( F.-W. THOMAS 1867-1956)གཉིས་ཀྱིས་ལོ་ཚིགས་དེ་དག་བལ་ལེས་( Wylie) དང་ཧྥ་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་ཡོད་པར་མ་ཟད། འགྱུར་མཆན་ཡང་བཀོད་འདུག

དེའི་རྗེས་སུ། ཐོ་མ་སི་( F.W. THOMAS )ཡིས། ཨིན་ཇིའི་འགྲེམས་སྟོན་ཁང་གི་དཔེ་མཛོད་ཁང་དུ་ཡོད་པའི་ཏུན་ཧོང་ཡིག་ཆ་སྟེ། ཁྲི་ལྡེ་གཙུག་བཙན་སྐབས་ཀྱི་ལོ་ཚིགས་ཏེ། ཤོག་དྲིལ་I.O.750 རྟགས་ཅན་དང་ B.M 8212(187)  རྟགས་ཅན་དུ། པཿ   པྱག་འཙལད། དགུན་ཕོ་བྲང་ཿ   བྲག་མར་གྱྀ་འོམཿ  བུ་ཙལ་ན་བཞུགས། བློན་པོ་ཅུང་བཟང་གྱྀས། ཞེས་པ་ནས། ཡོས་བུའི་ལོ་ལ་བབསྟེ། ཕོ་བྲང་བྱར་གྱྀ་ལྕང་བུ་ན་བཞུགས། དབྱར་འདུན་གླགྀ་བུ་ཅུང་དུ་འདུས། མདོ་སྨད་ཀྱི་བློན་ཁྲི་སྒྲ་སྟག་ཚབ། གྱིས་་་ ་་་ ཞེས་པའི་བར་གྱི་དོན་ཆེན་ལོ་ཚིགས་དེ་དག་བལ་ལེས་( Wylie)དང་ཧྥ་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་ཏེ་འགྱུར་མཆན་ཡང་བཀོད་ཡོད།

ཚན་པ་གཉིས་པ་ནི། <<ཏུན་ཧོང་བོད་ཀྱི་ཡིག་རྙིང་། གནའ་བོའི་རྒྱལ་ཕྲན་རྣམས་དང་དེའི་རྒྱལ་པོ་རྣམས་>>( Documents Tibétains de TOUEN-HOUANG, principautés anciennes et générales de Rois. ) ཞེས་པ་དེ་ཡིན་པ་དང་། འདི་ནི་ཧྥ་རན་སིའི་རྒྱལ་གཉེར་དཔེ་མཛོད་ཁང་དུ་ཉར་ཚགས་བྱས་པའི་ཤོག་དྲིལ་ཡིག་ཆ་P.T. 1286A པ་དང་ཤོག་དྲིལ་ P.T 1060 པ་གཉིས་རེད།   རྗ་ཁུ་བྷ་ཁོ་ཊི་དང་གྷོ་སི་ཊ་བུ ཁོ་ཊར(Gustave-Cuartes TOUSSAINT 1869-1938)གཉིས་ཀྱིས་ཡིག་ཆ་དེ་ངོ་སྤྲོད་དང་འབྲེལ་ཏེ། བལ་ལེས་( Wylie)དང་ཧྥ་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་ཏེ་འགྱུར་མཆན་བཀོད་པ་ཞིག་རེད།

ཚན་པ་གསུམ་པ་ནི། ཏུན་ཧོང་ཤོག་དྲིལ་ P.T 1287 པར་གྲི་གུམ་བཙན་པོ་དང་། སྟག་རུ་གཉན་གཟིགས། གནམ་རུ་སྲོང་བཙན། སྲོང་བཙན་སྒམ་པོ། མགར་ཁྲི་འབྲིང་བཙན་བྲོད་སོགས་ཀྱི་སྐོར་དང་། བཙན་པོ་ཁྲི་འདུས་སྲོང་། ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་བཅས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཏེ་ཡོངས་གྲགས་སུ་རྒྱལ་ཕྲན་རིམ་བྱོན་གྱི་མིང་ངམ་རྒྱལ་རབས་རིམ་བྱུང་གི་མིང་དེ་དག་ཡིན་ལ། རྗ་ཁུ་བྷ་ཁོ་ཊི་དང་གྷོ་སི་ཊ་བུ ཁོ་ཊར(Gustave-Cuartes TOUSSAINT 1869-1938) གཉིས་ཀྱིས་ཡིག་ཆ་དེ་ངོ་སྤྲོད་དང་འབྲེལ་ཏེ། བལ་ལེས་( Wylie)དང་ཧྥ་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་ཡོད་པར་མ་ཟད། འགྱུར་མཆན་ཡང་བཀོད་འདུག

འོ་ན། དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི་ཕྱག་ཏུ་ཐོབ་པའི་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་གང་ཡིན་ཞེ་ན། ཁོང་གིས་‘‘ཕྱི་མོ་དངོས་ཀྱི་ཆ་ཤས་དང་། དཔར་བཏབ་པ་དང་། ངོ་བཤུས་བྱས་པ་སོགས་སྣ་ཚོགས་ཤིག་ཕྲན་གྱིས་མཐོང་།[16]’’ཞེས་བྲིས་ཏེ་གསལ་པོར་མ་གསུངས་ཀྱང་། དེ་ནི་ཤོག་དྲིལ་ P.T.1286 དང་། ཤོག་དྲིལ་ P.T.1287 པ།  ཤོག་དྲིལ་ P.T.1288 པ་བཅས་གསུམ་ཡིན་ལ། དེ་དག་ནི་རྗ་ཁུ་བྷ་ཁོ་ཊིས་སྤར་སྐྲུན་བྱས་པའི་<<བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་དང་འབྲེལ་བའི་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་>>(Documents de Touen-Houang relatifs à l’histoire du Tibet)དུ་བཀོད་ཡོད་པས། དགེ་ཆོས་དང་མཐར་ཕྱིན་གཉིས་ཀྱིས་དེབ་དེའི་ནང་དུ་དྲངས་པའི་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་གི་འབྲུ་འགྲེལ་དག་ལ་རོགས་རམ་བྱས་ཡོད་པ་གོར་མ་ཆག་ལ། དགེ་ཆོས་ཀྱིས་གོ་བདེར་ཕབ་པའི་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་ནི་ཐོག་མར་དེབ་འདིའི་ཆེད་དུ་དགོངས་བཞེས་གནང་བ་མིན་ནམ་སྙམ།

༢ བོད་ཀྱི་མིང་མཛོད་ཆེན་མོ། 

ཅོ་ནེ་པ་ཨ་ལགས་འཇམ་དཔལ་གྱིས་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་དང་བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་གཉིས་ཀྱིས་བོད་ཡིག་ཚིག་མཛོད་ཅིག་བསྒྲིག་རྒྱུའི་མགོ་བརྩམས་ཡོད་ནའང་། དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱིས་བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་གྱིས་བསྒྲིགས་པ་དེ་བོད་དུ་ཁྱེར་བས། ཕྱིས་སུ་དགེ་བཤེས་ཆོས་གྲགས་ཀྱིས་དེ་མ་གདན་དུ་བགྱིས་ཏེ་<<བརྡ་དག་མིང་ཚིག་གསལ་བ་>>བསྒྲིགས་པའི་སྐོར་གསུངས་ཡོད།[17] འོན་ཀྱང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༨༠ ལོར་སྐྱབས་རྗེ་ཀིརྟི་རིན་པོ་ཆེ་བློ་བཟང་བསྟན་འཛིན་མཆོག་ཀ་བློན་སྦུག་ཏུ་ཕེབས་སྐབས། མེ་ལོང་སྤར་ཁང་གིས་སྤར་སྐྲུན་བྱས་པའི་ཀ་སྡེ་ནས་ཅ་ཆའི་བར་དུ་ཡོད་པའི་ཚིག་མཛོད་རྩོམ་འཕྲོ་ཅན་ཞིག་མཐོང་འདུག་[18]པས། དེ་ལྟར་ན། དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱིས་བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་གྱི་ཚིག་མཇོད་རྩོམ་འཕྲོ་ཅན་དེ་བོད་དུ་ཁྱེར་མེད་པར་ངེས།

ཀིརྟི་སྐྱབས་མགོན་ཚང་གིས་ཚིག་མཛོད་རྩོམ་འཕྲོ་ཅན་དེའི་མ་དཔེ་བོད་ཀྱི་དཔེ་མཛོད་ཁང་དུ་ཕུལ་ཡོད་[19]ཅེས་གསུངས་པ་མཐོང་ཡང་། དྲྭ་མཛོད་Internet archive ཞེས་པའི་སྟེང་དུ་བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་གྱིས་བསྒྲིགས་པའི་མིང་མཛོད་ཁ་ཚང་བ་ཞིག་སྤེལ་འདུག[20] འོན་ཀྱང་། མིང་མཛོད་དེ་ནི་ཀ་སྡེ་ནས་ཨ་སྡེ་བར་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་བསྒྲིགས་པ་ཞིག་མ་ཡིན་ཏེ། ལྕགས་སྤར་མའི་དེབ་གཟུགས་མི་འདྲ་བ་གཉིས་དང་ལག་བྲིས་མའི་དེབ་གསུམ་བཅས་ཁྱོན་བསྡོམས་དེབ་ལྔ་ཡོད། ཀ་སྡེ་ནས་ང་སྡེ་བར་ཡོད་པའི་ལྕགས་སྤར་མར་ཤོག་ངོས་ ༦༦༧ དང་། ཅ་སྡེ་ནས་ཐ་སྡེ་བར་ཡོད་པའི་ལྕགས་པར་མར་ཤོག་ངོས་ ༤༡༥ ཙམ་མཆིས། དེ་ནས་ད་སྡེ་ནས་པ་སྡེ་བར་ཡོད་པའི་ལག་བྲིས་མར་ཤོག་ངོས་ ༦༨༠ དང་། ཕ་སྡེ་ནས་ཝ་སྡེ་བར་ཡོད་པའི་ལག་བྲིས་མར་ཤོག་ངོས་ ༡༡༨༤ དང་། ཞ་སྡེ་ནས་ཨ་སྡེ་བར་ཤོག་ངོས་ ༡༢༧༢ ཡོད་པ་དང་ཁྱོན་བསྡོམས་ཚིག་མཛོད་དེར་ཤོག་ངོས་ ༤༢༠༠ ལྷག་མཆིས། ལག་བྲིས་མའི་དེབ་གསུམ་གྱི་ཐ་སྙད་སྐོར་ཞིག་ལ་ཞུ་དག་དང་འགྲེལ་བཤད་བསྐྱོན་མེད་པས་འཕྲོ་ཅན་དུ་ལུས་པ་རྟོགས་ཐུབ་ཅིང་། ད་ཕན་འདི་ལ་སུས་ཀྱང་དོ་སྣང་བྱས་མེད་ཀྱང་། བོད་ཀྱི་ཚིག་མཛོད་དམ་མིང་མཛོད་ཆེ་ཤོས་ཀྱི་གྲས་ཡིན་པར་འདོད།

མིང་མཛོད་དེའི་ཁ་བྱང་མི་གསལ་ནའང་། མིང་མཛོད་སྒྲིག་མཁན་ནི་བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་ཡིན་པ་བྲིས་ཡོད་མོད། མིང་མཛོད་དེར་གསལ་བའི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ཐ་སྙད་ཁག་ལ་འགྲེལ་བཤད་གནང་སྟངས་དང་ཤོག་ངོས་ཀྱི་བམ་ཚད་སོགས་ལ་བསམས་ན། བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་ལྟ་བུའི་མི་གཅིག་གི་རྣམ་དཔྱོད་ཀྱིས་ལྕོགས་པར་མི་འདོད་ཀྱང་། མིང་མཛོད་དེའི་མཆོད་བརྗོད་དུ། ཁོ་བོས་ལོ་མང་དཀའ་ཚེགས་མང་བསྟེན་ནས། ། ཕྱོགས་བསྒྲིགས་བགྱིས་པའི་དག་ཡིག་ཆེན་མོ་འདི། །རང་ལ་ཁེ་དང་སྙན་གྲགས་ཐོབ་ཕྱིར་མིན། །ཕྱི་རབས་བོད་ཀྱི་མི་ལ་ཕན་ཕྱིར་བརྩམ། །[བརྩམས]ཞེས་བྲིས་ཡོད་[21]པ་ལས། དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱིས་སྒྲིག་རོགས་གནང་སྐོར་བྲིས་མེད། དེ་ལྟ་ནའང་། དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་དང་དགེ་བཤེས་ཆོས་གྲགས་གཉིས་ཀྱིས་མིང་མཛོད་དེ་རོགས་རམ་བགྱིས་ཡོད་པ་གདོན་མི་ཟ་ལ། <<བརྡ་དག་མིང་ཚིག་གསལ་བ་>>ནི་མིང་མཛོད་ཆེན་མོ་དེ་དང་བསྡུར་ན་ཤིན་ཏུ་བསྡུས་པ་ཞིག་ཡིན་མོད། ཚིག་མཛོད་ཀྱི་གོ་རིམ་སྒྲིག་སྟངས་དང་འགྲེལ་བཤད་གནང་སྟངས་སོགས་ཆུ་ལ་ཆུ་བཞག་གི་ཚུལ་དུ་སྣང་། ཡིན་ནའང་། ལག་བྲིས་མའི་ཡིག་གཟུགས་དེ་དང་དགེ་བཤེས་ཆོས་གྲགས་གཉིས་ཀྱི་ཡིག་གཟུགས་ལ་བསྡུར་ལོང་མ་བྱུང་།

ཅི་སྟེ། བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་གྱིས་བོད་ཡིག་གི་མིང་མཛོད་ཅིག་བསྒྲིགས་ཡོད་པ་གསལ་པོ་རེད། རྒྱུ་མཚན་གང་ཡིན་ཞེ་ན། ཨ་རི་བ་བླ་མ་དཀར་པོ་བོད་དུ་བསྐྱོད་སྐབས་མཐར་ཕྱིན་སྐད་སྒྱུར་དུ་ཕྱིན་ཡོད་ལ། སྐབས་དེར་ཁོང་གིས་ཚིག་མཛོད་ཅིག་སྒྲིག་བཞིན་པའི་གནས་ཚུལ་དེའི་ཟུར་ཙམ་ཞིག་དྷོ་ས་ལ་(Douglas Venhaf )ཡིས་བརྩམས་པའི་<<བླ་མ་དཀར་པོ་>>(White lama)རུ་བྲིས་ཡོད་པ་འདི་ལྟར། མཐར་ཕྱིན་ནི་སྔར་ནས་མི་བྲེལ་བ་ཆེན་པོ་ཞིག་ཡིན་ལ། ཁོང་གིས་བོད་ཀྱི་ཚིག་མཛོད་ཅིག་འབྲི་བཞིན་ཡོད་པར་མ་ཟད། ཁོང་ནི་བོད་ཡིག་གི་གསར་འགྱུར་གཅིག་པུ་སྟེ། <<ཟླ་རེའི་ཡུལ་ཕྱོགས་སོ་སོའི་གསར་གྱུར་མེ་ལོང་>>ཞེས་པའི་རྩོམ་སྒྲིག་པ་དང་། དཔར་སྐྲུན་པ། གསར་འགོད་པ་གཙོ་བོའང་ཡིན་[22]ཞེས་འཁོད་འདུག

༣ རྒྱ་བོད་ཨིན་གསུམ་་གྱི་ཚིག་མཛོད།

དགེ་ཆོས་དང་མཐར་ཕྱིན་གཉིས་ཀྱིས་ཨིན་སྐད་ཚིག་མཛོད་ཅིག་ཀྱང་བསྒྲིགས་ཡོད་པ་འདྲ་སྟེ། ཨ་རི་བ་བླ་མ་དཀར་པོས་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ཨ་རིར་གདན་འདྲེན་ཞུས་ཏེ་བཀའ་བསྟན་ཨིན་བསྒྱུར་གྱི་ལས་གཞི་རྒྱ་ཆེན་དེ་བསྒྲུབ་ཏུ་འཇུག་དོན་གཅིག་ནི། ཁོང་གིས་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ནི་ཕྱོགས་མང་པོ་ནས་ཨ་རིར་གདན་འདྲེན་ཞུ་འོས་པའི་བོད་ཀྱི་བླ་མ་དང་པོ་ཡིན་པ་ཤེས་རྟོགས་བྱུང་བར་མ་ཟད། ཨིན་ཇིའི་སྐད་ལ་བྱང་ཆུབ་པ་དང་། བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་དང་མཉམ་དུ་བོད་ཨིན་ཚིག་མཛོད་ཅིག་མཉམ་ལས་བྱས་པ་མཐོང་ཡོད་[23]པས་རེད། ཡིན་ནའང་། ཚིག་མཛོད་དེ་འདྲ་ཞིག་སྤར་སྐྲུན་བྱས་ཡོད་མེད་སྐོར་གྱི་གནས་ཚུལ་རྩད་ཞིབ་བགྱིས་པར། བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་གྱིས་བསྒྲིགས་པའི་<<ཨིན་བོད་ཧིན་གསུམ་གྱི་ཚིག་མཛོད་དེབ་ཆུང་>>(The English Tibetan Hindi Pocket-dictionary)ཞེས་པ་ཞིག་དང་། <<རྒྱ་བོད་སྐད་གཉིས་ཤན་སྦྱར་རྒྱས་པ་ཀུན་ཕན་མེ་ལོང་ཞེས་བྱ་བ་བཞུགས་སོ་>>ཞེས་པ་གཉིས་མཐོང་བྱུང་། ཚིག་མཛོད་དང་པོ་དེ་དངོས་སུ་ལག་སོན་མ་བྱུང་བས་གནས་ཚུལ་ཁ་གསལ་ཞིག་ཞུ་དཀའ་ཡང་། ཕལ་ཆེར་ཚིག་མཛོད་དེ་གཉིས་ལ་ཤོག་གྲངས་ ༤༥༨ ཡོད་པར་བརྟགས་ན་ཚིག་མཛོད་གཅིག་ཡིན་པ་འདྲ་ལ། ཚིག་མཛོད་འདིའི་ཁ་བྱང་ལ་རྒྱ་བོད་སྐད་གཉིས་ཤན་སྦྱར་ཞེས་བྲིས་ཡོད་ནའང་། དོན་དངོས་སུ་རྒྱ་བོད་ཨིན་གསུམ་གྱི་ཚིག་མཛོད་ཅིག་རེད། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༦༧ ལོར་[24]མེ་ལོང་གསར་ཁང་གིས་སྤར་སྐྲུན་བྱས་འདུག སྔར་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱིས་ཚིག་མཛོད་འདི་ལ་རོགས་རམ་གནང་ཡོད་སྲིད་ཀྱང་། ཚིག་མཛོད་དེའི་སྔོན་གླེང་དུ། མཐར་ཕྱིན་གྱིས་དགེ་ཆོས་ཀྱི་མཚན་དང་ཁོང་ལ་ཐུགས་རྗེ་ཆེའི་ཞུ་ཚིག་སོགས་གང་ཡང་བྲིས་མི་འདུག སྐབས་དེར། བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་གྱི་མིང་ཐོག་ནས་དེབ་མང་པོ་ཞིག་སྤར་སྐྲུན་བྱེད་དོན་ནི། མེ་ལོང་སྤར་སྐྲུན་ཁང་གི་སྦྱིན་བདག་ཁག་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་ཚོགས་ཁག་དང་འབྲེལ་བ་ཡོད་སྟབས། ངེས་པར་དུ་ཡེ་ཤུ་པ་ཞིག་གི་མིང་ཐོག་ནས་དེབ་དེ་དག་སྤར་སྐྲུན་བྱེད་དགོས་པའི་གནས་ཚུལ་ཞིག་ཀྱང་གོ་ཐོས་བྱུང་།

གཞན་ཡང་། <<གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་>>གི་འདོན་ཐེངས་མི་འདྲ་བ་ཁ་ཤས་སུ། <<དབྱིན་བོད་སྐད་གཉིས་ཤན་སྦྱར་>>ཞེས་པའི་དེབ་ཅིག་བཙོང་རྒྱུ་ཡོད་པ་དེ་ནི་བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་གྱི་ཚིག་མཛོད་ཡིན་ནམ། ཡང་ན་གཞན་ཞིག་ཡིན་མིན་ཐད་ལའང་དོ་སྣང་བྱས་ཀྱང་གནས་སྐབས་སུ་འཁྲུན་ཐག་ཆོད་པ་ཞིག་ཞུ་དཀའོ། །

༤ སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་གསུམ་པའི་མཛད་རྣམ།

<<ཨ་མདོའི་སྤྲང་ཀོག་>>ཏུ། ཨིན་གཞུང་འབྲས་སྤྱི་བློན་ཆེན་སར འབི་སིལ འགུ་ལོ་ཊ་(Basil Gould 1883-1956)དང་ལྷ་སྡོད་རྒྱ་གར་ཨིན་གཞུང་སྐུ་ཚབ་རེ་ཆར་ཌི་སོན་(Hugh E. Richardson 1905-2000)གཉིས་ཀྱིས་བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་ལ་༧རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་གསུམ་པ་མཆོག་གི་མཛད་རྣམ་གྱི་ཆ་ཤས་ཤིག་ཨིན་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བར་བཀོད་མངགས་གནང་སྟབས། མཐར་ཕྱིན་གྱིས་དགེ་ཆོས་ལ་རོགས་རམ་བྱེད་པར་རེ་བ་བཏོན། དགེ་ཆོས་བོད་ཀྱི་རྣམ་ཐར་ཁག་གི་ཚིག་འགྲོས་ལ་བྱང་ཆ་ཡོད་པ་དང་། མཐར་ཕྱིན་ཨིན་ཡིག་ལ་མཁས་པ་ཡོད་སྟབས། ཁོང་གཉིས་ཀྱིས་ཉིན་ལྟར་ཆུ་ཚོད་གསུམ་རིང་ཕྱག་ལས་གནང་སྐོར་འཁོད་འདུག་[25]ལ། ཞབས་མཆན་དུ་སར འབི་སིལ འགུ་ལོ་ཊས་༧རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་བཞི་པ་ཆེན་པོ་མཆོག་ངོས་འཛིན་ཞུ་ཚུལ་དང་།  གསེར་ཁྲིར་མངའ་གསོལ་གནང་བའི་སྐོར་གྱི་སྙན་ཐོ་ཞིག་བརྩམས་ཡོད་ཀྱང་། དོན་དངོས་སུ་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་དང་མཐར་ཕྱིན་བྷ་བྷུ་གཉིས་ཀྱིས་ཀུན་བཟང་རྩེ་ཡི་དེབ་ལས་དུམ་བུ་ཁག་བསྒྱུར་ཏེ་ཕུལ་བས། ཕྱིས་སུ་ཁོང་གིས་སྙན་ཐོ་དེ་བྲིས་པར་གསུངས་[26]འདུག སྙན་ཐོ་དེའི་ཁ་བྱང་ལ། <<ལྷར་བཅས་སྲིད་ཞིའི་གཙུག་རྒྱན་༧གོང་ས་རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་བཞི་པ་ཆེན་པོ་ངོས་འཛིན་ཞུ་ཚུལ་དང་།  གསེར་ཁྲི་མངའ་གསོལ་སོགས་མདོ་ཙམ་བཀོད་པ་བཞུགས་སོ་>>ཞེས་པ་དེ་ཡིན་ལ། མ་ཡིག་གི་ཁ་བྱང་ Report on the Discovery, Recognition and Installation of the Fourteenth Dalai Lama ཞེས་པ་འདི་རེད། ར་ཎི་ཆོས་ཉིད་རྡོ་རྗེ་དང་ལྕང་ལོ་ཅན་བསོད་ནམས་རྒྱལ་པོ་གཉིས་ཀྱིས་བོད་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་ཡོད་པ་དང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༤༠ ལོར་ཤིང་སྤར་དུ་བརྐོས་འདུག ཤོག་ལྡེབས་ ༢༩ བཞུགས། དེ་ལྟ་ནའང་། སྙན་ཐོ་དེའི་ནང་དུ་༧རྒྱལ་མཆོག་བཅུ་གསུམ་པ་མཆོག་གི་སྐོར་ཟུར་ཙམ་ལས་མེད།

<<དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ། བོད་ཀྱི་དེང་རབས་ཀྱི་མཐོང་རྒྱ་ཅན་>>དུ་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་དང་བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་གཉིས་ཀྱིས་གསེར་ཁྲི་མངལ་གསོལ་གྱི་སྙན་ཐོ་དེར་ཞུ་དག་གནང་བ་རེད་[27]ཅེས་བྲིས་འདུག་པས། ཚིག་ཐག་ཆོད་པོས་དོན་དག་ངོ་མ་གང་ཡིན་ཞུ་དཀའ་མོད། སྐབས་དེར། ཨིན་གཞུང་འབྲས་སྤྱི་བློན་ཆེན་སར འབི་སིལ འགུ་ལོ་ཊ་དང་། དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ། བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན། ལྕང་ལོ་ཅན། ར་ཎི་ཆོས་ཉིད་རྡོ་རྗེ་སོགས་ཀ་བློན་སྦུག་ནས་ཐུག་འཕྲད་གནང་བའི་ལོ་རྒྱུས་མཐོང་རྒྱུ་ཡོད།

དེ་བཞིན་དུ། གོང་གི་<<ཨ་མདོའི་སྤྲང་ཀོག་>>གི་མཆན་དེ་ལའང་བསམ་གཞིག་ཅིག་བྱ་རྒྱུ་ཡོད་དེ། ཀུན་བཟང་རྩེ་ནི་ཁེ་སྨད་བསོད་ནམས་དབང་འདུས་(1901-1972)ཡིན་དགོས་ལ། ཁོང་གིས་<<རྒྱལ་དབང་སྐུ་འཕྲེང་བཅུ་བཞི་པ་ངོས་འཛིན་གདན་ཞུ་བྱུང་ཚུལ་བདེན་གཏམ་རྣ་བའི་བདུད་རྩི་>>ཞེས་པ་ཞིག་མཛད་ཡོད་པར་མ་ཟད། དེ་ནི་༧རྒྱལ་མཆོག་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་བཞི་པ་ཆེན་པོ་མཆོག་གི་མཛད་རྣམ་ཐོག་མ་ཡིན་པར་འདོད། འོན་ཀྱང་། མཛད་རྣམ་དེའི་མཇུག་བྱང་དུ་‘‘ཕྱི་ལོ་ ༡༩༦༨ ལོ། རང་ལོ་བདུན་ཅུར་སོན་ཉེའི་སྐབས་སུ་སུག་བྲིས་སུ་བགྱིས་’’[28]ཞེས་བྲིས་འདུག་པས། དགེ་ཆོས་དང་མཐར་ཕྱིན་གཉིས་ཀྱིས་སྐབས་དེར་མཛད་རྣམ་འདིར་མཇལ་ཡོད་མི་སྲིད།

གསུམ་པ། <<གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་>>དུ་བཀོད་པའི་དགེ་ཆོས་ཀྱི་རྩོམ་ཡིག

དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱིས་བརྩམས་པའི་‘‘རྒྱ་གར་མཐོང་ནས་སྔོན་མེད་པའི་བློ་བསྐྱེད་’’ཅེས་པ་དེ་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༦ ལོའི་<<གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་>>(August 1936, Vol. 8/6)དུ་སྤེལ་ཡོད་ལ། དེ་ནི་གསར་ཤོག་དེའི་སྟེང་དུ་བཀོད་པའི་ཁོང་གི་རྩོམ་ཡིག་ཐོག་མ་ཡིན། རྩོམ་ཡིག་དེའི་ཡིག་གཟུགས་དབུ་མེད་ཡིན་པ་དང་། རྩོམ་མཁན་ནི་‘‘དྷ་མའི་མིང་ཅན་’’ཞེས་བྲིས་འདུག རྩོམ་མཇུག་ཏུ་‘‘ད་དུང་འདིའི་འཕྲོ་རྗེས་ཟླར་གཟིགས་’’ཞེས་གསལ་བ་ལྟར། རྩོམ་ཡིག་དེའི་འཕྲོ་ལོ་དེའི་ཟླ་དགུ་པའི་(September 1936, Vol. 8/7)གསར་ཤོག་ཏུ་སྤེལ་འདུག ལོ་དེའི་ཟླ་བཅུ་པ་དང་བཅུ་གཅིག་པའི་གསར་ཤོག་སྟེང་དུ་‘‘ཕལ་སྐད་ཀ་བཤད་’’(October, November 1936, Vol. 8/8)ཀྱང་བཀོད་ཡོད་ལ། རྩོམ་མཁན་ནི་‘‘དྷ་མའི་མིང་ཅན་’’ཞེས་བྲིས་ཡོད་པ་མཐོང་།

ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༧ ལོའི་<<གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་>>དུ་སྤེལ་བའི་རྩོམ་ཡིག་ཁག་ནི། ‘‘ང་རྒྱལ་གྱིས་ཚད་སྤར་བའི་ཚུལ་’’(May 1937, Vol. 9/1)དང་། ‘‘ལྷ་ས་དང་ར་ས་’’(June 1937, Vol. 9/2) ‘‘འཇིག་རྟེན་རིལ་མོའམ་ཟླུམ་པོ་’’(June 1938, June 23, 10/1, p. 11)བཅས་ཡིན་ལ། རྩོམ་ཡིག་འདི་གསུམ་རྩོམ་མཁན་ནི་‘‘དྲང་པོ་ངྷ་མའི་མིང་ཅན་’’དང་‘‘ངྷ་མའི་མིང་ཅན་’’ཡིན་ཞེས་སྦྱར་འདུག ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༨ ལོར་‘‘དབུ་ཅན་ལས་དབུ་མེད་རང་བྱུང་དུ་གྲུབ་པ།’’(January 1938, Vol. 7/8 ) ཞེས་པ་དང་།  ‘‘བོད་ཀྱི་རྒྱལ་རབས་གལ་ཆེན་’’(November 1938, Vol. 10/3 ) ‘‘ཡུལ་གྱི་མིང་དང་མཚམས་བརྗེ་ཚུལ་’’ (December 1938, Vol. 1/12 ཞེས་པའི་རྩོམ་ཡིག་གསུམ་བཀོད་ལ། ‘‘བོད་ཀྱི་རྒྱལ་རབས་གལ་ཆེན་’’གྱི་མཇུག་ཏུ་‘‘དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་’’ཞེས་པའི་མཚན་གསལ་ཞིང་། གཞན་པ་དེ་གཉིས་ལ་‘‘དྷ་མའི་མིང་ཅན་’’ཞེས་བྲིས་འདུག

དེའི་རྗེས་སུ། ལོ་ཤས་རིང་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི་རྩོམ་ཡིག་<<གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་>>གི་སྟེང་དུ་བཀོད་མེད་ཀྱང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༤༣ ལོའི་ཟླ་དྲུག་པའི་གསར་ཤོག་ཏུ་‘‘རྒྱའི་རྒྱལ་རབས་ཐུང་ཛན་གང་མུ་ཞེས་བྱ་བར་སྔར་རྒྱ་བོད་གཉིས་ཀྱི་བར་མནའ་བསྐྱལ་ཚུལ་དང་གོང་མའི་རྒྱལ་ས་བོད་ཀྱིས་བསྲུང་[བཟུང་]ཚུལ་’’ (July 1943, Vol. 12/12)ཞེས་པ་སྤེལ་ཡོད་ལ། དེའི་འཕྲོ་ཕྱི་ཟླ་བརྒྱད་པ་དང་། ཕྱི་ཟླ་དགུ་པའི་གསར་ཤོག་ཏུ་མུ་འགོད་བྱས་འདུག ཡང་། ལོ་དེའི་ཕྱི་ཟླ་བཅུ་པའི་གསར་ཤོག་ཏུ། ‘‘བོད་ཀྱི་རྒྱལ་བོ་སྔ་བ་རྣམས་ཀྱི་དུས་སུ་བོད་ཀྱི་རྒྱལ་སྲིད་དར་བའི་རྩེ་མོར་སོན་པ་སོགས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་’’(August 1943, Vol. 11/12)ཞེས་པའང་བཀོད་ཡོད་པ་དང་། རྩོམ་ཡིག་འདི་ཤོག་ངོས་མི་འདྲ་བ་གཉིས་ཀྱི་སྟེང་བརྒྱུད་འགོད་བྱས་ཡོད།

ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༦ ནས་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༤༣ བར་གྱི་<<གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་>>དུ་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི་རྩོམ་ཡིག་བཅུ་སྤེལ་ཡོད་ལ། རྩོམ་ཡིག་དེ་དག་གི་བརྗོད་བྱ་གང་ཡིན་ཐད་ལ་སྤྲོས་པ་ཞུ་འདོད་མ་བྱུང་ཡང་།  འདིར་གསལ་པོར་ཞུ་དགོས་པ་ནི། <<དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི་གསར་རྙེད་གསུང་རྩོམ་>> ཁྲོད་དུ་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༧ ལོར་<<གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་>>དུ་སྤེལ་བའི་‘‘བྷ་བུ་མཐར་ཕྱིན་ལ་གནང་བའི་ཀ་བཤད་’’དེ་དགེ་ཆོས་ཀྱི་ཡིན་[29]ཚུལ་འཁོད་འདུག འོན་ཀྱང་། ཀ་བཤད་དེའི་དབུར་‘‘མཁྱེན་ལྡན་ཞིག་ནས་ཀ་བཤད་འབྱོར་གསལ་’’ཞེས་བྲིས་ཡོད་པ་ལས། ‘‘ངྷ་མའི་མིང་ཅན་’’དང་ ‘‘དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་’’སོགས་གང་ཡང་སྦྱར་མི་འདུག <<གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་>>དུ། ‘‘མཁྱེན་ལྡན་ཞིག་ནས་’’ཞེས་འཁོད་པའི་རྩོམ་ཡིག་དང་ཀ་བཤད་གཞན་པ་ཁ་ཤས་ཀྱང་སྤེལ་འདུག་པས། མཁྱེན་ལྡན་ཚང་མ་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ཡིན་པའི་ངེས་པ་མེད་ལ། ‘‘བྷ་བུ་མཐར་ཕྱིན་ལ་གནང་བའི་ཀ་བཤད་’’དུ། ཙ་རི་སོགས་ཀྱི་གནས་ཆེན་བསྐོར་བ་དང་། །ཚ་གྲང་དཀའ་ཐུབ་སྤྱོད་མཁན་མང་ན་ཡང་། །ཛ་ཡའི་གསུང་བཞིན་གཞན་ཕན་ལས་བྱེད་པ། །ཝ་ལེར་བསམ་ན་ས་སྟེང་འདི་ན་དཀོན། །ཞེས་པ་ལྟ་བུ་ནི་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི་རྩོམ་གཤིས་དང་ཅུང་ཐག་ཉེ་བར་མཐོང་ཡང་། ཀ་བཤད་འདིའི་རྩོམ་མཁན་ནི་ད་དུང་དོགས་པའི་ངོར་འཇོག་དགོས་པར་འདོད་ལ། མཐའ་གཅིག་ཏུ་འོལ་ཚོད་བྱེད་མི་རུང་བར་སྣང་།

མདོར་ན། <<གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་>>དུ་བཀོད་པའི་‘‘རྒྱ་གར་མཐོང་ནས་སྔོན་མེད་པའི་བློ་བསྐྱེད་’’དང་། ‘‘དབུ་ཅན་ལས་དབུ་མེད་རང་བྱུང་དུ་གྲུབ་པ།’’ ‘‘བོད་ཀྱི་རྒྱལ་རབས་གལ་ཆེན།’’ ‘‘ཡུལ་གྱི་མིང་དང་མཚམས་བརྗེ་ཚུལ།’’ ‘‘བོད་ཀྱི་རྒྱལ་བོ་སྔ་བ་རྣམས་ཀྱི་དུས་སུ་བོད་ཀྱི་རྒྱལ་སྲིད་དར་བའི་རྩེ་མོར་སོན་པ་སོགས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་’’བཅས་ཀྱི་རྩོམ་ཡིག་ལྔ་<<དེབ་ཐེར་དཀར་པོ་>>རུ་བེད་སྤྱོད་གནང་ཡོད་ལ། ‘‘རྒྱའི་རྒྱལ་རབས་ཐུང་ཛན་གང་མུ་ཞེས་བྱ་བར་སྔར་རྒྱ་བོད་གཉིས་ཀྱི་བར་མནའ་བསྐྱལ་ཚུལ་དང་གོང་མའི་རྒྱལ་ས་བོད་ཀྱིས་བསྲུང་[བཟུང་]ཚུལ་’’ཞེས་པའི་རྩོམ་ཡིག་དེའི་བར་སྐབས་ཀྱི་ཚིགས་བཅད་རེ་ཟུང་<<དེབ་ཐེར་དཀར་པོ་>>རུ་དྲངས་ཡོད་ནའང་། རྩོམ་ཡིག་དེའི་ནང་དོན་ནི་ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་སྐབས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིན་པས། ཕལ་ཆེར་དེབ་དཀར་གྱི་མཇུག་རྩོམ་ལྟ་བུ་ཡིན་ངེས་ཤིང་། <<གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་>>དུ་བཀོད་པའི་རྩོམ་ཡིག་དག་ནི་སྔར་བྲིས་པའི་<<དེབ་ཐེར་དཀར་པོ་>>ཡི་ཟིན་བྲིས་ཀྱི་ཆ་ཤས་འགའ་ཡིན་པར་སྣང་།

བཞི་པ། དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་དང་<<གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་།>>

སྐབས་འདིར་དྲི་བ་ཞིག་ཡོད་པ་ནི། དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ཀ་བློན་སྦུག་ཏུ་བཞུགས་རིང་། ཁོང་གིས་<<གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་>>གསར་ཁང་དུ་ཕྱག་ལས་གནང་ཡོད་མེད་དེ་ཡིན། <<གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་>>གི་འདོན་ཐེངས་ཆ་ཚང་བ་ཞིག་ལག་ཏུ་སོན་དཀའ་ཡང་། བུདྡྷ་དྲ་ཐོག་དཔེ་མཛོད་(BUDA)ཁང་དང་། ཁོ་ལོམ་སྦི་ཡ་སློབ་གྲྭ་ཆེན་མོའི་དཔེ་མཛོད་ཁང་། (Columbia University Libraries ) ཧྥ་རན་སིའི་མཐོ་རིམ་སློབ་གཉེར་ཁང་(Collège de France )ལ་ཡོད་པའི་<<གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་>>གི་འདོན་ཐེངས་དང་པོ་ནས་མཇུག་བར་གྱི་གསར་ཤོག་རེ་རེར་མིག་བཤེར་བྱས་ཀྱང་། དགེ་ཆོས་ཀྱིས་བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་ལ་རྩོམ་སྒྲིག་ལས་རོགས་གནང་བའི་སྐོར་གྱི་གནས་ཚུལ་ཟུར་ཙམ་ཡང་མི་གསལ།

སྤྱིར་བཏང་། <<གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་>>གི་འདོན་ཐེངས་རེ་རེར། ཚགས་ཤོག་དེའི་རྩོམ་སྒྲིག་པ་ནི་བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་ཡིན་ཚུལ་འཁོད་པ་ལས་ཁོང་གི་ལས་རོགས་གཞན་དག་གི་མིང་འཁོད་པ་ཧ་ཅང་ཉུང་མོད།  ཕྱི་ལོ་ ༡༩༤༤ ལོའི་<<གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་>>དུ། ‘‘གསར་ཤོག་ཏུ་ཀ་སྦུག་བོད་ཡིག་པར་ཁང་དུ་རྡོ་པར་འཁོར་ལོའི་གསར་འགྱུར་པར་འདེབས་ཇི་ལྟར་བྱེད་པ་བསྟན་པའི་འདྲ་པར་འདི་ཚོ་ལ་གཟིགས་ན་གསར་འགྱུར་པར་འདེབས་ཇི་ལྟར་བྱེད་པའི་སྐོར་ཅུང་ཟད་མཁྱེན་པར་འགྱུར་རོ་’’ཞེས་པའི་གསལ་བསྒྲགས་ཤིག་སྤེལ་ཡོད་[30]པ་དེའི་ནང་། གསར་འགྱུར་ལས་དྲུང་བསོད་ནམས་ཚེ་དབང་དང་། རྡོ་པར་འཁོར་ལོ་པར་འདེབས་བྱེད་མི་ཏུང་གུ་དང་མའི་ལ་གཉིས། ད་དུང་ལྷ་བྲིས་དང་ས་བཀྲའི་རི་མོ་འབྲི་མཁན་སོགས་མི་དགུའི་འདྲ་པར་སྤེལ་འདུག་པས། <<གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་>>ནི་དུས་སྐབས་མི་འདྲ་བ་རེ་རེའི་ནང་དུ་མི་སྣ་སྐོར་ཞིག་གིས་མཉམ་རུབ་ཀྱིས་བཏོན་པའི་གསར་ཤོག་ཅིག་ཡིན་པ་རྟོགས་ཐུབ།

<<ཨ་མདོའི་སྤྲང་ཀོག་>>གིས་མཚོན་པའི་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི་འབྲེལ་ཡོད་ཡིག་ཆ་ཕལ་མོ་ཆེའི་ནང་དུ། ཁོང་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༧ ལོ་ནས་ ༡༩༣༨ ལོའི་ལོ་མཇུག་བར་ཀ་བློན་སྦུག་ཏུ་བཞུགས་རིང་བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་ལ་རྩོམ་སྒྲིག་ལས་རོགས་གནང་ཡོད་ཚུལ་གྱི་གནས་ཚུལ་ཐར་ཐོར་རེ་འཁོད་ཡོད་པ་ལས། ལོ་རྒྱུས་ཞིབ་ཕྲ་སུས་ཀྱང་བྲིས་མི་འདུག འོ་ན། དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱིས་མེ་ལོང་གསར་ཁང་དུ་ཕྱག་ལས་གནང་མྱོང་ངམ་ཞེ་ན། སྐྱབས་རྗེ་ཀིརྟི་རིན་པོ་ཆེས་སྐབས་དེའི་རྩོམ་སྒྲིག་པ་དང་ལས་རོགས་གཙོ་བོ་དྲུང་ཡིག་བསོད་ནམས་ཚེ་རིང་དང་། དགེ་སློང་རིག་འཛིན་དབང་པོ། དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་སོགས་རེད་འདུག་[31]ཅེས་གསུངས་ཡོད། རིན་པོ་ཆེས་དེ་ལྟར་གསུངས་དོན་ནི། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༧༩ ལོའི་ཟླ་ ༧ ནང་ཀིརྟི་རིན་པོ་ཆེ་ཀ་བློན་སྦུག་ཏུ་ཕེབས་སྐབས། <<གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་>>དུ་ལོ་མང་ཕྱག་ལས་གནང་མྱོང་བའི་དྲུང་ཡིག་བསོད་ནམས་ཚེ་རིང་ལ་ཐུག་སྟེ་གླེང་མོལ་གནང་ཡོད་པར་མ་ཟད། རིན་པོ་ཆེ་དང་དྲུང་ཡིག་གཉིས་བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་གྱི་བུ་ཚབ་ཤེས་རབ་ལའང་ཐུག་འཕྲད་ཀྱིས་དགེ་ཆོས་སྐོར་ལ་དྲི་བ་དྲིས་ཡོད་པར་མ་ཟད། ད་དུང་མེ་ལོང་སྤར་ཁང་དུ་ཕེབས་ཏེ། དགེ་ཆོས་ཀྱི་རྗེས་ཤུལ་འཚོལ་ཞིབ་གནང་སྐོར་འདི་ལྟར་གསུངས་ཡོད་དེ། ‘‘ཁོང་ལ་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ལགས་ཀྱི་སྐོར་དྲི་བ་ཞུས་སྐབས་མེ་ལོང་གསར་ཁང་སྒོ་བརྒྱབས་ནས་ཡུན་རིང་འགོར་འདུག་ནའང་པར་ཁང་གི་སྒོ་ཕྱེ་ནས་གང་ལ་གང་འདོད་ཀྱིས་ཡིག་ཆར་དཔྱད་ཞིབ་དང་འཚོལ་བསྡུ་བྱེད་བཅུག་སོང་། མཐར་ཕྱིན་བྷ་བུ་ལགས་ཀྱི་པར་ཁང་ལྕགས་ཤོག་ཐོག་ཅན་གྱི་ཡིག་ཚང་ནང་ལ་ལྟ་བར་ཕྱིན་སྐབས་ཡིག་རྙིང་ཡོངས་རྫོགས་ཁང་པའི་ཐོག་ཁའི་ལྕགས་ཤོག་འོག་ལ་བླུགས་འདུག་པར། འབུ་དང་ཙི་ཙི་ཐལ་བ་སོགས་དང་འདྲེས་ནས་འདུག་པས་འཚོལ་རྒྱུ་དཀའ་ཁག་ཆེན་པོ་བྱུང་ནའང་། ཉིན་གསུམ་རིང་བསྔོགས་དཀྲུགས་ཡང་ཡང་བྱས་ནས་བཙལ་བས་མཐའ་མར་ངལ་བ་འབྲས་མེད་དུ་མ་སོང་བར་ཡིག་ཆ་གང་འཚམས་ཤིག་ལག་སོན་བྱུང་།’’[32]ཞེས་གསལ་ལོ། །

འོ་ན། དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱིས་<<གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་>>དུ་ཕྱག་ལས་ག་རེ་གནང་ཡོད་དམ་ཞེ་ན། ཁོང་ཀ་བློན་སྦུག་ཏུ་བཞུགས་རིང་ཚགས་ཤོག་དེའི་སྟེང་དུ་རྩོམ་ཡིག་ལྔ་སྤེལ་ཡོད་ལ། ‘‘འཇིག་རྟེན་རིལ་མོའམ་ཟླུམ་པོ་’’ཞེས་པའི་རྩོམ་ཡིག་གི་ས་ཁྲ་དང་། ‘‘ང་རྒྱལ་གྱིས་ཚད་སྤར་བའི་ཚུལ་’’ཞེས་པའི་རྩོམ་མཇུག་ཏུ་ཡོད་པའི་རི་མོ་གཉིས་ནི་དགེ་ཆོས་ཀྱི་ཕྱག་བྲིས་ཡིན་པའི་ཚོད་དཔག་བྱེད་ཆོག་པར་འདོད། ཌོ་ནལ་ཌར་ ལོ་ཕེ་ཛིས་(Donald S. Lopez) དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱིས་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༨ ལོའི་ཟླ་བ་ ༦ ཚེས་ ༢༨ ཉིན་གྱི་མེ་ལོང་དུ་‘‘འཇིག་རྟེན་རིལ་མོའམ་ཟླུམ་པོ་’’ཞེས་པའི་རྩོམ་ཡིག་ཅིག་སྤེལ་བ་དང་། དེའི་ནང་དུ་ཁོང་རང་ཉིད་ཀྱིས་བྲིས་པའི་འཛམ་གླིང་སྒོར་སྒོར་ཡིན་པའི་ས་ཁྲ་ཞིག་ཀྱང་བཀོད་ཡོད་པ་རེད་[33]ཅེས་གསུངས་འདུག་ལ། ལཱིག ཤེ་ཌི་ལེན་(Luc Schaedler)གྱིས་ཀྱང་‘‘ང་རྒྱལ་གྱིས་ཚད་སྤར་བའི་ཚུལ་’’ཞེས་པའི་རྩོམ་ཡིག་དེའི་རི་མོ་བཀོད་དེ་དགེ་ཆོས་ཀྱིས་བྲིས་པ་རེད་[34]ཅེས་གསུངས་འདུག

ད་དུང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༦ དང་ ༡༩༣༨ ལོའི་བར་གྱི་<<གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་>>གི་སྟེང་དུ་རི་མོ་སྣ་ཚོགས་པ་ཞིག་སྤེལ་ཡོད་པས། དེ་དག་གི་ཁྲོད་དུའང་དགེ་ཆོས་ཀྱི་བརྩམས་ཆོས་ཡོད་མི་སྲིད་པ་མིན་ལ། ‘‘རྒྱ་གར་མཐོང་ནས་སྔོན་མེད་པའི་བློ་བསྐྱེད་’’ཅེས་པའི་རྩོམ་ཡིག་དེའི་ཡིག་གཟུགས་ཀྱང་ཕལ་ཆེར་ཁོང་གི་ཡིན་པ་འདྲ་ལ། རྩོམ་ཡིག་གཞན་དག་གི་ཡིག་གཟུགས་ལའང་ད་དུང་ཞིབ་མོར་བརྟག་དགོས་པར་སྣང་།

ཉི་ཧོང་པ་ཟླ་བ་བཟང་པོའམ་ཨེ་སོ་ཀ་མི་རས་(Hisao KIMURA 1922-1989)གསུང་དོན། <<གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་>>གསར་ཁང་དུ་དུས་རྒྱུན་མི་གསར་པ་མང་པོ་ཡོད་ཅིང་། གསར་ཁང་དེ་ནི་བོད་ནས་ཡོང་བའི་གནས་སྐོར་བ་དང་གཞན་དག་གི་ངལ་གསོ་བྱེད་ས་དང་གནས་སྐབས་ཀྱི་ལས་ཀ་བཙལ་ས་ཞིག་ཡིན་ཚུལ་བྲིས་འདུག་[35]ལ། འབྲེལ་ཡོད་ཀྱི་ཡིག་ཆ་ཁག་ལྟར་ན། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༧ ནས་ ༡༩༥༠ ལོའི་བར། <<གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་>>དུ་ཕྱག་ལས་སྒྲུབ་མྱོང་མཁན་ནི་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་དང་། དྲུང་ཡིག་བསོད་ནམས་ཚེ་རིང་། དགེ་སློང་རིག་འཛིན་དབང་པོ། ཉི་ཧོང་པ་ཟླ་བ་བཟང་པོ། ཕུར་བུ་དོན་གྲུབ། ཉི་ཧོང་པ་ནི་ཤི་ཀ་ཝ་(Nishikawa )སོགས་ཡིན་པ་རྟོགས་ཐུབ་ཀྱང་། བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་མེད་ཚེ། གསར་ཤོག་དེ་དུས་ཚོད་ལྟར་སྤར་སྐྲུན་བྱེད་ཐུབ་ཀྱི་མེད་པ་འདྲ་སྟེ།  ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༧ ལོར་ཁོང་ཨ་རི་བ་བླ་མ་དཀར་པོ་དང་འགྲོགས་ཏེ་ལྷ་སར་ཕྱིན་སྟབས། གནས་སྐབས་ཤིག་ལ་འདོན་སྤེལ་བྱེད་མ་ཐུབ་པས་ཀློག་པ་པོ་ཚོར་དགོངས་སེལ་ཞུས་པའང་མཐོང་དུ་མཆིས།

ལྔ་པ།  <<གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་>>དུ་འཁོད་པའི་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི་སྐོར།

ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༥ ལོའི་<<གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་>>དུ་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི་སྐོར་ཐོག་མར་བཀོད་པའི་གནས་ཚུལ་ཞུས་ཟིན་ལ། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༧ ལོར་ཁོང་ཀ་བློན་སྦུག་ཏུ་སྤོས་རྗེས། དེ་གར་གནས་སྡོད་བྱེད་པའི་བོད་པའི་ཕྲུ་གུ་ཚོར་ཡང་སློབ་ཁྲིད་གནང་ཡོད་པས། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༧ ལོའི་ཟླ་གསུམ་པའི་<<གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་>>དུ་བོད་ཡིག་དགེ་རྒན་སྐོར་གྱི་གསར་འགྱུར་ཞིག་བཀོད་ཡོད་པའི་ནང་། ‘‘ཀ་སྦུག་ཊི་བི་ཊེན་མི་ཤོན་ནས་བོད་མི་རྣམས་ལ་ཕན་ཆེད་སྔ་ལོ་ཟླ་བ་ ༨ པ་ནས་བཟུང་བོད་ཡིག་སློབ་གྲྭ་ཞིག་གསར་འཛུགས་བྱས་རུང་། བར་ལམ་དགེ་རྒན་བརྗེ་ལེན་སོགས་ཀྱིས་གོང་འཕེལ་བྱུང་མིན་རུང་། ད་ལམ་ལྷ་ལྡན་གྱི་གདན་ས་འབྲས་སྤུངས་ནས། རིག་པའི་གནས་ལ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་དགེ་བཤེས་ཤིག་ཆིབས་བསྒྱུར་གནང་’’[36]སྐོར་འཁོད་འདུག་ལ། ལོ་ཚིགས་ལ་བརྟགས་ན། སྐབས་དེར་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ཀ་བློན་སྦུག་ཏུ་ཕེབས་ཡོད་པས། ཕལ་ཆེར་འབྲས་སྤུངས་ནས་ཆིབས་བསྒྱུར་གནང་བའི་དགེ་བཤེས་དེ་ཁོང་མིན་ནམ་སྙམ།

གཞན་ཡང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༤༥ ལོར་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་བོད་དུ་ཕྱིར་ལོག་ཕེབས་སྐབས། ཡོངས་གྲགས་སུ་བཀའ་བློན་ཀ་ཤོད་པ་ཆོས་རྒྱལ་ཉི་མ་དང་ཟུར་ཁང་དབང་ཆེན་དགེ་ལེགས་གཉིས་ཀྱིས་བཙན་བཀའ་བཏང་སྟེ་མ་ཉེས་ཁ་གཡོགས་ཀྱིས་བཙོན་འཇུག་གནང་བ་དང་། སྐབས་དེར། བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་གྱིས་གནས་ཚུལ་དེ་གོ་ཐོས་བྱུང་སྟེ། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༤༧ ལོའི་ཟླ་ ༡ ནང་བཏོན་པའི་<<གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་>> དུ། ‘‘འདི་ཁུལ་གནས་ཚུལ་གོ་ཐོས་བྱུང་བར། བོད་གཞུང་མཆོག་ནས་སྦ་ཚང་ལྷོད་ཡངས་གནང་གཤིས་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ལ་ད་དུང་དོ་དམ་ཐོག་བཀའ་ཞིབ་གནང་གི་ཡོད་སྐད་ཐོས་’’[37]ཞེས་གསར་འགྱུར་སྤེལ་འདུག

ཕྱི་ལོ་ ༡༩༥༡ ལོའི་ཟླ་ ༡༢ པའི་<<གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་>>སྟེང་དུ་སྤེལ་བའི་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་སྐོར་གྱི་གནས་ཚུལ་མཐའ་མ་ནི་ཁོང་གི་གཤེགས་གཏམ་ཡིན་ཏེ། ‘‘ཕྱི་ནང་རིག་པའི་གནས་ལ་མཁས་པ་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་མཚན་སྙན་པར་གྲགས་པ་མཆོག་གི་སྐུ་གཟུགས་བདེ་མིན་ཆུས་སྐྱོན་གྱིས་ཉེ་སྔོན་ཟླ་ ༨ པའི་ཚེས་ ༡༥ ཉིན་སྐུ་ཚེ་ལས་འདས་སོང་བའི་གནས་ཚུལ་མི་སྙན་ཐོས་པ་ཤིན་ཏུ་ནས་ཀྱང་ཡིད་སྐྱོའི་རང་བཞིན་དུ་གྱུར། ཁོང་རང་སྔོན་རྒྱ་གར་འཕགས་ཡུལ་དུ་ཕེབས་ཏེ་ལོ་ངོ་བཅུ་གཉིས་ཙམ་བཞུགས་རིང་རྒྱ་གར་གྱི་གནས་ཆེན་དང་གྲོང་འཁྱེར་(ཁྱེར)གྱི་སྐོར་བོད་ཀྱི་བསྟན་བཅོས་ཆོས་འབྱུང་ཁག་ཏུ་གསལ་བར་གཟིགས་ཞིབ་དང་ཞོར་ལ་གནས་ཆེན་ཁག་ཏུ་ཆེད་ཕེབས་ཀྱིས་ལེགས་སྦྱར་ལྷའི་སྐད་ཡིག་དང་དབྱིན་ཡིག་སློབ་གཉེར་གནང་སྟེ་ལེགས་སྦྱར་གྱི་དཔེ་ཆ་ཁག་བོད་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར། གནས་མཇལ་དུ་ཕེབས་མཁན་ཚོར་ཕན་ཆེད་གནས་ཡིག་བརྩམས་པ་སོགས་གཞན་ཕན་གྱི་མཛད་བཟང་མང་ཙམ་གནང་། སྤྱི་ལོ་ ༡༩༤༧ པའི་ནང་ལྷོ་འབྲུག་བརྒྱུད་བོད་དུ་ཕེབས། ལོ་དེ་གའི་ནང་བོད་གཞུང་ནས་དོན་གནད་ཅི་ཞིག་གི་ཆེད་དུ་དོ་དམ་བཙོན་འཇུག་གནང་། སྔ་ལོ་བཙོན་ནས་བཏོན་མཚམས་གཞུང་ནས་བོད་ཀྱི་རྒྱལ་རབས་ཤིག་བྲིས་དགོས་བཀའ་ཕེབས་བཞིན་དུ་ཕྱག་ལས་གནང་འདུག དེང་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་དམ་པ་ལྟ་བུའི་སྐུ་ཡོན་སློབ་གཉེར་བྱེད་དགོས་པ་ཞིག་འབྱུང་ན་སྒོར་མོ་འབུམ་ཕྲག་ཁ་ཤས་འགྲོ་སོང་བཏང་ནའང་དེ་ལྟ་བུའི་མཁས་པ་འབྱུང་དཀའ། ཨ་ཁ་ཁ། ཕངས་སོང་། ཕངས་སོང་། ཁོང་ནས་རྒྱ་གར་ཁུལ་བཞུགས་རིང་ཕྱག་དཔེ་ཞིག་བརྩམས་མཛད་དང་བོད་ཀྱི་རྒྱལ་རབས་གསར་བརྩམས་ཇི་བསྒྲུབས་པར་འདེབས་གནང་མཁན་ཡོད་མེད་ད་ལྟ་ཆ་(ཆར)མ་རྟོག་(རྟོགས)’’[38]ཞེས་བྲིས་འདུག་ལ། ‘‘མི་རྟག་འཆི་བའི་དྲན་སྐུལ་’’འདི་ནི་བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་གྱིས་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི་སྐུ་ཚེའི་ལོ་རྒྱུས་ལ་སྡོམ་ཚིག་བཀོད་པ་ཞིག་ཏུ་ཚོར་ལ། འདིའི་ནང་དུ་དགེ་ཆོས་ཀྱི་མཁྱེན་ཡོན་ལ་བཅངས་པའི་བརྩེ་སེམས་དང་། ཁོང་སྐུ་གཤེགས་པའི་ཕངས་སེམས་སོགས་མངོན་ཡོད་པས་ཚེགས་ལ་མ་འཛེམས་པར་ཆ་ཚང་དྲངས་པ་ཡིན་ནོ། །

ཡང་གཅིག་བཤད་ན། བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་གྱིས་བྲིས་པའི་གཤེགས་གཏམ་གསལ་བསྒྲགས་འདིའི་ནང་དུ་དོན་ཚན་ཁ་ཤས་འདུས་མོད། ཁོང་གིས་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་བོད་དུ་ཕྱིར་ལོག་གནང་བའི་ལོ་དེ་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༤༧ ལ་ངོས་འཛིན་གནང་ཡོད་པ་དེར་དཔྱད་དགོས་པར་སྣང་། ཁོ་བོས་‘‘དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི་སྐུ་པར་ཞིབ་འཇུག་’’ཅེས་པའི་རྩོམ་ཡིག་ཏུའང་བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་དང་། རཀ་ར་རིན་པོ་ཆེ། ཀ་ཤོད་པའི་སྲས་སོགས་ཀྱིས་དགེ་ཆོས་བོད་དུ་ཕེབས་པའི་ལོ་ཚིགས་མི་འདྲ་བ་རེ་གསུངས་པའི་གནས་ཚུལ་ཟུར་ཙམ་ཞུས་ཡོད།[39] སྤྱིར་བཏང་བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་གྱིས་རྒྱུ་མཚན་ཅི་ཞིག་ལ་བརྟེན་ནས་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༤༧ ལོར་དགེ་ཆོས་ལྷོ་འབྲུག་བརྒྱུད་བོད་དུ་ཕེབས་ཞེས་བྲིས་པ་གང་ཡིན་ཆ་མ་འཚལ། སྐབས་དེར་ཁོང་ལས་དགེ་ཆོས་ལ་གསལ་ཆ་ཡོད་པའི་མི་ཞིག་མེད་པས་ནོར་འཛོལ་བྱུང་དགོས་དོན་མི་འདུག་སྙམ།

འོ་ན། དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ག་དུས་བོད་དུ་ཕྱིར་ལོག་གནང་བ་རེད་ཅེས་དྲིས་ན། ཁོང་བོད་དུ་ཕེབས་པའི་ལོ་ནི་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༤༥ ལོར་ཡིན་དགོས་ཏེ། དགེ་ཆོས་ཀྱིས་རོལ་རིག་ལ་བསྐུར་བའི་འཕྲིན་ཡིག་དེ་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༤༥ ལོའི་ཟླ་ ༨ པའི་ཚེས་ ༢༥ ཉིན་ལྷ་ས་ནས་བྲིས་ཡོད་[40]པ་དེར་བརྟགས་ན་དཔོག་ཐུབ་པར་མ་ཟད། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༤༥ ལོའི་ཟླ་ ༡༠ པའི་ནང་ཉི་ཧོང་པ་ཟླ་བ་བཟང་པོ་ཀ་བློན་སྦུག་ཏུ་སླེབས་སྐབས། དགེ་ཆོས་བོད་དུ་ཕྱིར་ལོག་གནང་ཟིན་པས་ཁོང་གཉིས་ཐུག་འཕྲད་བྱུང་མེད། དེ་བཞིན་དུ། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༤༧ ལོའི་ཟླ་ ༩ པའི་ཚེས་ ༢༠ ཉིན། ཐོའུ་སིའམ་ཨ་རི་བ་བླ་མ་དཀར་པོ་བོད་དུ་ཐེངས་གཉིས་པ་བསྐྱོད་ཆེད་ཡང་བསྐྱར་རྒྱ་གར་དུ་སླེབས་ཡོད་ལ། ལོ་དེའི་ཟླ་ ༡༢ པའི་ནང་ཀ་བློན་སྦུག་ཏུ་འབྱོར་སྐབས། ཁོང་གིས་ཨ་རིར་གདན་འདྲེན་ཞུ་འདོད་པའི་དགེ་ཆོས་བོད་དུ་ཕེབས་ཟིན་པས་མཇལ་ཐུབ་མེད།

ད་དུང་། ཧོར་ཁང་བསོད་ནམས་དཔལ་འབར་གྱིས་‘‘རབ་བྱུང་ ༡༦ པའི་མེ་ཁྱི་(༡༩༤༦)ཟླ་ ༢ ཚེས་ ༥ ཉིན་ར་མ་སྒང་དུ་སངས་རྒྱས་དགོན་ཞེས་པའི་བཙུན་མའི་དགོན་འཁྲིས་ཀྱི་བྱེ་མའི་དཀྱིལ་དུ་བཙུགས་པའི་སྐར་ཅུང་རྡོ་རིང་སྟེང་གི་ཡི་གེ་ངོ་མ་ནས་མཁས་དབང་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་དང་ཕྲན་གཉིས་ནས་བསྡུས་’’[41]པའི་སྐོར་གསུངས་ཡོད་ལ། ཡང་། ཁོང་གིས་‘‘དེབ་དཀར་རྩོམ་འཕྲོ་ཅན་དུ་ལུས་པ་དེ་པར་སྐྲུན་ཐད་མེ་མོ་ཕག་(ཕྱི་ལོ་༡༩༤༧)ལོར་ང་རང་མདོ་སྨད་དུ་བསྐྱོད་དགོས་ཀྱིས་ལྷ་སར་སྡོད་ལོང་མ་བྱུང་བའི་བར་དེར་ཁོ་བོས་བཀོད་མངགས་བྱས་པ་བཞིན་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ཆོས་ཀྱི་གྲགས་པས་འགན་བཞེས་གནང་ནས་པར་དུ་བསྐྲུན་’’[42]ཚུལ་གསུངས་ཡོད་པས། གལ་སྲིད་བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་གྱིས་གསུངས་པ་ལྟར། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༤༧ ལོར་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་བོད་དུ་ཕེབས་ཡོད་ཚེ། རྡོ་རིང་ངོ་བཤུས་མཛད་པ་དང་དེབ་དཀར་རྩོམ་པ་སོགས་ཀྱི་མཚོན་པའི་ཕྱག་ལས་དེ་དག་གནང་ཐུབ་ཡོད་མི་སྲིད་ལ། ཕལ་ཆེར་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༤༧ ལོའི་དཔྱིད་ཀར་དགེ་ཆོས་བཙོན་དུ་བཅུག་མེད་དམ་སྙམ།

ཡིན་ནའང་། <<མི་ཚེའི་བྱུང་བ་བརྗོད་པ་>>རུ་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༤༦ ལོའི་ཟླ་ ༡༡ པར་རྒྱལ་ལོ་དོན་གྲུབ་དང་སྟག་ལྷ་ཕུན་ཚོགས་བཀྲ་ཤིས་གཉིས་ལྷ་ས་ནས་རྒྱ་གར་དུ་ཐོན་རྗེས། སྟག་ལྷ་ཕུན་ཚོགས་བཀྲ་ཤིས་ཀ་ལི་ཀ་ཏ་ནས་ཀ་བློན་སྦུག་ཏུ་སླེབས་སྐབས་ཤིག་ལ། དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་དང་། སྤོམ་མདའ་རབ་དགའ། སྐུ་བཅར་ཐུབ་བསྟན་ཀུན་འཕེལ་སོགས་ལ་ཐུག་སྟེ་གླེང་མོལ་བགྱིས[43]པའི་སྐོར་གསལ། ཟླ་ཚེས་ཏག་ཏག་ཅིག་ཞུ་དཀའ་ཡང་། ཁོང་ཚོ་ཐུག་འཕྲད་བྱུང་དུས་ནི་ཕལ་ཆེར་ཕྱི་ལོ་༡༩༤༧ ལོའི་ལོ་མགོར་མིན་ནམ་སྙམ། དེ་ལྟ་མོད་ཀྱི། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༤༧ ལོའི་ལོ་སྟོད་དུ་དགེ་ཆོས་ལྷ་སར་བཞུགས་པས། སྟག་ལྷ་ཕུན་ཚོགས་བཀྲ་ཤིས་ཀྱིས་བྲིས་པའི་ལོ་ཚིགས་འདི་བྲིས་ནོར་བྱུང་ཡོད་མེད་བརྟག་ཆེད། <<ཀ་ལིམ་པོང་གི་ཐུག་པ་ལས་བཟོ་བ་>>[44]དང་། <<རྒྱ་ལོ་དོན་གྲུབ་ཀྱི་མི་ཚེ།>>[45]གཉིས་ལ་ཟུར་ལྟ་བྱས་མོད། ལོ་ཚིགས་གཅིག་ཏུ་ཁེལ། དེས་ན།  དོན་དག་ངོ་མ་གང་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༤༥ ལོར་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ལྷ་སར་ཕེབས་པ་བདེན་ཡང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༤༧ ལོར་ཁོང་འཁྱུག་ཙམ་རིང་ཡང་བསྐྱར་ཀ་བློན་སྦུག་ཏུ་ཕྱིན་ཡོད་པའི་ཚོད་དཔག་བྱེད་ཆོག་སྟེ། ཁོང་གིས་རོལ་རིག་ལ་བསྐུར་བའི་འཕྲིན་ཡིག་ཏུ་‘‘ཕྲན་བུ་ལྷ་ལྡན་དུ་འབྱོར་ནས་བདེ་བར་ཡོད། མི་རིང་བར་ཟླ་ཤས་ཀྱི་རྗེས་སུ་སླར་རྒྱ་གར་དུ་འཁོར་རྩིས་ཡོད་’’[46]ཅེས་བྲིས་ཡོད། ཡང་ལར་ནས་དགེ་ཆོས་ ༡༩༤༦ ལོའི་ཟླ་ ༦ པའི་ནང་བཙོན་འཇུག་བྱས་ཡོད་[47]པར་གསུངས་པས། ད་དུང་དཔྱད་པར་འཚལ།

འོ་ན། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༤༥ ལོར་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ལྷ་སར་ཕེབས་དོན་ཅི་ཡིན་ཞེ་ན། ཁོང་གིས་བྲིས་པའི་<<གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་>>དུ་བཀོད་པའི་རྩོམ་ཡིག་ཁག་བཀླགས་ཚེ། དགེ་ཆོས་ཀ་བློན་སྦུག་ཏུ་བཞུགས་རིང་<<དེབ་ཐེར་དཀར་པོ་>>ཡི་རྒྱུ་ཆ་བསྡུ་རུབ་གནང་ཡོད་པ་དཔོག་ཐུབ་ཅིང་། ཚང་མས་ཤེས་གསལ་ལྟར། <<དེབ་ཐེར་དཀར་པོ་>>ཡི་རྒྱུ་ཆ་གཙོ་བོ་ནི་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་དང་།  རྒྱའི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚངས་རྙིང་མ། རྡོ་རིང་ཡི་གེ་གསུམ་ཡིན། འོན་ཀྱང་། ཁོང་ཀ་བློན་སྦུག་ཏུ་བཞུགས་རིང་དེབ་དཀར་རྩོམ་པའི་ཐུགས་འདུན་ཡོད་ནའང་། རྡོ་རིང་གི་ཡི་གེ་ངོ་བཤུས་མཛད་མེད་པས། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༤༥ ལོར་རྡོ་རིང་གི་ཡི་གེ་ངོ་བཤུས་མཛད་ཆེད་ལྷ་སར་ཕེབས་པ་མིན་ནམ་སྙམ། ཡང་ན། དོན་དག་གཞན་ཞིག་ཡིན་སྲིད།

དྲུག་པ། དགེ་ཆོས་དང་མཐར་ཕྱིན་བར་གྱི་ཡིག་འབྲེལ།

ཕྱི་ལོ་ ༡༩༥༠ ལོར་<<གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་>>བཙུགས་ཏེ་ལོ་ངོ་ཉེར་ལྔ་འཁོར་བའི་འདོན་ཐེངས་དེར། དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱིས་བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་ལ་འཕྲིན་ཡིག་ཅིག་བསྐུར་ཡོད་པ་དེ་ཆ་ཚང་དྲངས་ན།

མཁྱེན་ཡངས་མཐར་ཕྱིན་པའི་དྲུང་དུ།

ཞུ་སྙིང་།

ཉེ་ཆར་སྐུ་འཚོ་དགེ་བའི་མུར་ཕྱག་བྲིས་གསར་ཤོག་བཅས་གནང་བ་འབྱོར་བས་སྤྲོ། ཀུན་གཟིགས་༧པཎ་ཆེན་མཆོག་ནས་ཁྱེད་ཀྱི་གསར་འགྱུར་ལ་དགྱེས་ཚོར་མཛད་པ་དེ་ཤིན་ཏུ་གཏམ་སྙན་ཏེ། མི་རིང་བར་རང་རེའི་བོད་དུའང་ཉིན་སྟར་[ལྟར་]གྱི་གསར་འགྱུར་ཟླ་རེའི་མེགྷ་ཟིན་(དུས་དེབ་)སོགས་རང་སྐད་དུ་ཀློག་ཅིང་། གསེར་གྱི་རི་བདུན་དང་རོལ་པའི་མཚོ་བདུན་སོགས་ན་གང་བྱེད་ཀྱིན་ཡོད་པའི་གནས་ཚུལ་མ་གོ་ཡང་། དེང་སང་གི་འཇིག་རྟེན་རིལ་རིལ་འདིའི་སྟེང་གི་སྐད་ཆ་རྣམས་ཐམས་ཅད་ཐུན་མོང་དུ་གོ་ཐུབ་པ་ཞིག་འོངས་བར་སྨོན།

ཞེས་ཆོས་འཕེལ་པས་ཕུལ།[48]

ཞེས་བསྐུར་ཡོད་ལ། བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་གྱིས་‘‘ལོ་མང་སྔོན་ནས་དགེ་བཤེས་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ནས་གསར་འགྱུར་ལ་གཅེས་འཛིན་ཐོག་སྩལ་སོན་ངོ་མའི་འདྲ་བཤུས་’’ཞེས་བྲིས་ཡོད། འདི་ལ་བལྟས་ན་དགེ་ཆོས་དང་མཐར་ཕྱིན་གྱིས་ཕན་ཚུན་བར་ལ་འཕྲིན་ཡིག་བསྐུར་རེས་གནང་གིན་ཡོད་པ་རྟོགས་ཐུབ་པར་མ་ཟད། ཕལ་ཆེར་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་འབྲས་ལྗོངས་སུ་བཞུགས་དུས་བསྐུར་བ་མིན་ནམ་སྙམ།

དེ་ནས་ད་ཕན་སུས་ཀྱང་གླེང་མྱོང་མེད་པ་ཞིག་ཡོད་པ་ནི། དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་བཙོན་ནས་གློད་གྲོལ་ཐོབ་རྗེས། བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་གྱིས་མི་མངགས་ཏེ་ཁོང་ལ་འཕྲིན་ཡིག་ཅིག་བསྐུར་ཡོད་པ་དེ་ཡིན། དེ་ཡང་གསལ་པོར་བཤད་ན།  ཕྱི་ལོ་ ༡༩༤༥ ལོར་ཉི་ཧོང་པ་ཟླ་བ་བཟང་པོ་ཀ་བློན་སྦུག་ཏུ་སླེབས་ཏེ་བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་ལ་འབྲེལ་བ་བྱུང་བས་མེ་ལོང་གསར་ཁང་དུ་ཕྱག་ལས་གནང་ཡོད་པར་མ་ཟད། ཨིན་ཇིའི་གསང་མྱུལ་བ་བྱས་ཏེ་བོད་ཤར་ཕྱོགས་སུ་བསྐྱོད་འདུག ཕྱི་ལོ་ ༡༩༤༨ ལོའི་ལོ་སྟོད་དུ་མཐར་ཕྱིན་གྱིས་ཁོང་ལ་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི་སྐོར་གསུངས་ཏེ། ངེས་པར་དུ་ལྷ་སར་འགྲོ་དགོས་ཚུལ་གྱི་རེ་བ་བཏོན་ཡོད། མཐར་ཕྱིན་གྱིས་གསུང་དོན། དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ལྷ་སར་ལོག་རྗེས་མི་རིང་བར་སྲིད་དོན་གྱི་ལྟ་བར་བརྟེན་ནས་བཙོན་འཇུག་བྱས་པ་དང་། ད་ལྟ་སྐུ་དྲག་གི་ཁྱིམ་ཚང་ཞིག་གིས་ཁོང་བཙོན་ཁང་ནང་སྨྱོན་པ་ཆགས་པ་ཡིན་པའི་རྒྱུ་མཚན་བཤད་དེ་གློད་གྲོལ་གཏོང་ཐུབ་པ་བྱུང་འདུག མི་རླབས་ཆེན་ཚོར་སེམས་པ་ཞན་པོ་ཡོད། དེར་བརྟེན། ཁྱེད་ཀྱིས་ངའི་ཚབ་བྱས་ཏེ་ཁོང་གི་གནས་སྟངས་ག་འདྲ་ཡིན་པ་ཤེས་རྟོགས་བྱེད་པའི་རེ་བ་ཡོད་ལ། འབྱུང་ལ་ཉེ་བའི་ལོ་ངོ་དེ་དག་ནི་བོད་ལ་མཚོན་ན་གལ་ཆེན་པོ་ཡིན། ང་ཚོའི་མིག་མདུན་དུ་ཨེ་ཤེ་ཡའི་ངོ་གདོང་ཡོངས་རྫོགས་འགྱུར་བ་འགྲོ་བཞིན་ཡོད་པ་དང་། ཁོང་ལྟ་བུའི་མི་ལ་གཅེས་སྤྲས་བྱེད་དགོས་[49]ཞེས་པ་དེ་ཡིན།

དེར་བརྟེན། ལོ་དེའི་ཟླ་ ༣ པའི་ནང་། ཟླ་བ་བཟང་པོ་ལྷ་སར་ཕྱིན་ཏེ་འབའ་བ་ཕུན་ཚོགས་དབང་རྒྱལ་གྱི་རོགས་རམ་འོག་དགེ་ཆོས་ལ་ཐུག་ཡོད་ལ། ཁོང་གིས་‘‘ང་ཚོས་ཁོང་མཇལ་བྱུང་། ཁོང་ནི་གྱོན་པ་རལ་ཞིང་བཙོག་པའི་ཕྱུ་པ་ཞིག་གྱོན་ནས་ས་ལ་བཞུགས་ཏེ་རང་གི་བཟའ་ཟླ་དང་མཉམ་དུ་འདུག ངས་ཁོང་ལ་མཐར་ཕྱིན་གྱི་འཕྲིན་ཡིག་དེ་སྤྲོད་སྐབས། ཁོང་གིས་དེར་མིག་བཤེར་ཙམ་བྱས་ཏེ་བུད་མེད་དེར་ཆང་ཉོ་རུ་འགྲོ་དགོས་པའི་གསུང་སྐད་བསྐྱོན། དེ་ནི་སྐད་ཡིག་སྣ་ཚོགས་མཁྱེན་མཁན་གྱི་མི་དེ་རེད་’’[50]ཅེས་བྲིས་འདུག མཇལ་ཐེངས་གཉིས་པའི་སྐབས་སུ། ཟླ་བ་བཟང་པོས་འབྲས་ལྗོངས་ཀྱི་ཀ་ཛི་བསོད་ནམས་སྟོབས་རྒྱལ་ཁྲིད་དེ་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ལ་མཇལ་སྐབས། ཉིན་དེར་རྒད་པོ་མཁས་པ་དེ་སྔར་ལས་ཐུགས་རིག་གསལ་པོ་ཡོད་པ་དང་། ཁོང་གིས་བསོད་ནམས་དང་མཉམ་དུ་ཨིན་ཇི་སྐད་ཆ་ཡག་པོ་བཤད་སྐབས། ངས་ཁོང་གི་སྐད་ཡིག་གི་ནུས་པ་ལ་ཡིད་སྨོན་བྱས་པ་ཡིན་[51]ཞེས་བྲིས་འདུག་མོད། བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་གྱི་འཕྲིན་ཡིག་དེའི་ནང་དུ་ཅི་ཞིག་འཁོད་ཡོད་མེད་ད་ལྟའི་བར་སུས་ཀྱང་ཤེས་རྟོགས་བྱུང་མེད།

ཟླ་བ་བཟང་པོས་སི་ཁོཊ་བེ་རཱིས( Scott Berry)དང་མཉམ་འབྲེལ་གྱིས་ལེའུ་བཅུ་གསུམ་གྱི་བདག་ཉིད་ཅན་གྱི་དེབ་<<བོད་དུ་ཉི་ཧོང་གི་གསང་མྱུལ་བའི་འགྲུལ་བཞུད། ངའི་ཨེ་ཤེ་ཡའི་ནང་གི་ལོ་ངོ་བཅུའི་རིང་གི་གསང་བའི་འཚོ་བ་>>( Aventures d’un espion japonais au Tibet: mes dix ans incognito à travers l’Asie)ཞེས་པ་ཞིག་བརྩམས་ཏེ། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༩༠ ལོར་སྤར་སྐྲུན་བྱས་འདུག དེབ་དེ་རུ་ཁོང་ནང་སོག་ཏུ་སླེབས་ནས་ལོ་ཤས་བསྡད་རྗེས། བོད་ཤར་ཕྱོགས་བརྒྱུད་ལྷ་ས་དང་། དེ་ནས་ཀ་བློན་སྦུག་ཏུ་འབྱོར་བ་དང་། ཡང་། ཀ་བློན་སྦུག་ནས་ལྷ་ས་དང་དེ་ནས་མདོ་ཁམས་སུ་ཕྱིན་ཅིང་། ཡང་བསྐྱར་ལྷ་ས་དང་ཀ་བློན་སྦུག་ཏུ་འབྱོར་བའི་གནས་ཚུལ་སོགས་བྲིས་ཡོད་པར་མ་ཟད། ཁོང་རྭ་སྒྲེང་རིན་པོ་ཆེ་དང་། ལྟག་འཚེར་རིན་པོ་ཆེ། དམག་སྤྱི་ཚ་རོང་དགྲ་འདུལ། དགེ་བཤེས་དབང་རྒྱལ། འབའ་བ་ཕུན་ཚོགས་དབང་རྒྱལ། དགེ་བཤེས་ཆོས་གྲགས་སོགས་ལ་འབྲེལ་བ་བྱུང་བའི་སྐོར་ཡང་བྲིས་ཡོད། ད་དུང་དེས་ག་ལ་ཚད་དེ། བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་གྱིས་ཁོང་ཨིན་ཇིའི་རྒྱལ་ཁབ་ཏུ་བོད་ཡིག་དགེ་རྒན་དུ་གཏོང་རྩིས་བྱས་པ་དང་། ཨ་རི་བ་བླ་མ་དཀར་པོ་ཐེངས་གཉིས་པར་ལྷ་སར་འགྲོ་བར་སྟ་གོན་བཏིངས་སྐབས་སྐད་སྒྱུར་དུ་འཁྲིད་རྩིས་བྱས་པའི་གནས་ཚུལ་སོགས་ཀྱང་བསྟར་ལ་བརྒྱུས་ཏེ་ཞིབ་འབྲི་བྱས་ཡོད་སྟབས།  དེབ་དེ་ནི་རྟོག་སྒྲུང་ཞིག་དང་འདྲ་བར་ཡིད་དབང་འཕྲོག་ཅིང་སྙན་འཇེབས་ལྡན་པ་ཞིག་རེད།

འོ་ན། དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱིས་བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་ལ་ཡིག་ལན་གནང་ཡོད་དམ་ཞེ་ན། ལཱིག ཤེ་ཌི་ལེན་(Luc Schaedler)གྱིས་བསྡུ་སྒྲིག་གནང་བའི་<<ཡིད་བྱུང་བའི་གྲྭ་བ་>>ཞེས་པའི་ཡིག་ཚགས་ཁྲོད་དུ། ཕལ་ཆེར་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༤༩ ལོའི་ཟླ་ ༢ ཚེས་ ༨ ཉིན་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱིས་མཐར་ཕྱིན་ལ་བསྐུར་བའི་ཨིན་ཡིག་ཏུ་བྲིས་པའི་འཕྲིན་ཡིག་ཅིག་བསྐུར་ཡོད་པ་གཤམ་གསལ་ལྟར་ཡིན།

ཤེས་རབ་ཆེ་ཞིང་སྔོན་ཐོན་ཅན་གྱི་མཐར་ཕྱིན་ལགས་སུ།

བོད་གཞུང་གིས་ཟླ་བ་དགུ་པའི་ཚེས་ཉེར་བརྒྱད་ཉིན་ང་གློད་གྲོལ་བཏང་བར་ངས་བཀའ་དྲིན་ཆེ་ཞུ་བའི་ཚིག་འགའ་ཁྱེད་ཀྱི་ཚགས་པར་གྱི་ཟུར་ཞིག་ཏུ་འགོད་ཐུབ་ན་ཧ་ཅང་དགའ་བོ་ཡོང་། དེ་དང་འདིར་ཡོད་པའི་ངའི་གྲོགས་པོ་ཚང་མར་ཡང་བཀའ་དྲིན་ཆེ་ཞུ་རྒྱུ་ཡིན། ངའི་མིང་ལ་ཨ་མདོ་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ཞེས་འབྲི་རོགས་གནང་། དགེ་བཤེས་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ཞེས་མ་འབྲི་རོགས།

གུས་ཕྱག་གྲངས་མེད་དང་བཅས།[52]

འཕྲིན་ཡིག་འདི་ནི་ཐོག་མར་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱིས་ཨིན་ཡིག་ཏུ་བྲིས་པ་ཡིན་ནམ། ཡང་ན་བོད་ཡིག་ཏུ་བྲིས་ཏེ་བསྐུར་བ་གང་ཡིན་ཆ་མ་འཚལ་མོད། འོན་ཀྱང་ཁོང་གིས་བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་ལ་བསྐུར་བའི་འཕྲིན་ཡིག་མཐའ་མ་དེ་ཡིན། མཐར་ཕྱིན་གྱིས་དགེ་ཆོས་ཀྱི་ཐུགས་རེ་བཞིན་<<གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་>>དུ་བཀའ་དྲིན་ཞུ་ཡིག་ཅིག་བྲིས་ཡོད་མེད་འཚོལ་ཞིབ་བྱས་ཀྱང་རེ་ཞིག་མ་རྙེད་ལ། འཕྲིན་ཡིག་འདི་ནི་མཐར་ཕྱིན་གྱི་འཕྲིན་ལན་ཡིན་པའང་གསལ་ཐག་ཆོད་པོ་ཞིག་ཞུ་ཚོད་མི་འདུག

མཇུག་བསྡུ་བའི་གཏམ།

དགེ་ཆོས་དང་མཐར་ཕྱིན་གཉིས་ཀྱིས་སྲིད་དོན་དང་འབྲེལ་བའི་ཕྱག་ལས་མཉམ་དུ་གནང་ཡོད་མེད་ཀྱི་གནས་ཚུལ་ཞིབ་ཕྲ་ཤེས་དཀའ་ཡང་། དགེ་སློང་རིག་འཛིན་དབང་པོར་བཅར་འདྲི་བགྱིས་པའི་སྒྲ་སྒམ་ཞིག་ཡོད་པ་དེར་ཉན་སྐབས། ཁོང་གིས་‘‘ནུབ་བོད་ལེགས་བཅོས་སྐྱིད་སྡུག་’’ འཛུགས་མཁན་གྱི་མི་སྣ་གཙོ་བོ་གཅིག་ནི་བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་ཡིན་པ་དང་། མཐར་ཕྱིན་ནི་བོད་ལ་དམངས་གཙོ་མ་བསྐྲུན་ཚེ་ཡར་རྒྱས་སུ་མི་འགྲོ་འདོད་མཁན་ཞིག་རེད། ཡིན་ནའང་། ཚོགས་པ་དེ་བཙུགས་རྗེས་རིམ་བཞིན་གནོན་ཤུགས་སླེབས་སྟབས། མཐར་ཕྱིན་ནི་མི་གྲུང་པོ་ཡོད་པས་ཕྱིར་བཤོལ་བགྱིས་པ་རེད་[53]ཅེས་གསུངས་འདུག དེ་ལྟར་ན། ཁོང་གཉིས་ཀྱིས་རེ་ཞིག་སྲིད་དོན་གྱི་ཕྱག་ལས་ཀྱང་མཉམ་དུ་བསྒྲུབས་ཡོད་པར་ངེས།

དེ་བཞིན་དུ། ཉི་ཧོང་པ་ཟླ་བ་བཟང་པོ་ལྟར་ན། དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ཀ་བློན་སྦུག་ནས་ཕྱིར་འབུད་བཏང་བ་རེད་[54]ཅེས་བྲིས་ཡོད་ལ། གལ་སྲིད་སྐད་ཆ་འདི་བདེན་ན། བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་ནི་རྒྱ་གར་ཨིན་གཞུང་སྐུ་ཚབ་དང་དཔོན་རིགས་དག་ལ་འབྲེལ་བ་ཡག་པོ་ཡོད་པས། དགེ་ཆོས་ལ་རོགས་རམ་བགྱིས་ཡོད་མེད་ཀྱང་ཤེས་འདོད་བྱུང་ལ། གོང་དུ་ཞུས་ཟིན་པ་ལྟར། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༤༥ ལོའི་ཟླ་ ༨ ཚེས་ ༢༥ ཉིན། དགེ་ཆོས་ཀྱིས་རོལ་རིག་ལ་བསྐུར་བའི་འཕྲིན་ཡིག་ནང་‘‘མི་རིང་བར་ཟླ་ཤས་ཀྱི་རྗེས་སུ་སླར་རྒྱ་གར་དུ་འཁོར་རྩིས་ཡོད་’’[55]ཅེས་བྲིས་ཡོད་པས། གལ་སྲིད་ཁོང་རྒྱ་གར་དུ་ཕྱིར་འཁོར་ཡོད་ཚེ། ཁོང་གི་གནས་ཚང་གཡོར་ས་ནི་ཀ་བློན་སྦུག་ཡིན་ངེས་པས། དོན་དངོས་སུ་མཐར་ཕྱིན་གྱིས་ཟླ་བ་བཟང་པོ་བརྒྱུད་དེ་དགེ་ཆོས་ལ་བསྐུར་བའི་འཕྲིན་ཡིག་དེའི་ནང་དོན་ཡང་ག་རེ་ཡིན་མིན་སྔར་ལས་ཤེས་འདོད་ཇེ་ཆེར་འགྲོ་བ་ཞིག་རེད།

གང་ལྟར། ད་ཐེངས་ཀྱི་རྩོམ་ཡིག་འདིའི་ནང་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་དང་བྷ་བྷུ་མཐར་ཕྱིན་གཉིས་ཀྱི་འབྲེལ་བ་བྱུང་རིམ་དང་། ཁོང་གཉིས་ཀྱིས་མཉམ་འབྲེལ་བགྱིས་ཏེ་ཕྱག་ལས་ག་རེ་གནང་ཡོད་མེད། དགེ་ཆོས་ཀྱི་རྩོམ་ཡིག་གང་དང་གང་<<གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་>>དུ་སྤེལ་ཡོད་མེད། དོན་དངོས་སུ་དགེ་ཆོས་ཀྱིས་མེ་ལོང་གསར་ཁང་དུ་ཕྱག་ལས་གནང་ཡོད་མེད། དགེ་ཆོས་དང་མཐར་ཕྱིན་བར་གྱི་ཡིག་འབྲེལ་སོགས་ཞུས་པའི་ཁུལ་ཡིན་མོད། ད་དུང་། ཁོང་གཉིས་ཀྱིས་བསྒྲིགས་པར་གྲགས་པའི་ཚིག་མཛོད་ཀྱི་སྐོར་དང་། ཨིན་འགྱུར་སོགས་ཀྱི་ཐད་ལ་ད་དུང་ཞིབ་ཕྲ་གླེང་དགོས་པར་འདོད་མོད། གནས་སྐབས་སུ་དཔྱད་གཞིའི་ཡིག་ཆ་དཀོན་པོ་ཡིན་པའི་རྒྱུ་མཚན་ལ་བརྟེན་ནས་གསལ་ཐག་ཆོད་པ་ཞིག་ཞུ་དཀའ་བ་ལགས་ན། དེ་ནི་རྩོམ་ཡིག་འདིའི་སྐྱོན་ཆ་ཞིག་ཏུ་ངོས་འཛིན་བཞིན་ཡོད།

དཔྱད་ཡིག་དང་ཞབས་མཆན། 

[1] Le mendiant de l’Amdo.  Heather STODDARD. Université de Paris X, 92001 NANTERRE. P, 206

[2] Theos Bernard, The White Lama: Tibet, Yoga and American Religious life. PAUL G. HACKETT. Columbia University Press. New York. P, 139

[3] Gendun Chopel: Tibet’s Modern Visionary. By Donald S. Lopez Jr. Shambhala. 2018. P, 30

[4] ཨ་རི་བ་བླ་མ་དཀར་པོ། ཨ་ལགས་རྗེ་སྤྲུལ་བློ་གྲོས་ཆོས་བཟང་། ཡུན་ནན་མི་རིགས་སྒྱུ་རྩལ་པར་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༡༩ ཤོག་ངོས་ ༦༢ ན་གསལ།

[5] https://library.columbia.edu/content/dam/libraryweb/locations/eastasian/tibet_guide/Melong_Anna_Sawerthal.pdf (དྲྭ་ཚིགས་ལ་བལྟས་པའི་དུས་ཚོད། ཕྱི་ལོ་ ༢༠༢༥ལོའི་ཟླ་ ༡༡ པའི་ཚེས་ ༢༠ ཉིན)

[6] རྡོ་རྗེ་གླིང་མིན་ནམ་སྙམ།

[7] ཡུལ་ཕྱོགས་སོ་སོའི་གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་། ༡༩༣༥  Vol. VIII No 3-4 ཤོག་ངོས་གསུམ་པར་གསལ།

[8] དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི་གསུང་རྩོམ། བོད་ལྗོངས་བོད་ཡིག་དཔེ་རྙིང་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༡༩༩༠ པོད་གསུམ་པ། ཤོག་ངོས་ ༢༠༤ ན་གསལ།

[9] Angry Monk : Reflections on Tibet ཞེས་པའི་ཡིག་ཚགས་དེའི་ཤོག་ངོས་ ༤༢༥ ན་གསལ།

[10] དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི་རབ་བྱེད་ཞབས་བཏགས་མ། ༧སྐྱབས་རྗེ་ཀིརྟི་རིན་པོ་ཆེ་བློ་བཟང་བསྟན་འཛིན། ༢༠༠༣ འཕགས་ཡུལ་ཀིརྟི་བྱེས་པ་གྲྭ་ཚང་ནས་འགྲེམས་སྤེལ་བྱས། ཤོག་ངོས་༧༠ ནས་ ༧༡ བར།

[11] བོད་རིག་པའི་མཁས་པ་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི་རིག་གཞུང་བསམ་བློ་ཞིབ་འཇུག བུ་བཞི་བསམ་པའི་དོན་གྲུབ་དང་འབྲུག་མོ་གཉིས་ཀྱིས་བརྩམས། མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༡༥ ཤོག་ངོས་ ༡༣༦ ན་གསལ།

[12] དྲིན་གྱི་བུ་ལོན། གུར་མགོན་སྐྱབས། ཀན་སུའུ་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༡༡ ཤོག་ངོས་ ༢༡༦ ན་གསལ།

[13] https://www.academia.edu/86568015/Les_voyages_de_Jacques_Bacot_et_la_naissance_des_%C3%A9tudes_tib%C3%A9taines_en_France_In_Revue_de_l_Association_Alexandra_David_Neel_2_2022_85_100_ (དྲྭ་ཚིགས་ལ་བལྟས་པའི་དུས་ཚོད། ཕྱི་ལོ་ ༢༠༢༥ལོའི་ཟླ་ ༡༡ པའི་ཚེས་ ༡༨ ཉིན)

[14] Theos Bernard, the white lama: tibet, yoga, and american religious life. by Paul G. Hackett. 2014 Ebook, p, 136

[15] https://archive.org/details/dli.pahar.2848 (དྲྭ་ཚིགས་ལ་བལྟས་པའི་དུས་ཚོད། ཕྱི་ལོ་ ༢༠༢༥ལོའི་ཟླ་ ༡༡ པའི་ཚེས་ ༡༥ ཉིན)

[16] དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི་གསུང་རྩོམ། བོད་ལྗོངས་བོད་ཡིག་དཔེ་རྙིང་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༡༩༩༠ པོད་གསུམ་པ། ཤོག་ངོས་ ༢༣༨ ན་གསལ།

[17] དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི་རབ་བྱེད་ཞབས་བཏགས་མ། ༧སྐྱབས་རྗེ་ཀིརྟི་རིན་པོ་ཆེ་བློ་བཟང་བསྟན་འཛིན། ༢༠༠༣ འཕགས་ཡུལ་ཀིརྟི་བྱེས་པ་གྲྭ་ཚང་ནས་འགྲེམས་སྤེལ་བྱས། ཤོག་ངོས་ ༢༦༡ ནས་ ༢༦༢ བར་གསལ།

[18] དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི་རབ་བྱེད་ཞབས་བཏགས་མ། ༧སྐྱབས་རྗེ་ཀིརྟི་རིན་པོ་ཆེ་བློ་བཟང་བསྟན་འཛིན། ༢༠༠༣ འཕགས་ཡུལ་ཀིརྟི་བྱེས་པ་གྲྭ་ཚང་ནས་འགྲེམས་སྤེལ་བྱས། ཤོག་ངོས་ ༣༢༨ ན་གསལ།

[19] དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི་རབ་བྱེད་ཞབས་བཏགས་མ། ༧སྐྱབས་རྗེ་ཀིརྟི་རིན་པོ་ཆེ་བློ་བཟང་བསྟན་འཛིན། ༢༠༠༣ འཕགས་ཡུལ་ཀིརྟི་བྱེས་པ་གྲྭ་ཚང་ནས་འགྲེམས་སྤེལ་བྱས། ཤོག་ངོས་ ༣༢༨ ན་གསལ།

[20] https://archive.org/search?query=creator%3A%22Tharchin%2C+G.%2C+1890-1976%2C+editor%22 (དྲྭ་ཚིགས་ལ་བལྟས་པའི་དུས་ཚོད། ཕྱི་ལོ་ ༢༠༢༥ལོའི་ཟླ་ ༡༡ པའི་ཚེས་ ༢ཉིན)

[21] https://archive.org/details/ldpd_12914861_001 (དྲྭ་ཚིགས་ལ་བལྟས་པའི་དུས་ཚོད། ཕྱི་ལོ་ ༢༠༢༥ལོའི་ཟླ་ ༡༡ པའི་ཚེས་ ༡༠ཉིན)

[22] White Lama: The Life of Tantric Yogi Theos Bernard, Tibet’s Lost Emissary to the New World. by Douglas Veenhof. Ebook. P, 82

[23] White Lama: The Life of Tantric Yogi Theos Bernard, Tibet’s Lost Emissary to the New World. by Douglas Veenhof. Ebook. P, 313

[24] དེབ་མཇུག་ཏུ་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༦༨ ལོར་སྤར་སྐྲུན་བྱས་ཚུལ་འཁོད་ཀྱང་། སྔོན་གླེང་ལ་བལྟས་ན་སྤར་ཐེངས་དང་པོ་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༦༧ ལོར་ཡིན་པ་རྟོགས་ཐུབ།

[25] Le mendiant de l’Amdo.  Heather STODDARD. Université de Paris X, 92001 NANTERRE. P, 117

[26] Le mendiant de l’Amdo.  Heather STODDARD. Université de Paris X, 92001 NANTERRE. P, 303

[27] Gendun Chopel: Tibet’s Modern Visionary. By Donald S. Lopez Jr. Shambhala. 2018. P, 3073

[28] ལྷར་བཅས་འགྲོ་བའི་འདྲེན་མཆོག་གོང་ས་སྐྱབས་མགོན་རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་བཞི་པ་བསྟན་འཛིན་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་མཆོག་ཐོག་མར་རྩད་དཔྱོད་ངོས་འཛིན་གདན་ཞུ་ཇི་ལྟར་ཞུས་སྐོར་རང་མྱོང་མ་བཅོས་ལྷུག་པར་བཀོད་པའི་བདེན་གཏམ་རྣ་བའི་བདུད་རྩི། ཁེ་སྨད་བསོད་ནམས་དབང་འདུས། ཤེས་རིག་པར་ཁང་། ༡༩༦༨ ཤོག་ངོས་ ༡༥༨ ན་གས།

[29] མཁས་དབང་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི་གསར་རྙེད་གསུང་རྩོམ། ཞང་ཀང་གྱི་ལིང་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ཞང་ཀང་། ༢༠༠༢ ཤོག་ངོས་ ༢༨༧ ན་གསལ།

[30] ཡུལ་ཕྱོགས་སོ་སོའི་གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་ཞེས་བྱ་བ་དགེའོ། ། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༤༤ ལོའི་ཟླ་ ༤ པའི་སྟེང་གསལ།

[31] དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི་རབ་བྱེད་ཞབས་བཏགས་མ། ༧སྐྱབས་རྗེ་ཀིརྟི་རིན་པོ་ཆེ་བློ་བཟང་བསྟན་འཛིན། ༢༠༠༣ འཕགས་ཡུལ་ཀིརྟི་བྱེས་པ་གྲྭ་ཚང་ནས་འགྲེམས་སྤེལ་བྱས། ཤོག་ངོས་ ༣༠༣ ན་གསལ།

[32] དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི་རབ་བྱེད་ཞབས་བཏགས་མ། ༧སྐྱབས་རྗེ་ཀིརྟི་རིན་པོ་ཆེ་བློ་བཟང་བསྟན་འཛིན། ༢༠༠༣ འཕགས་ཡུལ་ཀིརྟི་བྱེས་པ་གྲྭ་ཚང་ནས་འགྲེམས་སྤེལ་བྱས། ཤོག་ངོས་ ༣༠༤ ན་གསལ།

[33] Gendun Chopel: Tibet’s Modern Visionary. By Donald S. Lopez Jr. Shambhala. 2018. P, 31

[34] Angry Monk: Reflections on Tibet ཞེས་པའི་ཡིག་ཚགས་དེའི་ཤོག་ངོས་ ༤༢༥ ན་གསལ། ཁོང་གིས་ Illustrations by GC ཞེས་བྲིས་འདུག

[35] Aventures d’un espion japonais au Tibet : mes dix ans incognito à travers l’Asie. Hisao Kimura & Scott Berry. Le serpent de mer. 200 P, 264

[36] ཡུལ་ཕྱོགས་སོ་སོའི་གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་། ༡༩༣༧ Vol IX No 12 ཤོག་ངོས་ ༢ པའི་སྟེང་གསལ།

[37] ཡུལ་ཕྱོགས་སོ་སོའི་གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༤༧ ལོའི་ཟླ་ ༡ པའི་སྟེང་གསལ།

[38] ཡུལ་ཕྱོགས་སོ་སོའི་གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་ཞེས་བྱ་བ་བཞུགས་སོ། ། ལྕགས་ཡོས་ཧོར་ཟླ་ ༡༠ ཚེས་ ༢ ཕྱི་ལོ་ ༡༩༥༡ ལོའི་ཟླ་ ༡༢ གྱི་མདུན་ཤོག་ཏུ་གསལ། Vol XIX No, 9

[39] https://bodrigpa.org/archives/4527 (དྲྭ་ཚིགས་ལ་བལྟས་པའི་དུས་ཚོད། ཕྱི་ལོ་ ༢༠༢༥ལོའི་ཟླ་ ༡༢ པའི་ཚེས་ ༠༧ ཉིན)

[40] ཨ་རི་བ་བླ་མ་དཀར་པོ། ཨ་ལགས་རྗེ་སྤྲུལ་བློ་གྲོས་ཆོས་བཟང་། ཡུན་ནན་མི་རིགས་སྒྱུ་རྩལ་པར་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༡༩ ཤོག་ངོས་ ༦༢ ན་གསལ།

[41] ཧོར་ཁང་བསོད་ནམས་དཔལ་འབར་གྱི་གསུང་རྩོམ་ཕྱོགས་བསྒྲིགས། ཀྲུང་གོའི་བོད་ཀྱི་ཤེས་རིག་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༡༩༩༩ ཤོག་ངོས་ ༣༣༤ ན་གསལ།

[42] ཧོར་ཁང་བསོད་ནམས་དཔལ་འབར་གྱི་གསུང་རྩོམ་ཕྱོགས་བསྒྲིགས། དག་བཅོས་མ། ཀྲུང་གོའི་བོད་རིག་པ་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༡༨ ཤོག་ངོས་ ༤༩༢ ན་གསལ།

[43] མི་ཚེའི་བྱུང་བ་བརྗོད་པ། སྟག་ལྷ་ཕུན་ཚོགས་བཀྲ་ཤིས། དེབ་དང་པོ། བོད་ཀྱི་དཔེ་མཛོད་ཁང་། ཤོག་ངོས་༡༩༦-༢༡༧ བར་གསལ། ༡༩༩༥

[44] ཀ་ལིམ་པོང་གི་ཐུག་པ་ལས་བཟོ་བ། རྒྱལ་ལོ་དོན་གྲུབ་དང་ཨཱན་ཐིར་སི་ཊོན་(Anne F. THURSTON)གཉིས་ཀྱིས་བརྩམས། ཤེས་རབ་དར་རྒྱས་ཀྱིས་བསྒྱུར། བོད་ལྗོངས་མདོ་སྨད་ཆོལ་ཁའི་དབུས་སྤྱི་ཁྱབ་རྒྱུན་ལས་ཁང་ནས་པར་འགྲེམས་བྱས།  ༢༠༡༨ ཤོག་གྲངས་ ༡༠༥

[45] རྒྱ་ལོ་དོན་གྲུབ་ཀྱི་མི་ཚེ། བདེན་རྒྱབ་རྩོམ་སྒྲིག་ཚོགས་ཆུང་། ༢༠༢༡ ཤོག་ངོས་ ༩༦ ན་གསལ།

[46] https://bodrigpa.org/archives/1172 (དྲྭ་ཚིགས་ལ་བལྟས་པའི་དུས་ཚོད། ཕྱི་ལོ་ ༢༠༢༥ལོའི་ཟླ་ ༡༢ པའི་ཚེས་ ༠༧ ཉིན)

[47] Gendun Chopel: Tibet’s Modern Visionary. By Donald S. Lopez Jr. Shambhala. 2018. P, 73

[48] བོད་རབ་ལོ་༩༢༤ ལྕགས་སྟག་ཧོར་ཟླ་ ༡༠/༡༡ པའི་ཚེས་ ༢༢/༢༣ ཡུལ་ཕྱོགས་སོ་སོའི་གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་དགེའོ།། ཨིན་ཟླ་ ༡༢ /༡ པོའི་ཚེས་ ༡ འདས་ལོ་ ༡༩༥༠ /༥༡ (༡༣)

[49] Aventures d’un espion japonais au Tibet : mes dix ans incognito à travers l’Asie. Hisao Kimura & Scott Berry. Le serpent de mer. 200 P, 268-269

[50] Aventures d’un espion japonais au Tibet : mes dix ans incognito à travers l’Asie. Hisao Kimura & Scott Berry. Le serpent de mer. 200 P, 275

[51] Aventures d’un espion japonais au Tibet : mes dix ans incognito à travers l’Asie. Hisao Kimura & Scott Berry. Le serpent de mer. 200 P, 275-276

[52] <<ཡིད་བྱུང་བའི་གྲྭ་བ་>>ཞེས་པའི་ཡིག་ཚགས་དེའི་ཤོག་ངོས་ ༤༡༦ ན་གསལ།

[53] https://www.loc.gov/item/2020705896/  སྒྲ་སྒམ་གསུམ་པའི་ནང་གསུངས་འདུག ཕྱི་ལོ་ ༢༠༢༥ ལོའི་ཟླ་ ༡༡ པའི་ཚེས་ ༡༠ ཉིན་དྲྭ་ཚིགས་འདིའི་སྟེང་ནས་ཉན།

[54] Aventures d’un espion japonais au Tibet : mes dix ans incognito à travers l’Asie. Hisao Kimura & Scott Berry. Le serpent de mer. 200 P, 275-276

[55] https://bodrigpa.org/archives/1172 (དྲྭ་ཚིགས་ལ་བལྟས་པའི་དུས་ཚོད། ཕྱི་ལོ་ ༢༠༢༥ལོའི་ཟླ་ ༡༡ པའི་ཚེས་ ༢༧ ཉིན)

– – – – –