ཕྱི་ལོ་ ༡༨༤༥ ལོར་ལྷ་སར་འབྱོར་བའི་ཧྥ་རན་སིའི་མི་ཐོག་མ་དང་ཁོང་གི་གསུང་རྩོམ་དུ་འཁོད་པའི་བོད་ཀྱི་གནས་ཚུལ་སྐོར་གླེང་བ།

ནང་དོན་གནད་བསྡུས། རྩོམ་ཡིག་འདིའི་ནང་དུ། དུས་རབས་བཅུ་དགུ་པའི་ནང་བོད་ཀྱི་རྒྱལ་ས་ལྷ་སར་འབྱོར་བའི་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་མཁན་ཨེ་བ་ཝེ་སི་ཊི ཝེ་རྗི་སི ཨོལ་ཁུའི་(Évariste Régis Huc 1813-1860)སྐུ་ཚེའི་ལོ་རྒྱུས་མདོར་བསྡུས་ཤིག་བྲིས་ཏེ། ཁོང་གིས་གསུང་རྩོམ་གང་དང་གང་མཛད་ཡོད་པ་དང་། གསུང་རྩོམ་དེ་དག་ལས་བོད་ཀྱི་གནས་ཚུལ་འཁོད་པའི་གསུང་རྩོམ་གང་ཡིན་མིན། ད་དུང་། གསུང་རྩོམ་དེའི་ནང་དུ་བོད་ཀྱི་གནས་ཚུལ་གང་དང་གང་འཁོད་ཡོད་པ་དག་ལས་དོན་དག་གཙོ་གནད་ཆེ་བ་སྐོར་ཞིག་ཟུར་འདོན་གྱིས་གསལ་བཤད་དང་འབྲེལ་ཏེ་དོགས་སློང་བྱས་ཡོད།

གནད་ཚིག རྗེ་ཙོང་ཁ་པ། ༧གོང་ས་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་གཅིག་པ།  ཨེ་བ་ཝེ་སི་ཊི ཝེ་རྗི་སི ཨོལ་ཁུ། བོད་ཀྱི་བཀའ་བློན། ཨམ་བན་ཆི་ཧྲན།

 གླེང་གཞི།

མི་ལོ་བཅུ་གྲངས་ལྷག་གི་སྔོན་ཙམ་ནས་བཟུང་སྟེ། ཁོ་བོས་གངས་རི་རྭ་བས་བསྐོར་བའི་བོད་ཡུལ་དུ་གནའ་སྔ་མོར་ནུབ་གླིང་གི་མི་སུ་དང་སུ་ཞིག་བསླེབས་པ་དང་། ཁོང་ཚོས་བྲིས་པའི་བོད་ཡུལ་དང་འབྲེལ་བའི་བརྩམས་ཆོས་ཀྱི་སྐོར་ལ་དོ་སྣང་བྱས་ཏེ་འབྲེལ་ཡོད་ཀྱི་ཡིག་ཆ་ཁག་ལ་སློབ་སྦྱོང་གང་འཚམས་བྱས་པའི་འབྲས་བུར། རྩོམ་ཡིག་མི་འདྲ་བ་ཁ་ཤས་[1]བྲིས་ཏེ་‘‘བོད་རིག་པ་’’དྲྭ་ཚིགས་སུ་བཀོད་པ་ཡིན། སྐབས་དེ་ཤེད་དུ། བོད་ཀྱི་རྒྱལ་ས་ལྷ་སར་ཕེབས་མྱོང་བའི་ཧྥ་རན་སིའི་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་ཨེ་བ་ཝེ་སི་ཊི ཝེ་རྗི་སི ཨོལ་ཁུའི་(Évariste Huc 1813-1860)སྐུ་ཚེའི་ལོ་རྒྱུས་དང་བརྩམས་ཆོས་རེ་ཟུང་ཞིབ་ཀློག་བྱས་པར་བརྟེན་ནས། ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་འདི་ལས་འཕྲོས་ཏེ་རྩོམ་ཡིག་ཅིག་འབྲི་འདོད་ཀྱི་ཚོར་བ་འགོག་མེད་དུ་འཕྱུར། རྒྱུ་མཚན་གང་ཡིན་ཞེ་ན། ཁོང་གི་གསུང་རྩོམ་ཞིག་ཏུ་དུས་རབས་བཅུ་དགུ་པའི་སྐབས་ཀྱི་སྐུ་འབུམ་དང་། མཚོ་སྔོན་པོ། ལྷ་སའི་སྐོར་གྱི་གནས་ཚུལ་མང་དག་ཅིག་བྲིས་ཡོད་པ་དེ་དག་ད་ཕན་བོད་ཡིག་ཏུ་ངོ་སྤྲོད་བྱས་མེད་སྟབས། གནས་ཚུལ་དེ་དག་བོད་སྐད་དུ་བསྒྱུར་ཏེ་གསལ་བཤད་ཅིག་བྱེད་ཐུབ་ན་ཅི་མ་རུང་སྙམ་མོད། ལེ་ལོའི་དབང་གིས་ལོ་ཤས་རིང་འབྲི་ལོང་མ་བྱུང་བར་ལུས།

ན་ནིང་སྟེ་ ༢༠༢༤ ལོའི་ ༨ པའི་ཚེས་ ༡༥ ཉིན་ཁོ་བོ་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་འདིའི་འཁྲུངས་གཞིས་སུ་ཕྱིན་ཏེ་འབྲེལ་ཡོད་ཀྱི་དཔྱད་ཡིག་ཁག་འཚོལ་སྡུད་བྱེད་སྐབས། ཁོང་འཁྲུངས་སའི་གྲོང་སྡེ་དེའི་སྤྱི་ཁྱབ་ལས་ཁུངས་ཀྱི་ལས་བྱེད་པ་ཞིག་གིས་འཁྲུངས་ཚེས་ལག་འཁྱེར་ངོ་མ་དེ་པར་བཤུས་བརྒྱབ་ནས་སྤྲད་པ་དང་། གྲོང་སྡེ་དེའི་དཔེ་རྙིང་བཙོང་ས་ཞིག་ཏུ་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་འདིས་བརྩམས་ཤིང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༨༧༩ ལོར་སྤར་སྐྲུན་བགྱིས་པའི་དེབ་སྟོད་སྨད་གཉིས་ཅན་ཞིག་ཀྱང་ཉོ་ཐུབ་པ་བྱུང་བར་མ་ཟད། ཡེ་ཤུའི་བཙུན་དགོན་ཞིག་ཏུའང་ཁོང་དང་འབྲེལ་བའི་ངག་རྒྱུན་རེ་ཟུང་ཡང་གསར་དུ་ཐོས་པས་དགའ་སྤྲོ་འཕེལ་བར་གྱུར། དེ་ལ་རྐྱེན་བྱས་ཏེ་རྩོམ་ཡིག་འདི་འདྲ་ཞིག་འབྲི་བར་ཡང་བསྐྱར་ངར་ཤུགས་ཤིག་སྐྱེས་བྱུང་།

དེའི་རྗེས་སུ། ཨ་ལགས་རྗེ་སྤྲུལ་བློ་གྲོས་ཆོས་བཟང་མཆོག་དང་ལྷན་དུ་ཧྥ་རན་སི་དང་བོད་གཉིས་བར་གྱི་འབྲེལ་བ་བྱུང་སྟངས་ལས་འཕྲོས་ཏེ་གླེང་མོལ་བྱེད་སྐབས། ཁོང་གིས་བརྗོད་གཞི་འདི་འབྲེལ་གྱི་རྩོམ་ཡིག་ཅིག་ངེས་པར་དུ་འབྲི་དགོས་པ་དང་། དེ་གལ་ཆེན་ཡིན་སྐོར་ནན་ཏན་གྱི་ཚུལ་དུ་གསུངས་པས།  ཁོ་བོས་རྩོམ་ཡིག་འདི་བྲིས་ཏེ་‘‘བོད་རིག་པ’’དྲྭ་ཚིགས་ཀྱི་ཞིབ་འཇུག་དེབ་ཕྲེང་བཞི་པའི་ནང་དུ་འགོད་རྒྱུ་ཡིན་ཞེས་ཁས་བླངས་པ་ཡིན། གང་ལྟར། དོན་དག་འདི་དག་ནི་རྩོམ་ཡིག་འདི་འབྲི་དགོས་པའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་བགྲང་རུང་བ་ཡིན།

ད་དུང་རྒྱུ་མཚན་གཞན་ཞིག་ཞུས་ན། ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་འདིའི་སྐུ་ཚེའི་ལོ་རྒྱུས་དང་བརྩམས་ཆོས་ཀྱི་སྐོར་ཕྱི་ཡིག་ཏུ་ཐར་ཐོར་རེ་བྲིས་པ་མང་ཙམ་མཐོང་རྒྱུ་ཡོད་པར་མ་ཟད། ལྕམ་སྐུ་གཞའ་ཁུ་ལིས་ནེ ཐེ་བེ་ནེ་ཌིས་(Jacqueline Thevenet) «ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་བླ་མ་སྟེ། ཨེ་བ་ཝེ་སི་ཊི ཝེ་རྗི་སི ཨོལ་ཁུ། ༡༨༡༣-༡༨༦༠ ཧྥ་རན་སི་ནས་སོག་པོ་དང་བོད་ནས་རྒྱ་ནག་བར» (Le Lama d’Occident : Evariste Huc, 1813-1860, de France en Tartarie et du Tibet en Chine)ཞེས་པའི་དེབ་ཅིག་བྲིས་ཡོད་ལ། ཧྥ་རན་སིའི་བོད་རིག་པ་བ པོལ པེལ་ཡོ་(Paul Pelliot 1878- 1945)ཡིས་ཀྱང་ཆེད་རྩོམ་[2]རིང་པོ་ཞིག་བྲིས་ཡོད་པ་སོགས་བཀླགས་པས། རྩོམ་ཡིག་འདིའི་ནང་དུ་ཕྱི་ཡིག་ཏུ་བྲིས་པའི་ཡིག་ཆ་གང་ཐོབ་པ་རྣམས་དང་།  ལྷག་པར་དུ་ཁོང་གིས་བྲིས་པའི་དེབ་གཞིར་བཞག་སྟེ་རྩོམ་ཡིག་འདི་འབྲི་བར་སྤྲོ་སེམས་འཕར་མ་ཞིག་སྐྱེས་བྱུང་།

གཅིག ཝེ་ཇི་སུ ཨོལ་ཁུའི་སྐུ་ཚེའི་ལོ་རྒྱུས་མདོར་བསྡུས།

ཡེ་ཤུ་ཆོས་སྤེལ་པ་ཨེ་བ་ཝེ་སི་ཊི ཝེ་རྗི་སི ཨོལ་ཁུ་ནི་ཕྱི་ལོ་ ༡༨༡༣ ལོའི་ཟླ་ ༦ ཚེས་ ༦ ཉིན་ཧྥ་རན་སིའི་ལྷོ་ཕྱོགས་སུ་ཆགས་པའི་གྲོང་རྡལ་ཆུང་ཆུང་ཞིག་སྟེ་མིང་ལ་ཀེ་ལོས་ཟི(Caylus)ཞེས་པར་འཁྲུངས། གྲོང་སྡེ་དེ་དང་ལེ་དབར་གཅིག་གི་མཚམས་སུ་ཡོད་པའི་འཕགས་མའི་ལྷ་ཁང་(Notre-Dame de Livron)ཞིག་ཡོད་པ་དེའི་བཙུན་མ་ཞིག་གིས་གསུངས་པ་ལྟར་ན། ཁོང་གི་ཡུམ་ལ་ཕྲུ་གུ་གཉིས་ཡོད་མོད། ད་དུང་ཕྲུ་གུ་གསུམ་པ་ཞིག་སྐྱེ་འདོད་ཀྱིས་ཐབས་ཤེས་རྩལ་སྤྲུགས་བྱས་ཀྱང་རེ་བ་འབྲས་མེད་དུ་གྱུར་པས། མ་ཡུམ་འཕགས་མའི་ལྷ་ཁང་ཞིག་ཡོད་པ་དེར་ཕྱིན་ཏེ། གལ་སྲིད་དཀོན་མཆོག་གི་ཐུགས་རྗེའི་བྱིན་རླབས་ཀྱིས་ཕྲུ་གུ་གསུམ་པ་ཞིག་བཙའ་རྒྱུ་ཡོད་ཚེ། མ་འོངས་པར་ཕྲུ་གུ་དེ་དམ་པའི་གསུང་རབ་ཁྱབ་སྤེལ་བྱེད་མཁན་ཞིག་ཏུ་བསྐྱེད་བསྲིང་བྱ་རྒྱུ་ཡིན་ཞེས་ཁས་ལེན་བྱས་[3]པར་གྲགས།

དེར་བརྟེན། ཕ་མ་གཉིས་ཀྱིས་ཝེ་རྗི་སི ཨོལ་ཁུའི་ཡེ་ཤུའི་སློབ་གྲྭ་[4](seminaries)ཞིག་ཏུ་བསྐྱལ་བ་དང་། ཆོས་དད་ཆེན་པོ་ཐོབ་རྗེས། ཕྱི་ལོ་ ༡༨༣༧ ལོར་རྒྱལ་ས་པེ་རེ་སིའི་ལཱ་ཛ་ཝི་སི་ཊི་ཆོས་ཚོགས་( les Lazaristes )སུ་འཛུལ་ཞུགས་བྱས་འདུག  ཕྱི་ལོ་ ༡༨༣༩ ལོར་ཆོས་དཔོན་གྱི་དམ་བཅའ་བཞག་རྗེས། ཁོང་གིས་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་ལུགས་དར་སྤེལ་ཆེད་འཛམ་གླིང་བསྐོར་འདོད་ཀྱི་རྨི་ལམ་བཏང་། སྐབས་དེར། རྒྱ་ནག་ཏུ་ཡོད་པའི་ལཱ་ཛ་ར་ཝི་སི་ཊི་ཆོས་ཚོགས་སུ་ལས་ཀའི་ས་མིག་ཅིག་གི་གོ་སྐབས་ཡོད་པ་མཁྱེན་རྟོགས་བྱུང་སྟེ། ལོ་དེའི་ཕྱི་ཟླ་གཉིས་པའམ་གསུམ་པར་རྒྱ་ནག་ཏུ་མཚོ་འགྲུལ་བྱས་ཏེ་ལོ་དེ་གའི་ཟླ་བདུན་པར་མ་ཁོ་ལ་(Macao)[5]འབྱོར། སྐབས་དེ་ཤེད་དུ་ཉལ་ཐའི་དམག་འཁྲུག་གི་དབང་གིས། མན་ཇུས་གོང་མས་ཡུ་རོབ་པ་དག་ལ་ལྟ་སྟངས་ཡག་པོ་མེད་པར་མ་ཟད། ཡེ་ཤུའི་ཆོས་ལུགས་ལ་སྡང་ཟུག་བྱེད་མཁན་མང་པོ་ཡོད་པས། ཁོང་གིས་སྐྲ་རིང་པོ་དང་ཁ་སྤུ་བཞག་པར་མ་ཟད། རྒྱ་ནག་གི་གོས་ལྷུག་ལྷུག་གྱོན[6]ཏེ་རང་ཉིད་རྒྱ་ནག་པ་ཞིག་ཏུ་བརྫུས་ཏེ། ཆོས་ཚོགས་དེའི་དབུ་འཛིན་གྱི་སློབ་སྟོན་འོག་རྒྱ་ཡིག་སྦྱངས་འདུག[7] ཕྱི་ལོ་ ༡༨༤༡ ལོའི་ཟླ་ ༡ པའི་ཚེས་ ༢༧ ཉིན་ཁོང་སོག་ཡུལ་དུ་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་དུ་བཏང་བས། ཀོང་ཏོང་(Canton )དང་། བེ་ཆིང་།( Wuchang) པེ་ཅིན་སོགས་བརྒྱུད་དེ་སོག་ཡུལ་དུ་འབྱོར། ཡུལ་དེའི་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་ཚོགས་ཤིག་གི་དབུ་ཁྲིད་ཡིན་པའི་ཇོ་སེབ་གྷ་བྷེ་ (Joseph Gabet 1808-1853 )དང་ངོ་ཤེས་སུ་གྱུར།[8] དེའི་རྗེས་སུ་ཁོང་མཚོ་ནག་པོ་(khara-khoto)རུ་ཕྱིན་ཏེ་ཡུལ་དེར་ཆོས་ཚོགས་ཤིག་བཙུགས་པ་དང་། དེ་གའི་ནང་པའི་དགོན་པ་ཞིག་ཏུ་ཐང་ག་ཞིག་མཐོང་བས་བོད་ལ་དོ་སྣང་གནང་མགོ་བརྩམས་ཤིང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༨༤༣ ལོར་ཐོ་ཁོབ་ར་(Tokoura)ཞེས་པའི་ཡུལ་དུ་སོག་སྐད་ཀྱང་སྦྱངས་འདུག

ཕྱི་ལོ་ ༡༨༤༤ ལོར་ཁོང་དང་ཆོས་གྲོགས་ཇོ་སེབ་གྷ་བྷེ་གཉིས་ཀྱིས་བོད་ཀྱི་དགེ་འདུན་པའི་གཟན་ཤམ་གྱོན་ཞིང་།[9] ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་བླ་མ་ཞིག་ཡིན་ཁུལ་གྱིས་སྐད་སྒྱུར་དུ་བླ་མ་བསམ་གཏན་སྦྱིན་པ་[10]ཟེར་བ་ཞིག་ཁྲིད་དེ། སོག་པོའི་ཚོ་ཁག་གི་གོམས་གཤིས་ལ་ཞིབ་འཇུག་དང་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་ལུགས་དར་སྤེལ་ཆེད་འགྲུལ་བཞུད་རིང་མོ་ཞིག་གི་མགོ་བརྩམས་ཏེ། ཆ་ཧར་དང་། ཁལ་ཁ། ཁལ་གྷན(Kalgan) ཧོ་ཧའོ་ཐི(Hohhot) ཨོར་ཌོ་སི་(Ordos)སོགས་བརྒྱུད་དེ་ཟི་ལིང་དུ་འབྱོར། ལམ་བར་ནས་སོག་པོ་དང་བོད་ཀྱི་བླ་མ་གཙོས་པའི་ནང་པའི་དགོན་པ་མང་པོ་མཇལ་འདུག

ཟི་ལིང་ནས་ལྷ་སར་འགྲོ་རྒྱུའི་སྟ་གོན་བཏིངས་ཀྱང་ལམ་རོགས་མེད་པས། རེ་ཞིག་སྐུ་འབུམ་དུ་ཕྱིན་ཏེ་ཟླ་ངོ་བརྒྱད་རིང་བཞུགས་ཏེ་ནང་ཆོས་དང་བོད་ཡིག་བསླབས། ཕྱི་ལོ་ ༡༨༤༥ ལོར་རྒྱ་ནག་གི་རྒྱལ་ས་པེ་ཅིན་དུ་ཕྱིན་པའི་བོད་ཀྱི་གཞུང་ཚབ་མི་སྣ་ཕྱིར་ལྷ་སར་ལོག་གི་ཡོད་པ་ཐོས་འཕྲལ། ཁོང་ཚོ་སྐུ་ཚབ་ཚོགས་པ་དང་ལྷན་དུ་ལྷ་སར་འགྲོ་བར་གྲ་སྒྲིག་བྱས། ཕྱི་ལོ་ ༡༨༤༦ ལོའི་ཟླ་ ༡ པོའི་ཚེས་ ༢༠ ཉིན་ལྷ་སར་འབྱོར་ཡང་ཟླ་ངོ་གཉིས་ལས་མ་འགོར་ཕྱིར་འབུད་བཏང་འདུག

ལོ་དེའི་ཟླ་ ༢ པའི་ཚེས་ ༢༦ ཉིན་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་གཉིས་ཕྱིར་རྒྱ་ནག་གི་གྲོང་ཁྱེར་ཝུ་ཧན(Wuhan) ཀན་ཊོན། (Canton) མཐར་མཱ་ཁོ་(Macao) ལ་སླེབས་ཡོད་ལ། ཡུན་རིང་མ་འགོར་བར། ཆོས་གྲོགས་ཇོ་སེབ་གྷ་བྷེ་ཡུ་རོབ་ཏུ་ལོག་ཡོད། ཝེ་ཇི་སུ ཨོལ་ཁུ་ལ་མཚོན་ན། མཱ་ཁོ་རུ་ཡོད་པའི་ལཱ་ཛར་ཝི་སི་ཊི་ཆོས་ཚོགས་ཀྱི་འགན་འཛིན་དུ་བསྐོས་འདུག་མོད། སྐུའི་འཕྲོད་བསྟེན་གྱི་དབང་གིས་ཕྱི་ལོ་ ༡༨༥༢ ལོའི་ཟླ་དང་པོའི་ཚེས་ ༡ ཉིན་རྒྱ་ནག་ནས་ཐོན་ཏེ་ཧྥ་རན་སིར་ལོག་དགོས་བྱུང་ཡོད། ཁོང་གིས་བྲིས་པའི་ཟིན་བྲིས་དེབ་གཟུགས་སུ་སྤར་སྐྲུན་བྱས་པར་བརྟེན་ནས། ནཱ་པོ་ལོང་ཁྲི་རབས་གསུམ་པས(Napoléon III 1808-1973)གདན་འདྲེན་ཞུས་ཏེ་ཆེ་མཐོང་གཟེངས་རྟགས་གནང་བར་མ་ཟད། རྒྱ་ནག་གི་སློབ་སྟོན་པར་བསྐོས། ཕྱི་ལོ་ ༡༨༦༠ ལོའི་ཟླ་ ༣ པའི་ཚེས་ ༢༧ ཉིན། པེ་རེ་སིའི་རྫོང་བདུན་པའི་ཁོང་གི་བཞུགས་ཤག་ཏུ་དགུང་ལོ་ ༤༦ སྟེང་སྐུ་གཤེགས་འདུག

གཉིས། ཝེ་ཇི་སུ ཨོལ་ཁུའི་གསུང་རྩོམ།

«ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་བླ་མ་སྟེ། ཨེ་ཝ་རིསི་ཊི ཨོལ་ཁུ »ཞེས་པའི་དེབ་དེའི་གླེང་གཞི་ལྟར་ན། ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་ཨོལ་ཁུ་ལྷ་ས་ནས་མ་ཁོ་(Macao)རུ་ལོག་རྗེས། ཁོང་གིས་ཟིན་བྲིས་དེ་དག་འཕྲིན་ཡིག་གི་ཚུལ་དུ་པེ་རེ་སིར་ཡོད་པའི་ལཱ་ཛ་ཝི་སི་ཊི་ཆོས་ཚོགས་སུ་བསྐུར་འདུག་པས། ཕྱི་ལོ་ ༡༨༥༠ ལོར། ཆོས་ཚོགས་དེའི་འགན་འཛིན་གྱིས་« ཕྱི་ལོ་༡༨༤༤ དང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༨༤༥  ཕྱི་ལོ་༡༨༤༦ ལོའི་སོག་པོ་དང་། བོད། རྒྱ་ནག་ཏུ་འགྲུལ་བཞུད་བགྱིས་པའི་དྲན་ཐོ་»( Souvenirs d’un voyage dans la Tartarie, le Thibet et la Chine, pendant les années 1844, 1845 et 1846 )ཞེས་པའི་ཁ་བྱང་བཏགས་ཏེ་དེབ་རྒན་སྟོད་སྨད་གཉིས་ཅན་ཞིག་སྤར་སྐྲུན་བྱས་འདུག་[11]ལ། དེབ་རྒན་དེའི་ལེའུ་རེ་རེའི་མཚམས་སུ་རི་མོ་རེ་ཡང་བཀོད་འདུག གླེགས་བམ་སྟོད་སྨད་གཉིས་ལ་ཁྱོན་བསྡོམས་ལེའུ་བཅུ་གཉིས་རེ་བཞུགས། གླེགས་བམ་སྟོད་སྨད་གཉིས་སྤར་སྐྲུན་བྱས་ནས་ཡུན་རིང་མ་འགོར་བར་སྐད་རིགས་འདྲ་མིན་དུ་བསྒྱུར་པས། སྔར་ཡུ་རོབ་པ་རྣམས་ཀྱིས་མ་རྟོགས་པའི་ཤར་ཕྱོགས་རྒྱལ་ཁབ་ཁ་ཤས་ཀྱི་གནས་ཚུལ་མང་པོ་ཡོད་པས་སྐད་གྲགས་ཆེན་པོ་རྒྱས་འདུག

ཕྱི་ལོ་ ༡༨༥༨ ལོའི་དེབ་འདིའི་སྤར་ཐེངས་གཉིས་པའི་སྔོན་གླེང་དུའང་། འགྲུལ་བཞུད་ཀྱི་དྲན་ཐོ་འདི་ལ་དགའ་བསུ་ཐོབ་པས་ང་ཚོས་སྤར་ཐེངས་དང་པོར་འགྱུར་བ་གང་ཡང་མ་བཏང་བར་སྤར་ཐེངས་གཉིས་པ་སྤར་སྐྲུན་བྱས་སྐོར་[12]འཁོད་ཡོད། དེབ་དེའི་བརྗོད་བྱ་ནི་ཁོང་པེ་ཅིན་ནས་འགྲུལ་བཞུད་ཀྱི་ལམ་དུ་ཆས་ཏེ། རྒྱ་ནག་དང་། སོག་པོ། བོད་ཀྱི་རྒྱལ་སར་ཕྱིན་ཏེ་མཐར་ཡང་བསྐྱར་མ་ཁོ་རུ་ལོག་པའི་གནས་ཚུལ་ཁག་བསྟར་ལ་བརྒྱུས་པ་ཞིག་རེད།

ཕྱི་ལོ་ ༡༨༥༨ ལོར། ཁོང་གིས་«རྒྱ་ནག་གི་མངའ་ཁོངས»(L’Empire chinois)ཞེས་པའི་གླེགས་བམ་སྟོད་སྨད་གཉིས་ཅན་ཞིག་ཀྱང་སྤར་སྐྲུན་བྱས་ཡོད་ལ། སྟོད་ཆར་ལེའུ་བཅུ་དང་སྨད་ཆར་ལེའུ་བཅུ་གཅིག་བཞུགས།  གླེགས་བམ་དེ་གཉིས་ཀྱི་བརྗོད་བྱ་ནི་གླེགས་བམ་སྔ་མའི་འཕྲོ་མཐུད་མཛད་པ་ཞིག་སྟེ། ཁོང་མ་ཁོ་(Macao)སླེབས་རྗེས་ཀྱི་གནས་ཚུལ་ཁག་རེད། ཡང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༨༥༨ ལོར། ཁོང་གིས་ལྗགས་རྩོམ་གནང་བའི་«རྒྱ་ནག་དང་ཧོར་ཡུལ། བོད་ཀྱི་ཡེ་ཤུ་ཆོས་ལུགས»(Le christianisme en Chine, en Tartarie et au Thibet)ཞེས་པའི་གླེགས་བམ་བཞི་ཅན་ཞིག་སྤར་སྐྲུན་བྱས་ཤིང་། གླེགས་བམ་དང་པོར་ལེའུ་བཅུ་དང་། གཉིས་པར་ལེའུ་དྲུག གསུམ་པར་ལེའུ་བརྒྱད། ལེའུ་བཞི་པར་ལེའུ་དགུ་བཞུགས་སོ། །

ཁོང་གི་གསུང་རྩོམ་དེ་དག་སྤར་སྐྲུན་བྱས་ནས་ད་ལྟའི་བར་བསྐྱར་སྤར་ཐེངས་མང་བྱས་ཡོད་པར་མ་ཟད། གླེགས་བམ་དེ་དག་ལས་བོད་ཀྱི་གནས་ཚུལ་གང་འཁོད་ཡོད་པ་དེ་དག་ཁོལ་དུ་ཕྱུངས་ཏེ་སྤར་སྐྲུན་བྱས་པའི་དེབ་ཀྱང་མཐོང་ཆོས་སུ་ཡོད། ཐ་ན་ཁོང་གི་ཕྱག་འཕྲིན་ཁག་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་བསྒྲིགས་ཏེ་སྤར་སྐྲུན་བྱས་པའི་གནས་ཚུལ་སོགས་མང་ཙམ་མཐོང་མོད། དེ་དག་གི་སྐོར་འདིར་རྒྱས་པར་མ་བྲིས།

ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་ཨོལ་ཁུ་རྒྱ་ནག་དང་ཧོར་ཡུལ། བོད་དུ་བཞུགས་སྐབས་ཟིན་བྲིས་ཀྱི་ཚུལ་དུ་བྲིས་པའི་«ཕྱི་ལོ་༡༨༤༤ དང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༨༤༥  ཕྱི་ལོ་༡༨༤༦ ལོའི་ཧོར་ཡུལ་དང་། བོད། རྒྱ་ནག་ཏུ་འགྲུལ་བཞུད་བགྱིས་པའི་དྲན་ཐོ་»ཞེས་པའི་གླེགས་བམ་སྟོད་སྨད་གཉིས་ནི་གསུང་རྩོམ་གཞན་དག་ལས་གྲགས་ཆེ་ཤོས་ཡིན་པས། ཧྥ་རན་སིའི་གོང་མ་ནཱ་པོ་ལོང་གིས་ཆེ་བསྟོད་གནང་བར་མ་ཟད། ཀློག་མཁན་མང་པོས་ཀྱང་བསྔགས་པ་བརྗོད་ཡོད། «ཨེ་ཤེ་ཡ་དབུས་མ་དང་བོད་དུ་འགྲུལ་བཞུད་»( Le Voyage en Asie centrale et au Tibet)ཅེས་པའི་དེབ་ཏུ། འགྲུལ་བཞུད་ཀྱི་དྲན་ཐོ་འདིར་སྤྱི་ཚོགས་ཁྲོད་དང་། ལྷག་པར་རྩོམ་རིག་གི་ཁོར་ཡུག་ནང་དུའང་སྐད་གྲགས་ཆེན་པོ་བྱུང་ཡོད། ཨོལ་ཁུ་ནི་འགྲུལ་བཞུད་པ་ཞིག་ཡིན་པ་ཙམ་མ་ཡིན་པར། ཁོང་ནི་ད་དུང་རྩོམ་པ་པོ་ཞིག་ཀྱང་ཡིན་ཚུལ་[13]འཁོད་འདུག་ལ། ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་ཧྥེ་རན་སི གྷོ་ཝེ་(Francis Goré 1883-1954)ཡིས་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༠ ལོར་བྲིས་པའི་‘‘བོད་ནང་འཚོལ་ཞིབ’’ཅེས་པའི་རྩོམ་ཡིག་ཏུའང་ཁོང་གི་རྩོམ་རྩལ་ལ་བསྟོད་བསྔགས་གནང་[14]ཡོད་པ་མཐོང་།

གཞན་ཡང་། ཕྱི་ལོ་༢༠༠༩ ལོར་ཇཱ་ཀོ་ལིན ཐེ་ཝེ་ནེ་ཏིས་(Jacqueline THEVENET) «ཕྱི་ལོ་༡༨༤༤ དང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༨༤༥  ཕྱི་ལོ་༡༨༤༦ ལོའི་སོག་པོ་དང་། བོད། རྒྱ་ནག་ཏུ་འགྲུལ་བཞུད་བགྱིས་པའི་དྲན་ཐོ་»ཞེས་པའི་གླེགས་བམ་ལས་ལྷ་སའི་སྐོར་གྱི་དྲན་ཐོ་ཁོལ་ཕྱུང་གིས་«བོད་»ཅེས་པའི་དེབ་ཅིག་སྤར་སྐྲུན་བྱས་ཡོད་པ་དེའི་གླེང་གཞིའི་ནང་དུ། ཨོལ་ཁུའི་དྲན་ཐོ་ནི་གསོན་ཉམས་དོད་ཅིང་གཟབ་ནན་གྱི་རྣམ་པ་ཡོད་པས་ཡིད་དབང་འཕྲོག་པ་ཞིག་ཡིན་ལ། ་་་ ཤོག་ངོས་འགའ་ཞིག་གིས་ཀློག་པ་པོ་རྣམས་ལ་གཏམ་རྒྱུད་ཀྱི་མི་སྣ་དང་། ལཱ་ཛ་ཝེ་སི་ཊི་ཆོས་ཚོགས་དང་། ཁོང་ཚོའི་ལས་འགན། རྒྱ་ནག་དང་། སོག་པོ། བོད་བཅས་ཀྱི་སྐོར་མང་ཙམ་ཤེས་འདོད་ཀྱི་འདུན་པ་སྐྱེ་བར་བྱེད་[15]ཅེས་བྲིས་ཡོད།

གང་ལྟར། ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་ཨོལ་ཁུའི་གསུང་རྩོམ་ཁག་ཏུ། ཁོང་རྒྱ་ནག་ཏུ་འབྱོར་བ་ནས་བཟུང་སྟེ་རྒྱལ་ཁབ་དེ་དང་། སོག་པོ། བོད་ཁམས་བཅས་སུ་ཉུལ་བའི་གནས་ཚུལ་རྣམས་འགྲུལ་བཞུད་ཟིན་ཐོའི་ཚུལ་དུ་གསལ་པོར་འབྲི་རྩོམ་གནང་ཡོད་པར་མ་ཟད། རྒྱལ་ཁབ་དེ་དག་གི་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་གནས་བབ་ཀྱང་རྩལ་དུ་བཏོན་ནས་ལྗགས་རྩོམ་གནང་འདུག འོ་ན། བོད་ཀྱི་གནས་ཚུལ་དེ་དག་གསུང་རྩོམ་གང་དུ་ཡོད་དམ་ཞེ་ན། དེ་ནི་«ཕྱི་ལོ་༡༨༤༤ དང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༨༤༥  ཕྱི་ལོ་༡༨༤༦ ལོའི་སོག་པོ་དང་། བོད། རྒྱ་ནག་ཏུ་འགྲུལ་བཞུད་བགྱིས་པའི་དྲན་ཐོ་»ཞེས་པའི་གླེགས་བམ་གྱི་སྨད་ཆའི་ནང་ཡོད་ལ། གཙོ་བོ་སྐུ་འབུམ་དང་། མཚོ་སྔོན་པོ། ལྷ་ས། ཕྱིར་རྒྱ་ནག་ཏུ་ཕེབས་དུས་ཁམས་ཕྱོགས་ས་ཆ་ཁ་ཤས་བརྒྱུད་སྐབས། ཡུལ་དེ་དང་དེའི་མཐོང་ཐོས་མྱོང་གསུམ་ཞིབ་འབྲི་གནང་ཡོད།

དེར་བརྟེན། ཁོ་བོས་གཤམ་དུ་གླེགས་བམ་དེའི་ནང་དུ། བོད་ཀྱི་གནས་ཚུལ་མང་དག་ཅིག་བྲིས་ཡོད་པ་དེ་ལས་གནད་འགག་ཆེ་བ་སྐོར་ཞིག་ཁོལ་དུ་ཕྱུང་སྟེ་ངོ་སྤྲོད་ཞུ་བ་དང་མཉམ་དུ། སྐབས་རེར་དོགས་སློང་རེ་ཟུང་ཡང་ཞུ་རྒྱུ་ཡིན།

གསུམ། བོད་དུ་སླེབས་དོན་བཤད་པ།

ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་ཨོལ་ཁུ་དང་ཁོང་གི་ཆོས་གྲོགས་གཉིས་ཀྱི་ཐོག་མའི་དམིགས་ཡུལ་ནི་ནང་སོག་ཏུ་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་ལུགས་ཁྱབ་སྤེལ་བྱེད་རྒྱུ་དེ་ཡིན་མོད། རིམ་གྱིས་ནང་སོག་གི་ཡུལ་ལུང་མང་པོ་ཞིག་བརྒྱུད་མཐར་སྐུ་འབུམ་དང་ལྷ་སར་འགྲོ་འདོད་བྱུང་ཡོད། དེའི་རྒྱུ་མཚན་ཅི་ཡིན་ཞེ་ན། ཁོང་ཚོ་རྒྱ་ནག་དང་སོག་ཡུལ་དུ་སྡོད་རིང་བོད་ཀྱི་ནང་བསྟན་ཆོས་ལུགས་དང་། རྒྱལ་ས་ལྷ་ས། ༧རྒྱལ་བ་པཎ་ཆེན་རྣམ་གཉིས་ཀྱི་སྐོར་གོ་ཐོས་བྱུང་ཡོད་པར་མ་ཟད། ལྷག་པར་དུ། ཧོ་ཧའོ་ཐི(Hohhot)འམ་མཁར་སྔོན་པོ་བརྒྱུད་སྐབས། བོད་ཀྱི་བླ་མ་ཞིག་དང་མཉམ་དུ་ནང་བསྟན་དང་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་སྐོར་ལ་བགྲོ་གླེང་གནང་བར་བརྟེན་ནས། དབུས་ཨེ་ཤེ་ཡའི་མཐོ་སྒང་གི་ནང་པའི་ཆོས་ལུགས་ནང་དུ་སྤྲུལ་སྐུའི་ལམ་ལུགས་ཤིག་བྱུང་ཡོད་པ་དང་། སྤྲུལ་སྐུ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ནང་ནས་གོ་རིམ་མཐོ་ཤོས་ནི་ལྷ་སར་བཞུགས་པའི་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་དང་། དེ་རྗེས་པཎ་ཆེན་བླ་མ་དང་། དེ་ནས་མོང་གོལ་གྱི་སྤྲུལ་སྐུ་གཙོ་བོ་གཉིས་ཡིན་པ་རྟོགས་ཡོད་པར་མ་ཟད། ནང་བསྟན་དང་ཆོས་ལུགས་དང་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་ལུགས་གཉིས་ཀྱི་བར་ལ་མཐུན་ཆོས་ཤིག་ཀྱང་ཡོད་པ་ཚོར་འདུག དེར་བརྟེན། ཨོལ་ཁོས་‘‘ང་ཚོས་སྔར་ནས་གཏན་འཁེལ་བྱས་པའི་ནུབ་ཕྱོགས་སུ་མུ་མཐུད་བསྐྱོད་རྒྱུའི་ཐག་གཅོད་དེ་ཇེ་བརྟན་དུ་བཏང་བ་ཡིན།’’[16]ཞེས་གསུངས་ཡོད།

«ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་བླ་མ་སྟེ། ཨེ་བ་ཝེ་སི་ཊི ཝེ་རྗི་སི ཨོལ་ཁུ། ༡༨༡༣-༡༨༦༠ ཧྥ་རན་སི་ནས་སོག་པོ་དང་བོད་ནས་རྒྱ་ནག་བར་»ཞེས་པའི་དེབ་ཀྱི་རྩོམ་པ་པོས་ཀྱང་ཨོལ་ཁུའི་དྲན་ཐོ་ལ་གཟིགས་ཏེ་གསུངས་དོན། ‘‘ཨོལ་ཁུ་དང་ཇོ་སེབ་གྷ་བྷེ་མཁར་སྔོན་པོའི་བླ་མ་ཚོ་དང་འབྲེལ་བ་རྒྱུན་འཁྱོངས་བྱས་པ་དེས་ཁོང་གཉིས་ནུབ་ཕྱོགས་སུ་འགྲོ་རྒྱུའི་ཐག་གཅོད་ལ་སྔར་ལས་ལྷག་པའི་ཡིད་ཆེས་སྐྱེ་རུ་བཅུག་ཡོད། ཐོག་མ་ཉིད་ནས་ཁོ་གཉིས་ཀྱིས་ལྷ་སའི་བར་དུ་བསྐྱོད་རྒྱུའི་འདུན་པ་བཅངས་ཡོད་པ་དང་། ལྷ་ས་ནི་‘‘འོད་ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས་ཆེན་པོ་’’ཞིག་ཡིན་ལ། ཁོ་གཉིས་ཀྱིས་དེར་‘‘མི་ཐ་མལ་པའི་ཡིད་ཆེས་ལས་བརྒལ་བའི་མཚོན་རྟགས་དྭངས་མ་ཞིག་’’[17]རྙེད་ཐུབ་པའི་རེ་བ་བཅངས་ཡོད།’’ཅེས་བྲིས་ཡོད།

གཞན་ཡང་། «ཕྱི་ལོ་༡༨༤༤ དང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༨༤༥  ཕྱི་ལོ་༡༨༤༦ ལོའི་སོག་པོ་དང་། བོད། རྒྱ་ནག་ཏུ་འགྲུལ་བཞུད་བགྱིས་པའི་དྲན་ཐོ་»ཡི་སྔོན་གླེང་དུ་འདི་ལྟར་གསུངས་ཡོད་དེ། ཕྱི་ལོ་ ༡༨༤༤ ལོར་ང་ཚོས་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་མགོ་བཙུགས་པ་ཡིན། ལྷག་པར་དུ་དགོན་སྡེ་ཁག་གི་བོད་ཀྱི་ནང་བསྟན་ཆོས་ལུགས་དང་། མཐོ་སྒང་གི་མི་རིགས་དེའི་ཆོས་ལོག་གི་འབྱུང་ཁུངས་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་འདོད་ཀྱིས་འགྲུལ་བཞུད་རིང་མོ་དེ་དག་བརྒྱུད་ནས་བོད་ཀྱི་རྒྱལ་སའི་བར་དུ་བསྐྱོད་པ་ཡིན་[18]ཞེས་གསུངས་པ་སོགས་ལས་རྟོགས་ནུས་མོད། ཁོང་ཚོའི་དམིགས་ཡུལ་ནི་ནང་བསྟན་ཆོས་ལུགས་ཁོ་ན་མིན། གོ་སྐབས་བྱུང་ན་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་ལུགས་ཀྱང་སྤེལ་འདོད་ཡོད། ཁོང་གཉིས་ལྷ་སར་བསླེབས་རྗེས། བོད་ཀྱི་བཀའ་བློན་གྱིས་ཀྱང་“ཁྱེད་རྣམས་ཀྱིས་(ཡེ་ཤུའི་)ཆོས་ལུགས་ཀྱི་དམིགས་ཡུལ་ཁོ་ནའི་ཆེད་དུ་ལམ་ཐག་རིང་པོ་ཞིག་བརྒྱུད་དེ་ཕེབས་པ་རེད་’’[19] གསུངས་ཡོད།

བཞི་པ། སྐུ་འབུམ་དུ་འབྱོར་བ།

ཕྱི་ལོ་ ༡༨༤༤ ལོའི་དང་པོའི་ནང་། ཁོང་ཚོ་མདོ་སྨད་སྟོང་སྐོར་དུ་འབྱོར་རྗེས་ལྷ་སར་འགྲོ་རྒྱུའི་སྟ་གོན་བཏིངས་ནའང་། སྔར་ནང་སོག་ཏུ་ཡོད་སྐབས། སོག་པོའི་བླ་མ་ཞིག་གི་ཞལ་ནས་བོད་གཞུང་སྐུ་ཚབ་པེ་ཅིན་དུ་ཕྱིན་པ་དང་། ཟླ་བ་བརྒྱད་ཀྱི་རྗེས་སུ་ཕྱིར་ལྷ་སར་ལོག་གི་ཡོད་པ་ཐོས་མྱོང་བས། ཁོང་ཚོས་གོ་སྐབས་དེ་སྤྱད་དེ་ལྷ་སར་བསྐྱོད་རྒྱུའི་འཆར་གཞི་བཟོས།  དེ་བས། གནས་སྐབས་སུ་རྗེ་རིན་པོ་ཆེའི་འཁྲུངས་ཡུལ་སྐུ་འབུམ་དགོན་པར་བསྐྱོད་འདུག

«ཕྱི་ལོ་༡༨༤༤ དང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༨༤༥  ཕྱི་ལོ་༡༨༤༦ ལོའི་སོག་པོ་དང་། བོད། རྒྱ་ནག་ཏུ་འགྲུལ་བཞུད་བགྱིས་པའི་དྲན་ཐོ་»ཞེས་པའི་ནང་འདི་ལྟར་འཁོད་ཡོད་དེ། སྐུ་འབུམ་དགོན་པ་ནི་མཚན་སྙན་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བས་སངས་རྒྱས་ལ་དད་པ་བྱེད་མཁན་ཚོ་ཧོར་ཡུལ་དང་བོད་ཀྱི་ས་ཕྱོགས་གང་ས་ནས་གནས་སྐོར་དུ་ཡོང་བས། ཉིན་རེར་གནས་སྐོར་བ་ཕར་འགྲོ་ཚུར་འོང་བྱེད། དུས་ཆེན་རྩ་ཆེན་པོའི་སྐབས་སུ་ཕྱི་མི་མང་པོ་འདུ་འཛོམས་བྱེད་ཅིང་། དུས་ཆེན་དེ་འདྲ་ནི་ལོ་རེར་ཐེངས་བཞི་ཡོད་པ་ལས་གྲགས་ཆེ་ཤོས་ནི་ཟླ་བ་དང་པོའི་ཚེས་བཅོ་ལྔ་ལ་སྲུང་བརྩི་བྱེད་པའི་མེ་ཏོག་དུས་ཆེན་དེ་ཡིན། སྐུ་འབུམ་དུ་དུས་ཆེན་དེ་ནི་གཟབ་འཆོར་ཆེ་ཞིང་གཟི་བརྗིད་ལྡན་པའི་ངང་སྲུང་བརྩི་བྱེད་པ་དང་། སོག་པོ་དང་བོད། དེ་བཞིན་ལྷ་ས་རང་དུའང་དེ་དང་འདྲ་བ་མེད། ང་ཚོ་ཟླ་དང་པོའི་ཚེས་དྲུག་ལ་སྐུ་འབུམ་དུ་འབྱོར་[20]ཞེས་གསུངས་ཡོད་ལ། དེ་ལྟར་ན། ཁོང་དང་ཇོ་སེབ་གྷ་བྷེ། སྐད་སྒྱུར་བ་བཅས་སྐུ་འབུམ་དུ་འབྱོར་དུས་ནི་ཕྱི་ལོ་ ༡༨༤༥ ལོའི་ཟླ་ ༡ པའི་ཚེས་ ༦ ཉིན་ཡིན་པ་རྟོགས་ཐུབ་མོད། ཧྥ་རན་སིའི་བོད་རིག་པ་བ་ པོལ་པེལ་ཡོ་(Paul Pelliot)ཡིས་བྲིས་པའི་རྩོམ་ཡིག་ཏུ་ཁོང་གི་དྲན་ཐོ་དང་འཕྲིན་ཡིག་ཁག་ཏུ་གསལ་བའི་ཟླ་ཚེས་གཉིས་གཅིག་མཚུངས་མིན་པའི་དོགས་སློང་གནང་[21]ཡོད་ལ། ལྕམ་སྐུ་གཞའ་ཁུ་ལིས་ནེ ཐེ་བེ་ནེ་ཌིས་(Jacqueline Thevenet)ཕྱི་ལོ་ ༡༨༤༥ ལོའི་ཟླ་ ༢ པའི་ཚེས་ ༡༡ ཉིན་རེད་བྲིས་འདུག

ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་ཨོལ་ཁུ་ལྟར་ན། ཁོང་དང་ཆོས་གྲོགས། སྐད་སྒྱུར་བ་བཅས་ཟླ་ངོ་གསུམ་རིང་སྐུ་འབུམ་དུ་གནས་སྡོད་བྱས་ཡོད་ཀྱང་། བར་སྐབས་ཤིག་ལ། དགོན་བདག་གིས་ཁོང་ཚོས་དགོན་པའི་བཅའ་ཡིག་ལ་བརྩི་སྲུང་བྱེད་དགོས་པ་དང་། བོད་ཀྱི་དགེ་འདུན་པ་ལྟར་སྟོན་པའི་ན་བཟའ་ཡང་གྱོན་དགོས་པའི་རེ་འདུན་བཏོན་པས། ཁོང་ཚོས་དེར་ངོས་ལེན་མ་གནང་བར་ཆུ་དཀར་ཐང་གི་དགོན་པ་ཞིག་ཏུ་བསྡད་ཚུལ་[22]གསུངས་ཡོད། ཁོང་ཅག་སྐུ་འབུམ་དང་ཆུ་དཀར་ཐང་དུ་ཁྱོན་བསྡོམས་ཟླ་ངོ་བརྒྱད་ཙམ་བཞུགས་ཏེ། བོད་ཀྱི་སྐད་ཡིག་དང་ནང་བསྟན་ཆོས་ལུགས་ལ་དོ་སྣང་མཛད་དེ་སློབ་གཉེར་གནང་འདུག

ཁོང་གིས་བྲིས་པའི་« ཕྱི་ལོ་༡༨༤༤ དང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༨༤༥  ཕྱི་ལོ་༡༨༤༦ ལོའི་སོག་པོ་དང་། བོད། རྒྱ་ནག་ཏུ་འགྲུལ་བཞུད་བགྱིས་པའི་དྲན་ཐོ་»རུ། སྐུ་འབུམ་དང་ཆུ་དཀར་ཐང་གི་གནས་ཚུལ་མང་པོ་ཞིབ་འབྲི་བྱས་འདུག་མོད། དེ་དག་ལས་གནས་ཚུལ་གལ་ཆེན་གསུམ་ནི་སྐུ་འབུམ་དགོན་པའི་མེ་ཏོག་མཆོད་པ་དང་། རྗེ་ཙོང་ཁ་པའི་རྣམ་ཐར། ཙན་དན་སྤྲུལ་བའི་ལྗོན་པ་བཅས་གསུམ་ཡིན་པར་འདོད། དེ་བས་འདིར་རེ་རེ་བཞིན་ཞུ་རྒྱུ་ཡིན།

༡ མེ་ཏོག་མཆོད་པ།

ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་ཨོལ་ཁུས་སྐུ་འབུམ་གྱི་མེ་ཏོག་མཆོད་པའི་དུས་ཆེན་གྱི་སྔ་ནུབ་ཀྱི་རྣམ་པ་འདི་ལྟར་བྲིས་ཡོད་དེ། དུས་ཆེན་གྱི་སྔ་ནུབ་ཏུ་མི་ཚོགས་མང་པོ་ཕྱོགས་ཀུན་ནས་འབྱོར་བས། སྐུ་འབུམ་དགོན་པ་ནི་ནམ་རྒྱུན་ལྟར་ཁུ་སིམ་ཞིང་སྟོང་འཇགས་ཀྱི་བླ་བྲང་ཞིག་མ་ཡིན་པར། འཇིག་རྟེན་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཏེ་འཚང་ཁ་དང་སྤྲོ་སྣང་གིས་ཁེངས་པར་གྱུར། ཕྱོགས་གང་ས་ནས་སླེབས་པའི་དད་ལྡན་པ་ཚོས་ཁྲིད་ཡོང་བའི་རྔ་མོང་གི་ངུ་སྐད་དང་གཡག་རོག་གི་ཧར་སྒྲ་ཐོས་ཐུབ་པར་མ་ཟད། དགོན་པའི་རི་ལྡེབས་སུ་གུར་མང་པོ་ཕུབ་ཡོད་ཅིང་། དགོན་པར་སྐོར་བ་འགྲོ་མཁན་གྱི་མི་ཚོགས་ཧ་ཅང་མང་པོ་འཕེལ། འགྲོ་ལམ་ཀུན་ཏུ་དད་ལྡན་པ་ཚོས་བརྐྱངས་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་། གསོལ་འདེབས་དང་སྨོན་ལམ་འདོན་པ་ནི་ཡ་མཚན་ཞིང་དཀའ་ཚེགས་རང་བཞིན་ཅན་ཞིག་རེད། ནང་བསྟན་ལ་དད་ཞེན་ཆེ་བའི་མི་དེ་དག་ཁྲོད་དུ་ཐག་རིང་ནས་ཡོང་བའི་སོག་པོའི་མི་ཡང་མང་པོ་འདུག

མེ་ཏོག་མཆོད་པ་འདི་གྲ་སྒྲིག་བྱེད་པར་ཟླ་གསུམ་འགོར་བ་དང་། དགོན་པའི་སྒྱུ་རྩལ་མཁས་པ་ཉི་ཤུ་ཙམ་ཉིན་ལྟར་སྒྱུ་རྩལ་འདི་ལ་ཞུགས་དགོས་ཤིང་། མཛུབ་མོའི་དྲོད་ཀྱིས་ཁོང་ཚོའི་བཟོ་བཀོད་ལ་གནོད་པ་མི་འབྱུང་ཆེད་རྟག་ཏུ་ལག་པ་ཆུ་ནང་དུ་བཞག་སྟེ་ལས་ཀ་བྱེད། སྒྱུ་རྩལ་འདི་དགུན་གྱི་དུས་སུ་བྱེད་པས། སྒྱུ་རྩལ་པ་ཚོས་གྲང་བའི་སྡུག་བསྔལ་མང་པོ་མྱོང་དགོས་པ་དང་། འདི་གྲ་སྒྲིག་བྱེད་པར་ཟླ་བ་གསུམ་འགོར་བ་རེད། འོན་ཀྱང་། ཕྱི་ཉིན་ཉི་ཤར་གྱི་དུས་སུ་མེ་ཏོག་མཆོད་པའི་རྗེས་ཤུལ་ཅི་ཡང་མི་འདུག རི་མོའི་འབུར་བརྐོས་རྣམས་བཤིག་སྟེ་མར་གྱི་ཕུང་ཆེན་རྣམས་རི་གཟར་ནས་ཕར་གཡུགས་ཏེ་བྱ་རོག་རྣམས་ལ་ཁ་ཟས་སུ་སྦྱིན། ལས་ཀ་ཆེན་པོ་དེ་དག་ལ་དཀའ་ལས་དང་དུས་ཚོད། ད་དུང་བློ་གྲོས་ཀྱང་མང་པོ་བཏང་ཡོད་པར་བརྗོད་ཆོག་མོད། འོན་ཀྱང་དེ་དག་ལ་དགོང་མོ་གཅིག་གི་རྣམ་ཤེས་ཙམ་ལས་མི་ཐོབ་བོ་[23]ཅེས་ཀྱང་གསུངས་ཡོད་པར་མ་ཟད། མེ་ཏོག་མཆོད་པའི་རྣམ་པ་མཐོང་བ་ཙམ་གྱིས་ཁོང་ཚོ་ཧ་ལས་ཧོན་འཐོར་དུ་བཅུག་ཡོད་ལ། ཁོང་ཚོས་བྱེ་ཐང་དུ་དམུ་རྒོད་ཀྱི་ཚུལ་དུ་གནས་པའི་མི་རིགས་ཀྱི་ཁྲོད་དུ་འདི་འདྲའི་འཇོན་ཐང་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བའི་སྒྱུ་རྩལ་མཁན་དེ་འདྲ་ཞིག་ཡོད་པ་ནམ་ཡང་དྲན་མྱོང་མེད་སྐོར་བྲིས་ཡོད།

ཁོང་གིས་མེ་ཏོག་མཆོད་པ་བྱུང་སྟངས་དང་། སྒོ་མང་འཛིན་གྲྭ་དང་རྗེ་བཙུན་འཛིན་གྲྭའི་དགེ་འདུན་པ་བཅོ་ལྔས་བཞེངས་ཀྱིན་ཡོད་པ་དང་། བཞེངས་སྲོལ་གཉིས་ཡོད་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཞིབ་ཕྲ་བྲིས་མེད་མོད། འདི་ནི་ཕྱི་གླིང་པ་ཞིག་གིས་མེ་ཏོག་མཆོད་པའི་སྐོར་བྲིས་པ་ཐོག་མ་རེད་སྙམ།

སྤྱིར་བཏང་། སྐུ་འབུམ་གྱི་མེ་ཏོག་མཆོད་པས་ཡིད་དབང་ཕྲོགས་པའི་ཕྱི་གླིང་པ་ཁོང་ཅག་ཙམ་མིན་ཏེ། ཧྥ་རན་སིའི་ལྕམ་སྐུ་ཨ་ལེ་ཁི ཟན་སྒྲི་ར སྡེ་བལ་སྡུ ནིལ (Alexandra David-Néel 1868-1969)ཡང་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༢༨ ལོའི་ཕྱི་ཟླ་བདུན་པའི་ནང་སྐུ་འབུམ་དུ་སླེབས་ཤིང་། མི་ལོ་གསུམ་ལ་ཡུལ་དེ་གར་བསྡད་དེ་ནང་བསྟན་ཆོས་ལུགས་ལ་སློབ་གཉེར་རྡོ་རུས་ཐུག་པ་གནང་སྟེ། སྐུ་འབུམ་ཡུལ་གྱི་མཐོང་ཐོས་ཁག་ཟིན་བྲིས་སུ་བཏབ་ཡོད། ཁོ་མོས་སྐུ་འབུམ་གྱི་མེ་ཏོག་མཆོད་པའི་ཉིན་མོར་མཛེས་པར་བཟོས་ཤིང་ཚོན་མདངས་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་བརྒྱན་པའི་མར་གྱི་སྐུ་འདྲ་མང་པོ་འགྲེམས་སྟོན་དང་། དེའི་མཐའ་རུ་མར་གྱིས་བཟོས་པའི་རྒྱན་ཆ་མང་པོས་བསྐོར་ཡོད་ཚུལ་གསུངས་ཏེ། མེ་ཏོག་མཆོད་པ་དེ་ནི་བོད་ཁམས་ཡོངས་སུ་གྲགས་པའི་ལྷ་སའི་དུས་ཆེན་ཁག་ལས་ཀྱང་དགའ་ཤོས་ཡིན་པའི་དགོངས་ཚུལ་གསུངས་[24]ཡོད།

༢ རྗེ་ཙོང་ཁ་པའི་རྣམ་ཐར།

རྗེ་ཙོང་ཁ་པ་བློ་བཟང་གྲགས་པ་ནི་ཕྱི་ལོ་ ༡༣༥༧ ལོར་ཤར་ཙོང་ཁའི་ཡུལ་དུ་ཡབ་ད་ར་ཁ་ཆེ་ཀླུ་འབུམ་དགེ་དང་། ཡུམ་ཤིང་བཟའ་ཨ་ཆོས་གཉིས་ཀྱི་སྲས་སུ་སྐུ་བལྟམས་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཀུན་ལ་གྲགས་ཆེ་ཞིང་། ཁོང་གི་རྣམ་ཐར་ཁག་ཏུ་བཞེད་པ་མི་མཐུན་པའང་མེད་མོད། ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་ཨོལ་ཁུས་རྗེ་ཙོང་ཁ་པའི་རྣམ་ཐར་གཞན་དང་མ་འདྲ་བ་ཞིག་བྲིས་ཡོད་པ་མདོར་བསྡུས་ན་འདི་ལྟར། དུས་རབས་བཅུ་བཞི་པའི་དུས་དཀྱིལ་དུ་ཨ་མདོའི་ཡུལ་གྱི་རྫི་བོ་ཀླུ་འབུམ་མི་རྒོད་ཟེར་བ་ཞིག་གིས་རི་ཞིག་གི་འདབས་སུ་གུར་ནག་པོ་ཞིག་བཙུགས་ཏེ། བཟའ་ཟླ་ཤིང་བཟའ་མཚོ་(ChingTsa Tsio )དང་མཉམ་དུ་འཚོ་བ་རོལ་བཞིན་ཡོད་སྐབས། ཉིན་ཞིག ཤིང་བཟའ་མཚོ་རི་འདབས་སུ་ཆུ་འཐུང་བར་སོང་སྟེ་དྲན་པ་ཉམས་ཤིང་། སངས་རྒྱས་ཤཱཀྱ་ཐུབ་པའི་གཟུངས་སྔགས་སྣ་ཚོགས་བརྐོས་པའི་རྡོ་ཆེན་ཞིག་གི་སྟེང་བརྒྱལ་ནས་དྲན་སོས་པ་ན། ཁོ་མོའི་ཟུར་གཅིག་ནས་ཟུག་གཟེར་ཞིག་ལངས་པས་མངལ་ཆགས་པ་ཤེས། དེ་ནས་ཕྱི་ལོ་ ༡༣༥༧ ལོར་གནས་ཚུལ་འདི་བྱུང་ནས་ཟླ་བ་དགུ་འགོར་རྗེས། མོས་བུ་ཞིག་བཙས་པ་དང་། ཀླུ་འབུམ་མི་རྒོད་ཀྱིས་རི་བོའི་མིང་ནས་བཟུང་སྟེ་ཙོང་ཁ་པ་ཞེས་བཏགས།

དེ་རྗེས། ཐག་རིང་ནུབ་ཕྱོགས་ནས་ཡོང་བའི་བླ་མ་ཞིག་གློ་བུར་དུ་ཨ་མདོའི་ཡུལ་ལ་ཕེབས་ཏེ། ཀླུ་འབུམ་མི་རྒོད་ཀྱི་གུར་ཁྱིམ་དུ་བཞུགས་ཤིང་། ཙོང་ཁ་པས་ཚན་རིག་རྟོགས་པའི་དམ་པ་དེའི་ཞབས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཏེ་དགེ་རྒན་དུ་བསྟེན་པར་ཞུ་བ་ཕུལ། ཕྱིས་སུ་ཁོང་ཡུལ་ལུང་འདྲ་མིན་དུ་ཕེབས་མཐར་ལྷ་སར་འབྱོར་བ་དང་། ཁོང་གིས་གསར་བཏོད་གནང་བའི་ཆོས་བརྒྱུད་དེར་འགལ་རྐྱེན་གང་ཡང་བྱུང་མེད་ཅིང་། བོད་ཁམས་ཡོངས་ལ་ཁྱབ་པ་དང་མཉམ་དུ་སོག་ཡུལ་ལའང་དར་ཁྱབ་བྱུང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༤༠༩ ལོར་ཙོང་ཁ་པ་དགུང་ལོ་ང་གཉིས་ལ་ཕེབས་སྐབས་ལྷ་ས་དང་རྒྱང་ཐག་མི་རིང་བའི་སར་དགའ་ལྡན་བཏབ་པ་དང་། དེ་རུ་དགེ་འདུན་པ་བརྒྱད་སྟོང་ལྷག་འདུས། ཕྱི་ལོ་ ༡༤༡༩ ལོར་སངས་རྒྱས་སུ་གྱུར་པའི་ཙོང་ཁ་པ་སྐུ་གཤེགས་ནའང་། ཁོང་དག་པའི་ཞིང་ཁམས་སུ་ཕྱིར་ལོག་གནང་བ་དང་། བདེ་བ་ཅན་གྱི་ནམ་མཁར་བཞུགས་སུ་གསོལ། ཁོང་གི་སྐུ་ཕུང་དགའ་ལྡན་དགོན་པའི་བླ་བྲང་དུ་བཞུགས་པ་དེ་ད་ལྟའི་བར་དུ་གསོན་ཉམས་ལྡན་པའི་ངང་གནས་ཡོད་པ་དང་། ཁོང་གི་བརྩམས་ཆོས་ཁག་ལས་རྩ་ཆེ་ཤོས་ནི་«ལམ་རིམ་ཆེན་མོ་»ཡིན་[25]ཚུལ་སོགས་བྲིས་འདུག

ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་འདིས་བྲིས་པའི་གཏམ་རྒྱུད་འདི་དག་བདེན་པ་ཡིན་མིན་ལ་མ་ལྟོས་པར། འདི་ནི་རྗེ་རིན་པོ་ཆེའི་སྐུ་ཚེའི་རྣམ་ཐར་ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་སྐད་དུ་བྲིས་པ་ཕལ་ཆེར་ཐོག་མ་ཡིན་ཞིང་། དུས་རབས་བཅོ་བརྒྱད་པའི་ནང་སྒྲི་སི་སྒྲི་རེས་(Ippolito Desideri 1684-1733)རྗེ་ཙོང་ཁ་པའི་«ལམ་རིམ་ཆེན་མོ་»ལ་ཊིན་གྱི་སྐད་དུ་བསྒྱུར་བའང་བོད་རང་གི་མཁས་པས་བརྩམས་པའི་བསྟན་བཅོས་ཤིག་ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་སྐད་དུ་བསྒྱུར་པ་ཐོག་མ་ཡིན་ངེས།

རྗེ་རིན་པོ་ཆེའི་རྣམ་ཐར་ཐུང་ངུ་འདི་ལ་བརྟགས་ན། ཁོང་གིས་གནམ་བདག་ཆོས་ལུགས་པའི་སྐྱེས་ཆེན་ཞིག་གི་ལོ་རྒྱུས་འབྲི་སྲོལ་ལྟར་བྲིས་ཡོད་པ་གང་ཞིག་ལ། རྗེ་རིན་པོ་ཆེ་ནི་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་ལུགས་པ་དང་འབྲེལ་བ་ཡོད་པ་བསྟན་ཡོད། དེའི་རྒྱུ་མཚན་ནི། ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་ཁོང་རྒྱ་ནག་དང་ནང་སོག་ཏུ་སྡོད་སྐབས། གོང་མའི་ཕོ་བྲང་དང་ནང་སོག་གི་དགོན་སྡེ་ཕལ་ཆེ་བའི་ནང་དགེ་ལུགས་པའི་གྲུབ་མཐའ་ཁྱབ་རྒྱ་ཆེ་བ་དང་། དེའི་གྲུབ་མཐའ་གསར་བཏོད་གནང་མཁན་ནི་རྗེ་རིན་པོ་ཆེ་ཡིན་པ་རྟོགས་ཡོད། དེ་བས། རྗེ་རིན་པོ་ཆེ་ནི་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་ལུགས་པ་དང་འབྲེལ་བ་ཡོད་པ་བྲིས་ཏེ་དོན་གྱིས་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་ལུགས་གཞན་དང་མ་འདྲ་བ་ཞིག་བསྒྲུབས་ཡོད། དེ་ལྟ་ནའང་། ཁོང་གིས་རྗེ་རིན་པོ་ཆེའི་འཁྲུངས་འདས་ལོ་ཚིགས་དང་། དགའ་ལྡན་དགོན་པ་ཕྱག་བཏབ་པའི་ལོ་ཚིགས་སོགས་ལ་འཁྲུལ་བ་ཅུང་ཙམ་ཡང་བྱུང་མེད་པ་ནི་ངོ་མཚར་ཆེ་བར་འདོད།

གཞན་ཡང་། ཁོང་གིས་རྗེ་ཙོང་ཁ་པའི་རྗེས་འཇུག་པ་རྣམས་ཀྱི་ཞྭ་སེར་དང་། ཤམ་ཐབས། འཁོར་ལོ་ཙམ་དུ་མ་ཟད། བླ་ཆེན་རྣམས་ཕེབས་སྐབས་རྒྱ་གླིང་འབུད་ཅིང་། བདུག་སྤོས་འཛིན་པ། བླ་སྤྲུལ་དག་གིས་དད་ལྡན་རྣམས་ཀྱི་མགོར་ཕྱག་གཡས་པ་བརྐྱངས་ཏེ་བྱིན་རླབས་གནང་བ། ཕྲེང་པ་འཛིན་པ། ད་དུང་བསྙུང་གནས་སྲུང་བ་སོགས་ནི་ནང་པ་སངས་རྒྱས་པ་དང་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་ལུགས་པ་གཉིས་ཀྱི་མཚུངས་ཆོས་སུ་བརྗོད་ཡོད་པར་མ་ཟད། དེ་ནི་དུས་རབས་བཅུ་བཞི་པའི་སྐབས་སུ་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་མཁན་རྣམས་སོག་པོར་འབྱོར་བ་དང་། རིམ་གྱིས་ཆོས་ལུགས་དེའི་ཤུགས་རྐྱེན་མཚོ་སྔོན་པོའི་ཕྱོགས་སུ་ཁྱབ་པའི་དགོངས་ཚུལ་ཡང་གསུངས་ཡོད།

༣ ཙན་དན་གྱི་ལྗོན་པ།

ད་ནི་གཞན་ཞིག་ཞུ་བར་འདོད་དེ། གླང་རི་བ་ཐུབ་བསྟན་སྦྱིན་པས་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་འདིའི་དེབ་ལ་གཟིགས་ཏེ། «རྗེ་ཙོང་ཁ་པ་ཆེན་པོའི་རྣམ་ཐར་གསར་བསྒྲིགས་གངས་ཅན་གྱི་ལྗོངས་སུ་སངས་རྒྱས་བྱོན་པ»ཞེས་པའི་དེབ་ཏུ་ཙན་དན་ལྗོན་པའི་སྐོར་གྱི་ཚིག་ཕྲེང་འགའ་ཁོལ་ཕྱུང་གིས་བསྒྱུར་ཏེ་དྲངས་ཡོད་[26]ལ། ཤེས་རབ་དར་རྒྱས་ཀྱིས་བརྩམས་པའི་«འཁྲུངས་རབ་དེབ་ཐེར་ནོར་བུའི་ཕྲེང་བ»ཡི་ནང་དུའང་ལོ་རྒྱུས་དུམ་བུ་འདི་འདྲེན་བཀོད་གནང་ཡོད་[27]པས། ཁོ་བོས་རྗེས་ཟློས་ཀྱི་ཚུལ་དུ་ངལ་བ་བསྟེན་འདོད་མེད་མོད། འོན་ཀྱང་། ཡིག་ཆ་འདིའི་མ་ཡིག་ཧྥ་ཡིག་ཡིན་སྟབས་བོད་སྐད་དུ་བསྒྱུར་འདོད་བྱུང་།

ཆོས་སྤེལ་པ་ཨོལ་ཁུས་འདི་ལྟར་བྲིས་ཡོད་དེ། དེ་ལྟ་བུའི་ལྗོན་པ་ཡོད་དམ། ང་ཚོས་དེ་མཐོང་ཡོད་དམ། དེར་ཁྱད་ཆོས་གང་ཡོད་དམ། དེའི་ཡ་མཚན་ཅན་གྱི་ལོ་མ་དག་གི་སྐོར་ཅི་འདྲ་ཞིག་ཡིན། ཀློག་པ་པོ་ཚོས་ང་ཚོར་དྲི་བ་འདི་དག་འདོན་པའི་ཐོབ་ཐང་ཡོད་ལ། ང་ཚོས་གང་ཐུབ་ཀྱིས་དྲི་བ་ཚང་མར་ལན་གསལ་པོ་ཞུ་བར་འབད་བརྩོན་བྱ་ངེས། ་་་ ་་་ ལྗོན་པ་འདི་དངོས་སུ་ཡོད། ང་ཚོས་འགྲུལ་བཞུད་སྐབས་ལྗོན་པའི་སྐོར་ཐེངས་མང་ཐོས་པས་དེ་མཇལ་བར་ཧ་ཅང་རེ་སྒུག་བྱས། དགོན་པ་བཞེངས་ཡོད་པའི་རི་ཞོལ་དང་། དེ་དང་ཐག་མི་རིང་བའི་ས་ན་སོ་ཕག་གིས་བསྐོར་བའི་གྲུ་བཞི་ནར་མོ་ཆེན་པོ་ཞིག་ཡོད། ང་ཚོ་དེའི་ནང་དུ་འཛུལ་རྗེས་ངལ་གསོ་བརྒྱབས་ཏེ་ངོ་མཚར་ཆེ་བའི་ཤིང་དེར་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་ཐུབ་པ་བྱུང་། དེའི་ཡལ་ག་ཁ་ཤས་ནི་གྱང་གི་སྟེང་དུ་མངོན་གསལ་དོད་པོར་ཐོན་འདུག མིག་གིས་ཐོག་མར་ལོ་མ་ལ་དོ་སྣང་བྱས་ཤིང་། ང་ཚོས་ལོ་མ་རེ་རེའི་སྟེང་དུ་བོད་ཡིག་གི་ཡི་གེ་དབྱིབས་ལེགས་པར་གྲུབ་པ་མཐོང་སྐབས་ཧ་ལས་པར་གྱུར། ཚང་མ་ལྗང་མདོག་ཡིན་ལ། ཁ་ཤས་ནི་ཡལ་འདབ་རང་ལས་ཅུང་ཟད་ནག་ལ་ཁག་ཅིག་ནི་དཀར་ཤས་ཆེ་བར་སྣང་། ང་ཚོའི་བློ་ངོར་ཐོག་མར་དགོན་པས་རྫུན་བཟོ་བྱས་ཡོད་པའི་དོགས་པ་སྐྱེས་མོད། འོན་ཀྱང་ཞིབ་ཕྲའི་ངང་ཞིབ་བཤེར་བྱས་རྗེས་གཡོ་སྒྱུ་ཅུང་ཙམ་ཡང་རྙེད་མ་སོང་། ང་ཚོའི་སྣང་ངོར་ཡིག་འབྲུ་དེ་དག་ལོ་མའི་རང་བཞིན་ལས་ལོགས་སུ་མེད་ཅིང་། ཡི་གེ་རྣམས་རྩ་རྒྱུས་དང་བཅས་ཏེ་མངོན། ཡི་གེ་དེ་དག་གནས་ས་གཅིག་མཚུངས་མིན་ཏེ། འགའ་ཞིག་ནི་ལོ་མའི་རྩེ་དང་། འགའ་ཞིག་ནི་ལོ་མའི་དཀྱིལ། ཡང་འགའ་ཞིག་ནི་གཤམ་ངོས་དང་ཟུར་དུ་མངོན། ལོ་མ་ཆུང་ངུ་དག་ལས་མངོན་པའི་ཡིག་འབྲུ་རྣམས་མི་གསལ། ལྗོན་པའི་ལྤགས་པ་དང་ཡལ་ག་དག་ཀྱང་སྟག་མའི་ཤིང་དང་འདྲ་བར་ཡིག་འབྲུ་འདི་དག་གིས་ཁྱབ་ཡོད། ཡལ་ག་དང་གཞུང་རྟའི་ཕྱི་ཤུན་གྱི་སྟེང་ནས་ཀྱང་ཡིག་འབྲུ་མང་པོ་མངོན། ང་ཚོས་པགས་པ་རྙིང་པའི་ཕྱི་ཤུན་གྱི་ཆ་ཤས་དག་བཀོག་སྟེ་བརྟགས་པ་ན། དེའི་ནང་རིམ་གྱི་ཤིང་ཤུན་གསར་པའི་ངོས་ནས་ཀྱང་ཡིག་འབྲུ་མི་གསལ་བ་རེ་མངོན། ང་ཚོས་གཡོ་སྒྱུའི་རྗེས་ཤུལ་རྙེད་ཐུབ་མིན་ལ་བརྟག་ཞིབ་ནན་ཏན་བྱས་པ་ཡིན། འོན་ཀྱང་དེ་འདྲ་གང་ཡང་མ་མཐོང་ཞིང་། ཚོར་བའི་དབང་གིས་ང་ཚོའི་གདོང་ནས་རྔུལ་ནག་ཐོན་བྱུང་།

ལྗོན་པ་དེར་སྐྱེས་པ་མི་གསུམ་གྱིས་ཕྱག་གཉིས་བརྐྱངས་ཏེ་འཐམ་ཀྱང་དཀའ་བ་ཙམ་ཡོད་པ་དེ་ཕི་ཊི་བརྒྱད་ལས་མི་མཐོ། ཡལ་ག་རྣམས་ཡར་སྐྱེ་བའི་ཚབ་ཏུ་སྒྲོ་གཤོག་གི་དབྱིབས་ལྟར་མཐའ་རུ་རྒྱས་ཤིང་ཤིན་ཏུ་སྟུག དེའི་ནང་ནས་སྐམ་པོར་གྱུར་པ་ཧ་ཅང་ཉུང་། ལོ་མ་རྟག་ཏུ་ལྗང་མདོག་ཡིན་ལ་ཤིང་དེ་དམར་མདངས་ཅན་ཞིག་ཡིན་ཞིང་། དེ་ལ་ཙན་དན་དང་འདྲ་བའི་དྲི་ཞིམ་ཞིག་འཐུལ་བཞིན་ཡོད། བླ་མ་ཚོས་དབྱར་དུས་ཟླ་བ་བརྒྱད་པའི་ནང་དུ་ལྗོན་པ་དེར་མེ་ཏོག་དམར་ཆེན་མཛེས་ཤིང་ཡིད་དུ་འོང་བ་འབྱུང་གི་ཡོད་པ་དང་། ད་དུང་གནས་གཞན་གང་དུའང་ལྗོན་པ་འདི་འདྲ་མེད་ཅིང་། སོག་པོ་དང་བོད་ཀྱི་དགོན་སྡེ་མང་པོའི་ནང་ས་བོན་དང་ཡལ་ག་བཙུགས་ཏེ་སྤེལ་ཐབས་བྱས་ཀྱང་འབྲས་བུ་མ་ཐོན་པ་རེད་[28]ཅེས་བྲིས་འདུག

ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་འདིས་སྐུ་འབུམ་གྱི་གནས་ཚུལ་གསུང་བབ་ལ་བརྟགས་ན། རྗེ་ཙོང་ཁ་པ་ཆེན་པོ་སྐུ་འབུམ་དུ་འཁྲུངས་པའི་ལེགས་ཚོགས་ལ་བརྟེན་ནས་ཡུལ་འདི་སྐད་གྲགས་ཆགས་པས། སྐུ་འབུམ་ནི་གནས་སྐོར་བྱ་སའི་ས་ཆ་གལ་ཆེན་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཅིང་། དགེ་འདུན་པ་རྣམས་ཀྱང་ཕྱོགས་བཞི་ནས་འདུ་འཛོམས་ཀྱིས་གྲྭ་ཤག་རེ་རེ་བཏབ་པས། རིམ་བཞིན་ནང་བསྟན་དང་རིག་གནས་ཀྱི་འཆད་ཉན་དར་རྒྱས་ཀྱི་རྩེ་མོར་སོན་པས། དགོན་པ་འདིའི་སྙན་གྲགས་རྒྱ་བོད་ཀྱི་མཐའ་མཚམས་ཁག་ཏུ་ཁྱབ་པ་དེ་རེད་སྙམ།

བོད་རིག་པའི་མཁས་པ་བེལ་ལིམ རོ་ཁུ་ཧེ་ལི་(William W. Rockhill 1854-1914)གྱིས་ལྗགས་རྩོམ་གནང་བའི་« ཕྱི་ལོ་ ༡༨༩༡ དང་ ཕྱི་ལོ་ ༡༨༩༢ ལོར་སོག་པོ་དང་བོད་བརྒྱུད་སྐབས་ཀྱི་འགྲུལ་བཞུད་ཉིན་ཐོ»( Diary of a Journey Through Mongolia and Tibet in 1891 and 1892)ཞེས་པའི་ནང་འཁོད་པ་ལྟར་ན། ཁོང་ཕྱི་ལོ་ ༡༨༨༩ ལོའི་ཟླ་ ༢ ་ཚེས་ ༡༣ ཉིན་སྐུ་འབུམ་དུ་བསྐྱོད་སྐབས། རྗེ་ཙོང་ཁ་པའི་ལྟེ་ཁྲག་འཕོས་ས་ནས་སྐྱེས་པའི་ཙན་དན་གྱི་ལྗོན་པ་དེ་གསེར་གྱི་ཐོག་ཁེབས་ཅན་གྱི་ལྷ་ཁང་དུ་ཡོད་པས་མཇལ་ཐུབ་བྱུང་མེད་ཅིང་། དགོན་པའི་ནང་དང་མཐའ་འཁོར་དུ་ཙན་དན་དཀར་པོ་བཞི་ལྔ་ཙམ་ཡོད་པ་མཐོང་བ་དེ་དག་གི་སྟེང་ནས་ཅི་ཡང་མཐོང་རྒྱུ་མི་འདུག འོན་ཀྱང་། དད་པ་བརྟན་པོ་ཡོད་མཁན་ཚོས་དེ་དག་གི་སྟེང་ནས་ཀྱང་རྗེ་རིན་པོ་ཆེའི་སྐུ་བརྙན་མཇལ་ཐུབ་པའི་སྐོར་བྲིས་ཏེ། ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་ཨོལ་ཁུས་ལོ་མའི་སྟེང་ནས་བོད་ཡིག་མཐོང་བར་ཡིད་ཆེས་མེད་པའི་རྣམ་འགྱུར་བསྟན་[29]འདུག

ཁོང་གི་རྗེས་སུ་ཨ་ལེ་ཁི ཟན་སྒྲི་ར སྡེ་བལ་སྡུ ནིལ་(Alexandra David Neel)དང་། པའོ་ ཕེ་ལོ་ཊི་(Paul Pelliot 1978-1945 )  ཨེ་ལཱ་མཱ་ལཱར་(Ella Maillart1903-1997)  པེ་ཊར་ ཕེ་ལེ་མང་( Peter Fleming 1907-1971) ཨང་དྷུ་ཝེ མེ་གྷོ་(André Migot1892-1967)སོགས་ཀྱང་སྐུ་འབུམ་དུ་ཕྱིན་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཡོད་མོད། ཙན་དན་གྱི་ལྗོན་པའི་ལོ་མའི་སྟེང་ནས་སྐུ་བརྙན་དང་ཡི་གེ་གང་རུང་མཇལ་བའི་ལོ་རྒྱུས་ཡོད་པ་མ་མཐོང་།

དེར་བརྟེན།  འདིར་དོགས་པ་ཞིག་ཞུ་རྒྱུ་ཡོད་པ་ནི། ཆོས་སྤེལ་པ་ཨོལ་ཁུ་དང་ཁོང་གི་ཆོས་གྲོགས་སོགས་ཀྱིས་མཐོང་བའི་ཙན་དན་གྱི་ལྗོན་པ་དེ་རྗེ་ཙོང་ཁ་པའི་ལྟེ་ཁྲག་འཕོས་ས་ནས་སྐྱེས་པའི་ལྗོན་པ་དེ་ཡིན་ནམ། ཡང་ན་ལྗོན་པ་དེའི་རྩ་བ་ནས་སྐྱེས་པའི་གསེར་སྡོང་ལྷ་ཁང་གི་ཕྱི་རོལ་ཏུ་ཡོད་པའི་ཙན་དན་གྱི་སྡོང་པོ་གསུམ་ཡོད་པ་དེ་དག་གི་ཁྲོད་ཀྱི་གཅིག་ཡིན། ལོ་རྒྱུས་ཡོངས་གྲགས་ལྟར་ན། ཕྱི་ལོ་ ༡༣༧༩ ལོར་ལྟེ་ཕྲག་འཐོར་ས་ནས་སྐྱེས་པའི་ཙན་དན་ལྗོན་པ་དེ་གཟུངས་གཞུག་གི་ཚུལ་དུ་བྱས་ཏེ། དར་གོས་བཀླུབས་ཏེ་མཐའ་སྐོར་དུ་རྡོ་རྩིག་གི་ར་བ་དང་དེའི་སྟེང་དུ་པདྨ་མཆོད་རྟེན་བཞེངས་པ་ཡིན་ལ། ཕྱིས་སུ་དེ་ལ་ཞིག་གསོ་གནང་བའི་ལོ་རྒྱུས་སོགས་མང་ཡང་འདིར་མ་བྲིས་མོད།  འོན་ཀྱང་། ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་ཨོལ་ཁུས་ལྗོན་པ་དེའི་ལོ་མའི་སྟེང་ནས་རྒྱལ་བ་སེང་གེའི་ང་རོའི་སྐུ་བརྙན་མ་མཇལ་བར་བོད་ཀྱི་ཡི་གེ་མཐོང་འདུག་ལ། བོད་རིག་པ་རོལ་ཁེས་དད་པ་དག་སྣང་ཅན་ཚོས་ལོ་མའི་སྟེང་ནས་རྗེ་རིན་པོ་ཆེའི་སྐུ་བརྙན་མཇལ་ཐུབ་པའི་ངག་སྒྲོས་བྲིས་ཡོད་པས། དོན་དངོས་སུ་ལོ་མའི་སྟེང་ནས་ཅི་ཞིག་མཐོང་བ་ཡིན་ནམ། དིང་སང་མཇལ་དུ་ཡོད་པའི་གསེར་སྡོང་ལྷ་ཁང་གི་ཕྱི་རོལ་ཏུ་ཡོད་པའི་ལྗོན་པ་གསུམ་ཡང་ཙན་དན་ཡིན་མིན་ལའང་བརྟག་དཔྱད་བྱས་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཡོད་མེད་ཤེས་འདོད་འདུག་མོད། གནས་སྐབས་སུ་ཞུ་བྱ་གཙོ་བོ་མིན་སྟབས་བཏང་སྙོམས་སུ་བཞག་པ་ཡིན་ནོ། །

བཞི། མཚོ་སྔོན་པོའི་འབྱུང་ཁུངས།

ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་ཁོང་དང་ཇོ་སེབ་གྷ་བྷེ། སྐད་སྒྱུར་བ་བཅས་སྐུ་འབུམ་དང་ཆུ་དཀར་རི་ཁྲོད་དུ་ཁྱོན་བསྡོམས་ཟླ་ངོ་བརྒྱད་ཙམ་བསྡད་ཡོད་ཅིང་། ཆུ་དཀར་རི་ཁྲོད་དུ་བོད་ཡིག་མུ་མཐུད་སྦྱངས་ཏེ་ཐེག་དམན་སྡེ་བའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་མདོ་ལུང་ཞིག་ཀྱང་བོད་ཡིག་དང་། རྒྱ་ཡིག སོག་ཡིག་སོགས་སུ་བསྒྱུར་འདུག ལོ་དེའི་ཟླ་དགུ་པའི་ནང་རྒྱ་ནག་ཏུ་ཕྱིན་པའི་བོད་ཀྱི་སྐུ་ཚབ་སྟོང་སྐོར་དུ་སླེབས་པ་དང་། དེའི་རྗེས་སུ་མཚོ་སྔོན་པོ་བརྒྱུད་དེ་ལྷ་སར་ལོག་གྲབས་ཡོད་པའི་གནས་ཚུལ་སོགས་ཐོས་པས། མྱུར་དུ་བཟའ་བཏུང་སོགས་གྲ་སྒྲིག་བྱས་ཏེ་མཚོ་སྔོན་པོའི་ཕྱོགས་སུ་ཆས་འདུག

ཉིན་བཞིའི་རྗེས་སུ་དེ་གར་འབྱོར་བ་དང་། མཚོ་སྔོན་པོའི་གླིང་ཕྲན་གྱི་གནས་ཚུལ། དེ་རུ་སོག་པོའི་ཚོ་ཁག་ག་ཚོད་ཡོད་མེད། སོག་པོ་ཚོ་རྒྱ་ནག་གོང་མའི་འོག་ཏུ་ཡོད་ཅིང་། ལོ་གཉིས་རེའི་མཚམས་སུ་གོང་མར་དཔྱ་ཁྲལ་འབུལ་རྒྱུ་ཡོད་སྐོར་གྱི་གནས་ཚུལ་གང་མང་གསུངས་འདུག་མོད། དེ་དག་རེ་རེ་འབྲི་དགོས་མ་མཆིས་ཀྱང་། འོན་ཀྱང་སྔོ་ལྡེམ་མེར་འཁྱིལ་བའི་མཚོ་སྔོན་པོ་ཇི་ལྟར་བྱུང་སྟངས་ལ་ངག་རྒྱུན་རེ་ཟུང་ཡོད་པ་ཐོས་ནའང་། ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་འདིས་བྲིས་པའི་ངག་རྒྱུན་འདི་ད་ལྟའི་བར་དུ་གོ་ཐོས་མ་བྱུང་བས། ཁོ་བོས་ཚེགས་ལ་མ་འཛེམས་པར་གཤམ་དུ་བསྒྱུར་སྒྲིག་བྱས་པ་ལགས་སོ། །

མཚོ་སྔོན་པོ་ནི་སྔོན་དུས་སུ་ཡུལ་དབུས་ཀྱི་བོད་པ་རྣམས་ཀྱིས་རང་གི་གནས་ཡུལ་གྱི་ལྗོངས་ཆེན་པོའི་དཀྱིལ་དུ་ལྷ་ཁང་ཞིག་བཞེངས་པར་ཐག་བཅད་དེ་མཇུག་སྒྲིལ་ལ་ཉེ་སྐབས་གློ་བུར་དུ་རྡིབ་པ་དང་། དེ་ལྟར་ཐེངས་གསུམ་ཙམ་འབད་བརྩོན་བྱས་ཀྱང་། མཇུག་འབྲས་ནི་སྔར་ལྟར་གྱུར། དེའི་ཚེ་རྒྱལ་པོས་ཡུལ་དེའི་མོ་བ་གྲགས་ཅན་ཞིག་ལ་བཀའ་འདྲི་གནང་སྐབས། ཁོང་གིས་ཤར་ཕྱོགས་སུ་སྐྱེས་ཆེན་ཞིག་བཞུགས་པ་དང་། ཁོང་གི་ཕྱག་ཏུ་གསང་བ་ཞིག་ཡོད་པས་དེ་ལེན་ཐུབ་ན་འགལ་རྐྱེན་མེད་པར་བརྗོད། དེར་བརྟེན། བླ་མ་ཞིག་ཤར་ཕྱོགས་སུ་མངགས། ཁོང་ལ་ལུང་ཀུན་ཏུ་མྱུལ་མཐར་ཉིན་ཞིག་རྟ་ཡི་གློ་ཐག་ཆད་དེ་ཐང་དུ་འགྱེལ། སྐབས་དེར། ཁོང་གིས་མཚེའུ་ཆུང་ཞིག་གི་འགྲམ་དུ་གུར་རྙིང་ཞིག་ཡོད་པ་མཐོང་སྟེ་ཕྱིན་པར། དེའི་ནང་དུ་སོག་པོ་དམུས་ལོང་ཞིག་ཡོད་པ་ཤེས་པས། ཁོང་གིས་ཀྱང་རང་ཉིད་སོག་པོ་ཞིག་ཡིན་ཁུལ་བྱས་ཏེ། དམུས་ལོང་དེའི་ལག་ནས་རྟ་ཡི་གློ་ཐག་ཅིག་ལེན་ཐུབ་པར་མ་ཟད། ད་དུང་དམུས་ལོང་དེའི་ཁ་ནས་དབུས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ལྷ་ཁང་བཞེངས་ཐུབ་ཀྱི་མེད་པ་ནི་ཡུལ་དབུས་ཀྱི་ས་འོག་ཏུ་རྒྱ་མཚོ་འཁྱིལ་བའི་རྐྱེན་གྱིས་ཡིན་པ་ཐོས། འོན་ཀྱང་། དམུས་ལོང་དེས་གནས་ཚུལ་དེ་ནི་གསང་བ་ཞིག་ཡིན་པས། བོད་ཀྱི་བླ་མ་སུ་ཞིག་ལའང་ཞུ་མི་རུང་ལ། གལ་སྲིད་གསང་བ་དེ་བསྒྲགས་པ་ཡིན་ན། སོག་པོའི་རྒྱལ་ཁབ་ལ་གནོད་འཚེ་འབྱུང་རྒྱུ་ཡིན་པ་དང་། ཡུལ་དབུས་ཀྱི་བླ་མ་སུ་ཞིག་གིས་རང་ཉིད་སྡོད་སའི་ལུང་གཤོང་གི་ས་འོག་ཏུ་རྒྱ་མཚོ་འཁྱིལ་ཡོད་པ་ཤེས་ཚེ། རྒྱ་མཚོ་གློ་བུར་དུ་སོག་པོའི་ས་འོག་ནས་འཕྱུར་ངེས་པའི་ལོ་རྒྱུས་བཤད་པ་རེད།

དེའི་རྗེས་སུ། རྒན་པོ་དམུས་ལོང་དེས་མི་དེ་དབུས་ཀྱི་བླ་མ་ཞིག་ཡིན་པ་ཤེས་འཕྲལ། ཁོང་གིས་བུ་ལ་གསོད་དགོས་པའི་མངགས་བཅོལ་གནང་ཡང་དོན་འབྲས་མ་སོན། དེ་མ་ཐག་ཏུ་ཡུལ་དེར་རྒྱ་མཚོ་འཕྱུར་བས་མཚོ་སྔོན་པོ་གཡུ་ཡི་མེ་ལོང་ལྟ་བུ་དེ་བྱུང་བ་དང་། བླ་མ་དེས་ཀྱང་གསང་བ་ཁྱེར་ནས་ལྷ་སར་འབྱོར་མཚམས། ཤར་ཕྱོགས་སུ་རྒྱ་མཚོ་འཕྱུར་བའི་སྒྲ་ཐོས། དེར་བརྟེན། དབུས་པ་ཚོས་ཡང་བསྐྱར་ལྷ་ཁང་བཞེངས་ཀྱང་གོད་ཆག་ཅི་ཡང་མ་བྱུང་བས་ད་ལྟའི་གཙུག་ལག་ཁང་འདི་བྱུང་བ་དང་། དུད་ཁྱིམ་མང་པོ་གཙུག་ལག་ཁང་གི་མཐའ་འཁོར་དུ་གཞིས་ཆགས་པས། རིམ་བཞིན་གྲོང་ཁྱེར་ཆེན་པོ་ཞིག་ཆགས་ཏེ་དེར་ལྷ་ས་ཞེས་མིང་ཐོགས་ཚུལ་[30]གསུངས་ཡོད།

གང་ལྟར། ཕྱི་ལོ་ ༡༨༤༤ ལོའི་ཟླ་བཅུ་པའི་མཇུག་ཙམ་ལ། ཁོང་ཚོ་བོད་ཀྱི་གཞུང་ཚབ་མི་སྣར་ཐུག་འཕྲད་བྱུང་འདུག་མོད། བོད་ཀྱི་སྐུ་ཚབ་མི་སྣའི་མཚན་དང་འབྲེལ་བའི་གནས་ཚུལ་གང་ཡང་བྲིས་མེད། འོན་ཀྱང་། སྐུ་ཚབ་ཚོགས་པ་ལྷ་སར་ཕེབས་སྐབས་མི་གྲངས་ཉིས་སྟོང་དང་། དེ་དག་གི་ཁྲོད་དུ་རྒྱ་ནག་དང་སོག་དམག་ལྔ་བརྒྱ་ལྷག་ཡོད་པར་བཤད། དམག་མི་དེ་དག་གི་འགན་འཁྲི་ནི་བོད་ཀྱི་སྐུ་ཚབ་ཚོགས་པ་ལྷ་སར་བདེ་འཇགས་ངང་ཕེབས་སྐྱེལ་ཞུ་རྒྱུ་དེ་རེད། དེ་ལྟར། ཚོགས་པ་འདི་ཟླ་ངོ་གསུམ་རིང་གོམ་བགྲོད་བྱས་མཐར་བོད་ཀྱི་རྒྱལ་ས་ལྷ་སར་སླེབས་ཡོད་ལ། ཚྭ་འདམ་དང་ནག་ཆུའི་རི་ལུང་རྒྱུད་ཀྱི་གནས་ཚུལ་ཁག་ཀྱང་ཞིབ་པར་བྲིས་འདུག་མོད། དེ་དག་རེ་རེ་བཞིན་བརྗོད་པའི་ངལ་བར་མ་ཞུགས།

ལྔ། ལྷ་སའི་གནས་ཚུལ་བཤད་པ།

ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་ཨོལ་ཁུ་དང་ཆོས་གྲོགས་སོགས་ཕྱི་ལོ་ ༡༨༤༥ ལོའི་ཟླ་དང་པོའི་ཟླ་མཇུག་ཏུ་ལྷ་སར་འབྱོར། ཁོང་གིས་མི་སུ་ཞིག་ལའང་ལག་འཁྱེར་ལྟ་བུ་མི་དགོས་པས་ཚང་མ་ལྷ་སར་འཛུལ་ཆོག་ཅིང་། འགྲོ་འོང་ལ་རང་དབང་དང་། ཚོང་ལས་དང་བཟོ་ལས་ཀྱི་ལས་དོན་གང་ཞིག་ཡིན་རུང་བཀག་འགོག་མེད་སྐོར་གསུངས་ཡོད། སྐབས་དེར་༧གོང་ས་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་གཅིག་པ་མཁས་གྲུབ་རྒྱ་མཚོ་(1838-1856) དགུང་ལོ་བརྒྱད་ལ་ཕེབས་ཡོད་པ་དང་། བོད་ཀྱི་སྲིད་སྐྱོང་རྭ་སྒྲེང་གསུམ་པ་ངག་དབང་ཡེ་ཤེས་ཚུལ་ཁྲིམས་རྒྱལ་མཚན་(1816-1863)ནི་དགུང་ལོ་བཅོ་བརྒྱད་ལ་ཕེབས་མེད་པས། བོད་ཀྱི་སྲིད་སྐྱོང་གི་འགན་དེ་བཀའ་བློན་བཞིའི་ཁྲོད་ཀྱི་རྒན་པ་དེའི་ཕྲག་ཏུ་ཡོད་[31]སྐོར་བྲིས་འདུག

སྐབས་འདིར་དོགས་སློང་ཞིག་བྱེད་དགོས་པ་ནི། རྭ་སྒྲེང་སྐུ་ཕྲེང་གསུམ་པ་ནི་ཕྱི་ལོ ༡༨༡༦ ལོར་འཁྲུངས་ཡོད་པས། སྐབས་དེར་ཁོང་དགུང་ལོ་ཉེར་དགུ་ལ་ཕེབས་ཡོད་པ་ལས་དགུང་ལོ་བཅོ་བརྒྱད་མིན། ད་དུང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༨༤༤ བོད་ཤིང་འབྲུག་ཟླ་བ་བདུན་པའི་ནང་ཚེ་སྨོན་གླིང་སྐུ་ཕྲེང་གཉིས་པ་ངག་དབང་འཇམ་དཔལ་ཚུལ་ཁྲིམས་རྒྱ་མཚོ་(1792-1862)སྲིད་སྐྱོང་གི་ལས་གནས་ལས་ཕབ་རྗེས། བོད་ཀྱི་སྲིད་སྐྱོང་གི་འགན་དེ་པཎ་ཆེན་བསྟན་པའི་ཉི་མས་(1782-1853)ལོ་དེའི་ཤིང་འབྲུག་ལོ་དེའི་ཟླ་བ་བརྒྱད་པའི་ཚེས་དྲུག་ནས་ཤིང་སྦྲུལ་ཟླ་བ་བཞི་པའི་ཚེས་ཉེར་དྲུག་བར་ཟླ་བ་ཕྱེད་དགུ་ཙམ་བཞེས་ཡོད་[32]པ་དང་། རྭ་སྒྲེང་སྐུ་ཕྲེང་གསུམ་པས་ཤིང་སྦྲུལ་(1845)(ཆིང་གོང་མ་རྡའོ་ཀོང་ཁྲི་ལོ་༢༥་པ)དེའི་ཟླ་ ༤ པའི་ཚེས་ ༢༩ ཉིན་སྲིད་སྐྱོང་གི་ཁྲིར་བཀོད་[33]པས། སྐབས་དེའི་བོད་ཀྱི་སྲིད་སྐྱོང་ནི་པཎ་ཆེན་བསྟན་པའི་ཉི་མ་ཡིན་དགོས་མོད། ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པས་པཎ་ཆེན་རིན་པོ་ཆེ་བཀྲ་ཤིས་ལྷུན་པོ་རུ་བཞུགས་ཡོད་པ་དང་། ཁོང་གི་མཚན་སྙན་སོགས་ཐོས་པ་ཙམ་ལས་དངོས་མཇལ་བྱུང་མེད། དེས་ན། ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པས་བོད་ཀྱི་སྲིད་སྐྱོང་ནི་དགུང་ལོ་ལྔ་བཅུའི་ནང་ཡོད་པར་གསུངས་ཡོད་པའི་གནས་ཚུལ་ཞིབ་ཕྲ་གཤམ་དུ་ཞུ་རྒྱུ་ཡིན་མོད། ཕྲན་གྱིས་ཚོད་དཔག་བྱས་ན། ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་རྣམས་སྣེ་ལེན་ཞུ་མཁན་ནི་སྐབས་དེའི་བཀའ་བློན་བཤད་སྒྲ་དབང་ཕྱུག་རྒྱལ་པོ་(༡༧༩༥-༡༨༦༤)མིན་ནམ་སྙམ།

གང་ལྟར་ཡང་། བོད་མི་རྣམས་ཀྱིས་ཐོག་མར་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་གཉིས་ནི་རྒྱ་གར་གྱི་བྲམ་ཟེ་བའམ་ཀསྨིར་གྱི་ཁ་ཆེ་བ། ཡང་ན་སོག་པོ་གང་རུང་ཞིག་ཡིན་པར་འཁྲུལ་འདུག་མོད། ཉིན་ཤས་ལས་མ་འགོར་བར་བོད་ཀྱི་སྲིད་ཚབ་ཀྱིས་ཁོང་ཚོའི་དམིགས་ཡུལ་དང་ཡོང་དོན་སོགས་མཁྱེན་རྟོགས་བྱུང་བས། སྡོད་གནས་གསར་པ་གོ་སྒྲིག་ཞུས་ཡོད་པར་མ་ཟད། བོད་མི་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་རྣམ་འགྱུར་གང་ལེགས་བསྟན་ཡོད། ཁོང་ཚོ་ལྷ་ས་ནས་ཟླ་གཉིས་ཙམ་ལས་བསྡད་མེད་མོད། ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པའི་དྲན་ཐོའི་ནང་དུ། ཕོ་བྲང་པོ་ཏཱ་ལ་དང་། མཐའ་འཁོར་གྱི་དགོན་སྡེ་ཁག  བོད་ཀྱི་ལྷ་སར་གནས་སྡོད་བྱེད་པའི་རྒྱ་ནག་པ་དང་། ཀསྨིར་གྱི་ཁ་ཆེ་བ། བལ་པོའི་མིའི་གནས་སྟངས་སོགས་ངོ་སྤྲོད་གནང་ཡོད་པར་མ་ཟད། བོད་ཀྱི་སྲིད་འཛིན་ལམ་ལུགས་དང་། ལོ་གསར་གྱི་བྱེད་སྒོ། བོད་མི་རྣམས་ཀྱི་འཚོ་བ་དང་ཡུལ་སྲོལ་གོམས་གཤིས། ད་དུང་བོད་ཀྱི་དངུལ་ཊམ་སོགས་ཀྱི་སྐོར་ཡང་རྒྱས་པར་བྲིས་ཡོད།

དཔེ་མཚོན་ཞིག་ཞུས་ན་འདི་ལྟར། སྐབས་དེར། ལྷ་སར་ཡུ་རོབ་ཀྱི་མི་གཅིག་ཀྱང་མེད་ནའང་། ལྷ་སར་གཏན་སྡོད་བྱེད་པའི་མི་རིགས་གཅིག་ནི་བལ་པོའི་མི་རྣམས་ཡིན་ཞིང་། དེ་དག་གི་ཁྲོད་དུ་ལྕགས་རིགས་བཟོ་རྩལ་ལ་མཁས་པའི་སྒྱུ་རྩལ་པ་མང་པོ་ཡོད་པས། དགོན་སྡེ་ཁག་གི་གསེར་དངུལ་ལས་བཟོས་པའི་དངོས་པོ་སྣ་ཚོགས་བཟོ་སྐྲུན་བྱེད་པ་དང་། ཀསྨིར་གྱི་ཁ་ཆེ་བ་ཚོ་ནི་ཕྱུག་ཤོས་ཡིན་པ་དང་། ཁོ་ཚོས་ཀ་ལི་ཀ་ཏ་ལས་ཚོང་ཟོག་འཁྱེར་ཡོང་གི་ཡོད་པར་མ་ཟད། དངུལ་བརྗེ་མཁན་དང་གསེར་དངུལ་འཚོང་མཁན་ཡང་ཡིན་པས། བོད་གཞུང་ནས་ཕྱིར་སྐྱོད་ལག་འཁྱེར་ཞིག་ཀྱང་སྤྲད་ཡོད་པར་བཤད། མི་རིགས་གཞན་པ་དེ་ནི་རྒྱ་མི་ཡིན་ལ། རྒྱ་མི་ཕལ་ཆེ་བ་དམག་མི་དང་ཁྲིམས་ཁང་གི་འགོ་ཁྲིད་ཡིན་པས།  ཁོ་ཚོ་ལོ་གསུམ་རིང་ལྷ་སར་སྡོད་དགོས་ཤིང་། དུས་ཡུན་དེ་འགོར་རྗེས་གཞན་དག་ཁོ་ཚོའི་ཚབ་ཏུ་མངགས་གཏོང་བྱེད་པ་དང་། དེ་རྗེས་སོ་སོའི་ཡུལ་དུ་ལོག འོན་ཀྱང་། ཁོ་ཚོ་ཉུང་ཤོས་ཤིག་གིས་ཞབས་ཞུའི་དུས་ཚོད་རྫོགས་མཚམས་ལྷ་སར་གཏན་སྡོད་བྱེད་མཁན་ཡང་ཡོད་པར་བརྗོད་འདུག

གཞན་ཡང་། ཆོས་སྤེལ་པ་འདིས་བྲིས་པའི་དྲན་ཐོ་རུ་བོད་ཀྱི་གནས་ཚུལ་གལ་ཆེན་སྐོར་ཞིག་བྲིས་ཡོད་པ་ལས་དོན་ཚན་ཁ་ཤས་གཤམ་དུ་ཞུ་རྒྱུ་ཡིན། འོན་ཀྱང་། ཏཱ་ལའི་བླ་མ་སྐུ་ཕྲེང་གསུམ་གྱི་གཤེགས་རྐྱེན་དང་། ཚེ་སྨོན་གླིང་སྐུ་ཕྲེང་གཉིས་པ། མན་ཇུའི་གོང་མ། བོད་སྡོད་ཨམ་བན། པཎ་ཆེན་སྐུ་ཕྲེང་བདུན་པ་སོགས་ལས་འཕྲོས་ཏེ་གནས་ཚུལ་ཧ་ཅང་གལ་ཆེན་སྐོར་ཞིག་ཀྱང་གོ་ཐོས་ཀྱི་ཚུལ་དུ་བྲིས་ཡོད་ཀྱང་། མི་རིང་བར་བརྗོད་གཞི་དེ་རྒྱུན་ཐག་ཏུ་བགྱིས་ཏེ་རྩོམ་ཡིག་གཞན་ཞིག་འབྲི་རྩིས་ཡོད་པས། ད་ཐེངས་རྩོམ་ཡིག་འདིའི་ནང་རྩལ་དུ་བཏོན་ནས་བྲིས་མེད།

༡  བཀའ་བློན་གྱི་གཟིགས་སྐྱོང་།

ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་གཉིས་དང་། སྐད་སྒྱུར་པ་བཅས་ལྷ་སར་སླེབས་རྗེས། ཐོག་མར་བོད་ཀྱི་བཀའ་བློན་གྱིས་བཀའ་འགུག་གནང་སྟེ། ཁོང་ཚོ་ལྷ་སར་སླེབས་དོན་གྱི་གནས་ཚུལ་ཁག་ལ་རྟོག་ཞིབ་གནང་ཡོད་པ་དང་། བཀའ་བློན་གྱིས་ཐོག་མར་ཁོང་ཚོ་ལྷ་སར་ས་ཁྲ་བཟོ་རུ་སླེབས་པ་མིན་ནམ་སྙམ་པའི་ཐུགས་དོགས་བྱུང་བར་མ་ཟད། ལྷ་སྡོད་ཨམ་བན་ལའང་དེ་ལྟར་སེམས་ཁྲལ་གཅིག་མཚུངས་སུ་བྱུང་འདུག

བོད་ཀྱི་བཀའ་བློན་དང་ཨམ་བན་གཉིས་ཀྱིས་ཁོང་ཚོས་ས་ཁྲ་ལ་དོ་སྣང་གནང་དོན་ནི། བེལ་ལིམ་ མོར་ཁུ་རོ་ཧྥུ་ཊི་(William Moorcroft 1767 – 1825) ལ་དྭགས་ཀྱི་ཀསྨྲིར་བ་ཞིག་ཏུ་བརྫིས་ཏེ་ལྷ་སར་འཛུལ་ཞུགས་བྱས་ཡོད་པ་དང་། ལོ་ངོ་བཅུ་གཉིས་རིང་བསྡད་དེ་ཕྱིར་ལོག་བྱེད་པའི་ལམ་བར་ནས་གྲོངས་འདུག འོན་ཀྱང་། ཁོང་གི་ཅ་དངོས་ཁྲོད་ནས་ཁོང་ལྷ་སར་སྡོད་རིང་བྲིས་པའི་ས་ཁྲ་དང་འཆར་འགོད་མང་པོ་ཞིག་རྙེད་པས་ཡིན་འདུག འོན་ཀྱང་། འབྲེལ་ཡོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་གཞན་དུ་ཁོང་ལྷ་སར་སླེབས་པའི་གནས་ཚུལ་ཞིབ་ཕྲ་མ་མཐོང་བས། གལ་སྲིད་ལོ་རྒྱུས་འདི་བདེན་ན། བོད་དུ་འབྱོར་བའི་ཨིན་ཇི་བ་ཐོག་མ་ནི་ཐོ་མ མ་ནཱང(Thomas Manning 1772 – 1840)མིན་པར་འདོད།

དེར་བརྟེན། བོད་ཀྱི་བཀའ་བློན་དང་ཨམ་བན་གྱི་བསམ་བློའི་ནང་དུ། ཕྱི་གླིང་པས་ས་ཁྲ་བཟོ་དོན་ནི། ཁོང་ཚོས་བོད་ལ་དབང་བསྒྱུར་བྱེད་པར་གྲ་སྒྲིག་ཡོད་པའི་དམག་དཔུང་སྟོབས་ཆེན་ཞིག་གི་འགྲོ་ལམ་བཟོ་བཞིན་ཡོད་པར་འདོད་ཀྱང་། བཀའ་བློན་གྱིས་ཁོང་གཉིས་ནི་ཧྥ་རན་སིའི་མི་གཉིས་ཡིན་པ་དང་། ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ཆེད་དུ་སླེབས་པ་མཁྱེན་རྟོགས་བྱུང་བས། རང་གི་བཞུགས་ཤག་ཏུ་སྡོད་གནས་གསར་པ་གོ་སྒྲིག་གནང་ཡོད། དེར་མ་ཟད། སྐབས་རེར་ཁོང་གཉིས་ཀྱི་སར་ཕེབས་ཏེ་གཏམ་གླེང་སྣ་ཚོགས་གནང་བར་མ་ཟད། ཀསྨིར་གྱི་ཁ་ཆེ་བ་ཞིག་གིས་སྐད་བསྒྱུར་བྱས་ཏེ་ནང་བསྟན་དང་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་སྐོར་ལའང་བགྲོ་གླེང་གནང་བའི་ལོ་རྒྱུས་མཐོང་བྱུང་ལ། ཁྱད་པར་དུ་ཁོང་ཧྥ་རན་སིའི་སྐོར་ལ་གླེང་མོལ་གནང་རྒྱུར་ཐུགས་མོས་ཧ་ཅང་ཆེ་ཞིང་། རྒྱལ་ཁབ་དེའི་སྲིད་ཀྱི་སྒྲིག་འཛུགས་དང་། ཡུལ་སྲོལ་གོམས་གཤིས། ཐོན་སྐྱེད་སོགས་ཀྱི་སྐོར་དྲིས་ཏེ། ཧྥ་རན་སིའི་མེ་ཤུགས་གྲུ་གཟིངས་དང་། ལྕགས་ལམ། རླངས་འཁོར་སོགས་ཀྱིས་ཐུགས་ཡིད་རབ་ཏུ་འཕྲོག་པར་བཤད།

ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་ཨོལ་ཁུའི་གསུང་སྟངས་ལ་བལྟས་ན།  བོད་ཀྱི་བཀའ་བློན་གྱིས་གསུང་མོལ་གནང་སྐབས་རྟག་ཏུ་འཛུམ་མདངས་ཀྱིས་ཕྱུག་ཅིང་གསུང་སྙན་པོ་གནང་མཁན་ཞིག་ཡིན་པར་སྣང་ལ། སྐབས་དེར་ཁོང་ནི་དགུང་ལོ་ལྔ་བཅུ་ཙམ་ལ་ཕེབས་ཡོད་ཅིང་། སྐུ་གཟུགས་ཆེ་ཞིང་ཞལ་མདོག་དཀར་བའི་རྣམ་པ་དེ་ནི་དངོས་གནས་རྒྱལ་པོའི་གཟི་བརྗིད་དང་ལྡན་པ་ཞིག་དང་། སྤྱན་སྤུ་རིང་པོའི་འོག་ཏུ་ཤེས་རབ་བཀྲ་བའི་སྤྱན་ཟུང་གཉིས་ནི་བྱང་སེམས་ཀྱིས་བརྒྱན་པར་མ་ཟད། ཁོང་གིས་གསེར་མདོག་གི་ན་བཟའ་བཞེས་་པ་དེ་སྤྱང་ཀིའི་པགས་པས་མཐའ་ཆགས་བྱས་ཡོད་པ་དང་། ཁོང་གི་རྣ་གཡོན་པར་རིན་པོ་ཆེས་ཕྲ་བཏབ་པའི་སོག་བྱིལ་ཞིག་དཔྱངས་ཤིང་། མདོག་ནག་ཅིང་རིང་བའི་དབུ་སྐྲ་དེ་དག་དབུ་ཡི་དཀྱིལ་དུ་བསྡུས་ཏེ་གསེར་གྱི་སོ་ཕྲན་ཆུང་བ་གསུམ་གྱིས་བསྡམས་[34]པར་འཁོད་ཡོད།

ད་དུང་། བཀའ་བློན་ནི་ནུས་པ་ཁྱད་དུ་འཕགས་པ་ཞིག་ཡིན་ཏེ། ཁོང་མང་ཚོགས་ཕལ་བའི་ཁྲོད་ནས་རིམ་བཞིན་རང་ཉིད་ཀྱི་འཇོན་ཐང་ལ་བརྟེན་ནས་བཀའ་བློན་ཐོག་མའི་གོ་གནས་སུ་ཕེབས་པ་ཞིག་ཡིན་ཞིང་། ཧ་ཅང་གཟབ་ནན་གྱིས་ཕྱག་ལས་གནང་མཁན་ཞིག་ཀྱང་ཡིན་[35]ཚུལ་གསུངས་འདུག འདི་ལ་བརྟགས་ན། ཕྲན་གྱིས་གོང་དུ་བཀའ་བློན་རྒན་པ་དེ་ནི་བཤད་སྒྲ་དབང་ཕྱུག་རྒྱལ་པོ་ཡིན་པའི་ལྟ་ཚུལ་འདོན་དགོས་པའི་རྒྱུ་མཚན་ཡང་། ཁོང་ནི་སྐུ་དྲག་གི་ཁྱིམ་རྒྱུད་ལས་འཁྲུངས་པ་མིན་རུང་རང་གི་འཇོན་ནུས་ལ་བརྟེན་ནས་རིམ་བཞིན་བཀའ་བློན་དང་སྡེ་སྲིད་ཀྱི་གོ་གནས་ལ་སླེབས་པ་ཞིག་རེད་ལ། ལྷག་དོན་ཕྱི་ལོ་ ༡༨༤༥ ལོར་ཁོང་དགུང་ལོ་ལྔ་བཅུར་ཕེབས་ཡོད་པར་མ་ཟད། བོད་ཀྱི་བཀའ་བློན་ཡང་ཡིན་པས་རེད།

སྐབས་དེར། བོད་ཀྱི་བཀའ་བློན་ཀ་ལི་ཀ་ཏར་ཡོད་པའི་ཕྱི་གླིང་པ་རྣམས་ལ་ཞེད་སྣང་ཡོད་པ་འདྲ་སྟེ། ཁོང་གིས་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་གཉིས་ལ་ས་ཁྲ་བྲིས་མ་ཞིག་ཡོད་པ་མཁྱེན་རྟོགས་བྱུང་སྟེ། ཀ་ལི་ཀ་ཏ་གང་དུ་ཡོད་མེད་མཁྱེན་འདོད་ཡོད་སྐོར་ཞུས་ཏེ། ཁོང་གཉིས་ཀྱིས་རྒྱ་མཚོའི་མཐའ་འཁོར་གྱི་སྒོར་ཐིག་ཆུང་ཆུང་ཞིག་ལ་མཛུབ་མོ་བཙུགས་ཏེ་གསལ་བཤད་ཞུས་སྐབས། བཀའ་བློན་གྱི་སྤྱན་དང་ཕྱག་མཛུབ་གཉིས་ཀ་ལི་ཀ་ཏ་དང་ལྷ་ས་གཉིས་ལ་ཐོགས་ཏེ། “ཀ་ལི་ཀ་ཏའི་ཕེ་རིང་གི་མི་དེ་ཚོ་ང་ཚོའི་ས་མཚམས་དང་ཧ་ཅང་ཉེ་པོ་འདུག”ཅེས་གསུངས་ཏེ། ཁོང་གི་གདོང་གཉེར་ཞིག་བསྡུས་ཏེ་དབུ་ཐུར་དུ་སྨད་མོད། འོན་ཀྱང་། དར་ཅིག་ཐུགས་བསམ་བཞེས་རྗེས། དེ་ལ་གནད་དོན་མེད་དོན་ནི་“འདི་ན་ཧི་མ་ལ་ཡའི་རི་བོ་ཡོད”[36]ཅེས་གསུངས་འདུག

ཆོས་སྤེལ་པ་ཨོལ་ཁུས་བོད་ཀྱིས་བཀའ་བློན་ལ་ལྡོག་ཕྱོགས་ནས་ཚིག་གཅིག་ཀྱང་བྲིས་མེད་ལ། སྲིད་ཚབ་ཀྱིས་ཀྱང་ཁོང་གཉིས་དཀའ་ངལ་ལ་འཕྲད་སྐབས་གཟིགས་སྐྱོང་གང་ལེགས་གནང་བའི་རྣམ་འགྱུར་བསྟན་ཡོད་པ་ལས་འདིར་དཔེ་མཚོན་གཅིག་ཞུས་ན། རྒྱ་ནག་ཨམ་བན་གྱིས་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་གཉིས་ལ་སྔོག་བཤེར་བྱེད་སྐབས། ‘‘སྲིད་ཚབ་ཀྱིས་ང་ཚོའི་ལག་ཏུ་གནོད་སྐྱོན་ཡོད་པའི་རིགས་གང་ཡང་མེད་པ་མཐོང་སྐབས་ཐུགས་མཉེས་པོ་བྱུང་སོང་། ཁོང་གིས་རྒྱ་ནག་ཨམ་བན་ལ་འཕྱ་སྨོད་ཀྱི་ཚུལ་དུ་“ཁྱེད་ཀྱིས་མི་འདི་ཚོའི་སྐོར་ལ་ཅི་ཞིག་འདོད་དམ། ཁོང་ཚོར་ཅི་ཞིག་བྱེད་དགོས་སམ། མི་འདི་ཚོ་ནི་ཧྥ་རན་སིའི་མི་ཡིན་ཞིང་། ཁོང་ཚོ་ནི་གནམ་བདག་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་བློན་པོ་ཡིན་ལ། ཁོང་ཚོ་ནི་མི་དྲང་བདེན་ཅན་ཡིན་པས། ང་ཚོས་རང་དབང་སྤྲོད་དགོས།”[37]ཞེས་གསུངས་འདུག་ལ། ཆོས་སྤེལ་པ་གཉིས་ཀྱིས་དཀོན་མཆོག་ལ་ཐུགས་རྗེ་ཆེ་ཞུས་པའི་སྐོར་ཡང་འབྱུང་བས་མཚོན་ནོ། །

༢  ༧གོང་ས་མཆོག་ལ་མཇལ་མ་ཐུབ་པའི་རྒྱུ་རྐྱེན།

ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་གཉིས་ཀྱི་ཐུགས་འདོད་ལྟར། བོད་ཀྱི་སྲིད་སྐྱོང་གིས་ཁོང་གཉིས་༧གོང་ས་མཆོག་ལ་མཇལ་དུ་འཁྲིད་རྒྱུའི་ཁས་ལེན་གནང་ཡང་། གློ་བུར་དུ་༧གོང་ས་མཆོག་ལ་འབྲུམ་ནད་འགོས་སྲིད་པའི་ཉེན་བརྡ་བཏང་འདུག དེ་ལ་རྒྱུ་མཚན་ཡོད་དེ། སྐབས་དེར་འབྲུམ་ནད་ལྷ་སར་ཁྱབ་ཡོད་པ་དང་། དེ་ནི་ཉིན་ཤས་སྔོན་ལྷ་སར་སླེབས་པའི་ཚོང་པའི་སྡེ་ཁག་ཅིག་གིས་པེ་ཅིན་ནས་འཁྱེར་ཡོང་བའི་བསྒྲགས་གཏམ་སྤེལ་ཡོད་པ་དང་། ཡེ་ཤུའི་ཆོས་པ་འདི་གཉིས་ཀྱང་ཚོ་ཁག་དེའི་ནང་དུ་ཡོད་སྟབས། གནས་སྐབས་སུ་མཇལ་ཁ་དེ་ཕྱིར་འགྱངས་བྱས་འདུག

ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་འདིས་བོད་མི་ཚོས་འབྲུམ་ནད་ལ་འཇིགས་སྣང་སྐྱེ་བ་ནི་བསམ་ཡུལ་ལས་འདས་པ་ཞིག་ཡིན་པ་དང་། ལོ་རེར་ལྷ་སར་འབྲུམ་ནད་ཀྱིས་གནོད་སྐྱོན་བཟོ་བཞིན་ཡོད་པས། བོད་གཞུང་གིས་འབངས་མི་རྣམས་འབྲུམ་ནད་ལས་སྲུང་སྐྱོབ་བྱ་ཆེད། འབྲུམ་ནད་ཕོག་པའི་ཁྱིམ་ཚང་དེ་དག་གྲོང་ཁྱེར་ཕྱི་རོལ་གྱི་རི་རྩེ་དང་ལུང་གཤོང་ཁག་ཏུ་གནས་དབྱུང་གཏོང་བ་དང་། ནད་པ་དེ་དག་ལ་སུས་ཀྱང་འབྲེལ་བ་བྱེད་མི་ཆོག་པས། མཐར་ཁོ་ཚོ་བཀྲེས་སྐོམ་དང་དབུལ་ཕོངས་ཀྱིས་མནར་ཏེ་འཆི་རུ་འཇུག་རྒྱུ་དེ་ཡིན་པར་གསུངས།

ཆོས་སྤེལ་པ་ཨོལ་ཁུས་སྲིད་ཚབ་ལ་ཡུ་རོབ་ཏུ་འབྲུམ་ནད་འདི་སྐྱོབ་བྱེད་ཀྱི་ཐབས་ལམ་ཡོད་སྐོར་ཞུས་པས། ཁོང་གིས་ཐུགས་མོས་དང་རེ་བ་ཆེན་པོ་གནང་འདུག དེར་བརྟེན། སྲིད་ཚབ་རིན་པོ་ཆེས་ཁོང་ཚོར་སྣེ་ལེན་བཟང་པོ་དང་བསྟུན་ཤོས་གང་ལེགས་གནང་དགོས་པའི་རྒྱུ་རྐྱེན་གཙོ་བོ་གཅིག་ནི། ཁོང་གིས་ཉིན་ཞིག་ནུབ་ཕྱོགས་ནས་བོད་དུ་རིམས་འགོག་སྨན་ཁབ་ཅིག་ནང་འདྲེན་བྱེད་ཐུབ་པར་ཐུགས་བསམ་བཞེས་པས་རེད་ལ། དེ་ལྟ་བུའི་འབྲུམ་ནད་ཀྱི་འགོག་ཁབ་ཅིག་བོད་དུ་ནང་འདྲེན་བྱེད་ཐུབ་ཚེ། ཁོང་ལ་༧གོང་ས་མཆོག་གི་དབང་ཤུགས་དང་འགྲན་ཐུབ་པའི་ཤུགས་རྐྱེན་ཐེབས་སྲིད་པར་མ་ཟད། བོད་ཀྱི་བླ་མའི་ཆོས་ལུགས་མེད་པར་བཟོ་ཐུབ་ལ། ཡེ་ཤུའི་ཆོས་ལུགས་དར་སྤེལ་གཏོང་བའི་གྲོགས་སུ་འགྲོ་བའི་རྣམ་རྟོག་སྐྱེས་འདུག

གཞན་ཡང་། ཁོང་གི་དྲན་ཐོའི་ནང་འཁོད་པ་ལྟར་ན། ལྷ་སར་པགས་ནད་བྱུང་བའི་མི་མང་པོ་ཡོད་ལ། དེའི་རྒྱུ་མཚན་གཅིག་ནི་གཙང་སྦྲ་མེད་པའི་རྐྱེན་གྱིས་བྱུང་བ་དང་། གཉིས་ནི་ལྷ་སའི་སྲང་ལམ་ཁག་ཏུ་བདག་མེད་དུ་ལུས་པའི་ཁྱི་ཚོགས་ལས་འགོས་པར་བཤད། ཐོ་མ མ་ནཱང་(Thomas Manning )གིས་ཀྱང་ལྷ་སའི་ལམ་ཁ་ཐམས་ཅད་ཁྱི་ཡིས་ཁེངས་ཤིང་། ཁྱིའི་ཟུག་སྒྲ་དང་ཁྱི་རོ་མང་པོ་གང་ས་གང་དུ་ཐོས་རྒྱུ་དང་མཐོང་རྒྱུ་ཡོད་་[38]སྐོར་བྲིས་པ་སོགས་ལ་བརྟགས་ན། ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་འདིས་བྲིས་པའི་གནས་ཚུལ་འདི་ཡང་བདེན་པ་མ་རེད་ཅེས་ཞུ་མི་ནུས་སོ། །

གང་ལྟར། ཁོང་གིས་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་ནི་བོད་པ་དང་སོག་པོ་ཚོས་ལྷ་ཞིག་དང་འདྲ་བར་གུས་བཀུར་ཞུ་བཞིན་ཡོད་པར་མ་ཟད། ཁོང་གིས་ནང་པ་སངས་རྒྱས་པའི་དད་ལྡན་མང་ཚོགས་ལ་བཞག་པའི་ཤུགས་རྐྱེན་ནི་ཧ་ལས་པ་ཞིག་ཡིན་པར་བརྗོད་ཡོད། དེ་ལྟ་ནའང་། ས་ཁམས་རིག་པའི་སྐོར་གྱི་དེབ་ཁ་ཤས་སུ་ཏཱ་ལའི་བླ་མའི་ཕྱག་དང་དབུ་ལ་སྦྲུལ་གྱིས་བསྐོར་ཡོད་པས། ཁོང་གིས་རང་ཉིད་ལ་དད་པ་བྱེད་མཁན་ཚོར་འཇིགས་སྣང་སྐུལ་གྱི་ཡོད་པ་དང་། ད་དུང་བོད་མི་ཚོས་ཁོང་གི་བཤང་བ་ཁུག་མའི་ནང་བཅུག་སྟེ་སྐེ་ལ་བཏགས་ནས་འཁྱེར་བར་བྱེད་ཅེས་བརྗོད་པ་སོགས་ནི་བདེན་པ་མིན་པའི་ངེས་ཤེས་རྙེད་འདུག

བློ་ཕམ་པ་ཞིག་ལ། རྒྱལ་དབང་མཁས་གྲུབ་རྒྱ་མཚོའི་རྣམ་ཐར་དང་འབྲེལ་ཡོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཕར་སྔོག་ཚུར་སྔོག་ཅི་ཙམ་བྱས་ཀྱང་། སྐབས་དེར་ལྷ་སར་སླེབས་པའི་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་པ་འདིའི་གནས་ཚུལ་ཚིག་ཟུར་ཙམ་ཡང་མ་མཐོང་།

༣ ལྷ་སར་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་མེ་སྟག་མཆེད་པ།

ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་མཁན་གཉིས་ལྷ་སར་སླེབས་ནས་ཅང་མ་འགོར་བར། བོད་ཀྱི་བཀའ་བློན་གྱིས་བཀོད་སྒྲིག་གནང་བའི་སྡོད་གནས་སུ་མཆོད་ཁང་ཞིག་བསྐྲུན་ཞིང་། རྟེན་གྱི་གཙོ་བོ་ནི་ཡེ་ཤུའི་སྟོན་པའི་སྐུ་བརྙན་ཡིན་པར་གསུངས།  ལྷ་ས་བ་རྣམས་ཡེ་ཤུའི་མཆོད་ཁང་ལ་ལྟ་སྐོར་དུ་སླེབས་ཏེ། དམ་པའི་སྐུ་བརྙན་གྱི་སྐོར་ལ་དྲི་བ་མང་ཙམ་དྲིས་ཡོད་པར་མངོན། དེའི་རྗེས་སུ་བོད་མི་ཚོ་རྒྱུན་པར་མཆོད་ཁང་དུ་སླེབས་ཐེངས་རེར་སྐུ་འབུམ་དགོན་པར་སྡོད་སྐབས་བརྩམས་པའི་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ངོ་སྤྲོད་སྙིང་བསྡུས་ཤིག་ཡོད་པ་དེ་དོ་སྣང་ཆེན་པོས་ཀློག་འདོན་བྱེད་ཅིང་། ཡེ་ཤུའི་སྨོན་ལམ་གསུང་བར་འབོད་སྐུལ་བྱས་སྐད།

སྐབས་དེར། ཡེ་ཤུའི་ཆོས་ལུགས་ལ་དོ་སྣང་བྱེད་མཁན་བོད་མི་ཙམ་མིན་པར། རྒྱ་རིགས་ཁྲོད་དུའང་ཤེས་འདོད་བྱེད་མཁན་ཁ་ཤས་བྱུང་ཡོད་པས། ཁོང་གཉིས་ཀྱིས་སོག་སྐད་དང་རྒྱ་ཡིག་ཏུ་ཡོད་པའི་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་བརྩམས་ཆོས་ཁག་གཡར་པོ་གནང་འདུག རྒྱ་རིགས་སྨན་པ་ཞིག་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྒོར་ཞུགས་ཏེ། ཁོང་གཉིས་བླ་མ་ལའང་བསྟེན་འདུག དེ་ལྟར། ཁོང་གཉིས་ལྷ་སར་སླེབས་ནས་ཟླ་གཅིག་ཙམ་ལས་འགོར་མེད་ནའང་། ལྷ་སའི་མང་ཚོགས་ཀྱིས་ཆོས་ལུགས་དེར་དོ་སྣང་བྱེད་པ་དང་།  སྲིད་སྐྱོང་གིས་ཀྱང་རྒྱབ་སྐྱོར་གནང་བར་བརྟེན་ནས། མི་རིང་བར་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་ཚོགས་ཤིག་འཛུགས་རྒྱུར་གྲ་སྒྲིག་གནང་འདུག

དེ་ཡིས་ག་ལ་ཚད་དེ། ཁོང་གཉིས་ཀྱིས་གང་མགྱོགས་ངང་ལྷ་ས་ནས་ཡུ་རོབ་ཏུ་འབྲེལ་བ་བྱེད་སའི་ལས་ཁུངས་ཤིག་འཛུགས་འདོད་བྱུང་སྟེ། རི་བོ་ཧི་མ་ལ་ཡའི་རི་བོའི་ཕ་རོལ་ཏུ་འཕྲིན་ཡིག་གཏོང་ས་གཅིག་དང་། དེ་ནས་རྒྱ་གར་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་ཀ་ལི་ཀ་ཏར་ཡང་གཅིག་འཛུགས་ཐུབ་ཚེ། ཧྥ་རན་སི་དང་འབྲེལ་བ་བྱེད་རྒྱུ་དེ་ཧ་ཅང་ལས་སླ་པོ་མིན་རུང་། རྒྱ་ནག་ཏུ་འཛུགས་པ་ལས་ཧ་ཅང་སྟབས་བདེ་ཡིན་པ་ཚོར་ཏེ། འཆར་གཞི་དེ་བོད་གཞུང་གི་ཆོག་མཆན་ཐོབ་ན་ལག་ལེན་དུ་བསྟར་རྒྱུ་བྱས། བཀའ་བློན་གྱིས་འཆར་གཞི་དེ་ཞལ་བཞེས་གནང་བར་མ་ཟད། དབྱར་ཁ་སླེབས་ཚེ་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་ཇོ་སེབ་གྷ་བྷེ་(Joseph Gabet 1808-1853 )རྒྱ་གར་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་ཀ་ལི་ཀ་ཏར་ཕེབས་རྒྱུའི་ཐག་བཅད་ཅིང་། བོད་ཀྱི་སྲུང་དམག་གིས་ཁོང་འབྲུག་ཡུལ་བར་སྐྱེལ་རྒྱུ་བྱས་འདུག[39]

འོན་ཀྱང་། བོད་སྡོད་ཨམ་བན་གྱིས་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་གཉིས་ལྷ་ས་ནས་སྡོད་མི་ཆོག་པའི་བཀའ་ཕབ་སྟེ་ཕྱིར་འབུད་བཏང་ཡོད་ལ། ཕྱིར་འབུད་གཏོང་དགོས་པའི་རྒྱུ་མཚན་འོག་ཏུ་ཞུ་རྒྱུ་ཡིན།

ཁོང་གཉིས་ལྷ་ས་དང་འབྲལ་ཁར། མི་ཚོགས་མང་པོ་ཞིག་གིས་སྐྱེལ་མ་བྱས་ཡོད་ལ། མི་དེ་དག་ནི་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་ལུགས་ལ་དད་པ་དག་སྣང་བྱེད་མཁན་སྐོར་ཞིག་ཡིན་པའི་རྣམ་འགྱུར་བསྟན་འདུག འོན་ཀྱང་། ཁོང་གཉིས་ཀྱིས་ལེ་དབར་སྟོང་ཕྲག་མང་པོ་བརྒལ་ནས་བོད་ཀྱི་རྒྱལ་ས་ལྷ་སར་སླེབས་ནས་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་མེ་རོ་ཞིག་བསླངས་པ་ལས་དྲག་ཏུ་འབར་བཅུག་ཐུབ་མེད་པ་ལ་འཁང་ར་བགྱིས་ཡོད་པའང་ཁག་མི་འདུག

སྤྱིར་བཏང་། ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་ཨོལ་ཁུས་བརྩམས་པའི་«རྒྱ་ནག་དང་སོག་པོ། དེ་བཞིན་བོད་དུ་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་ལུགས»ཞེས་པའི་དེབ་དེའི་ནང་དུ། ཁོང་གིས་བོད་དུ་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་ལུགས་དུས་རབས་བཅུ་བཞི་ཡས་མས་སུ་དར་བ་དང་། དེ་ཡང་། ཨོལ་སྒྲི་རོལ་ཁུ་(Odoric de Pordenone 1286-1331 )བོད་ལ་ཕེབས་པ་པར་བརྟེན་ནས་དར་ཁྱབ་བྱུང་བ་ཞིག་ཡིན་པར་བྲིས་ཡོད་མོད། དོན་དངོས་སུ་ཁོང་བོད་དུ་ཕེབས་མེད་པའི་གནས་ཚུལ་ཐོར་རེ་བ་ཞིག་ཕྱོགས་གཞན་དུ་བྲིས་ཡོད།[40]

༤ བོད་སྡོད་ཨམ་བན་གྱི་གྲིབ་ནག

ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་ཨོལ་ཁུ་ལྟར་ན། རྒྱ་ནག་གོང་མས་བོད་དུ་མངགས་པའི་དམག་དཔུང་གི་གྲངས་འབོར་ཧ་ཅང་ཉུང་ཞིང་། སི་ཁྲོན་ནས་ལྷ་སའི་བར་དུ་ཨམ་བན་གྱི་འགྲུལ་བཞུད་སྟབས་བདེ་ཡོང་ཆེད་དམག་སྒར་ཆུང་ཆུང་འགའ་དང་ལྷ་ས་ན་དམག་སྒར་བརྒྱ་ཕྲག་བཙུགས་ཡོད་པར་གསུངས། བོད་དུ་མངགས་པའི་ཨམ་བན་དང་དམག་དཔུང་རྣམས་ལྷ་སར་ལོ་གསུམ་བསྡད་རྗེས། དེ་གར་གཞིས་ཆགས་པའམ་ཡང་ན་སོ་སོའི་སྐྱེས་ཡུལ་དུ་ལོག་ཆོག་པར་ཡོད་ཚོད་འདུག དེ་ལྟ་ནའང་། ལྷ་ས་ན་རྒྱ་རིགས་ཚོར་ལྟ་སྟངས་ཡག་པོ་མེད་པ་འདྲ་སྟེ། བོད་པ་ཚོས་རྒྱ་མི་ལ་འཇིགས་སྐྲག་སྐྱེ་ཞིང་། ཀསྨིར་པ་ཚོས་ཁོང་ཚོར་བརྙས་བཅོས་བྱེད། བལ་མི་ཚོས་ཁོང་ཚོར་བཞད་གད་བྱེད་ཅེས་གྲགས།

འདིར་སྐབས་སུ་བབ་པ་ནི། སྐབས་དེའི་བོད་སྡོད་ཨམ་བན་གྱི་མཚན་ལ་ཆི་ཧྲན་(1786–1854)ཟེར། ཞྭ་སྒབ་པས་ཀྲུང་ཏཱ་ཞིན་[41]ཞེས་བྲིས་འདུག་ཀྱང་། ཆིང་གི་རྒྱལ་རབས་རིམ་བྱོན་གྱི་ཡིག་ཚགས་དང་ཆིང་གི་དུས་སྐབས་ཀྱི་བོད་འབྲེལ་ལོ་རྒྱུས་ཁག་ལ་བལྟས་ན་སྐབས་དེའི་ཨབ་བན་ནི་ཆི་ཧྲན་རེད། ཁོང་ནི་མན་ཇུ་རིགས་ཀྱི་ཁྱིམ་ཚང་ཆེན་པོ་ཞིག་གི་མི་ཞིག་དང་། ཆིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་མཐོ་རིམ་ལས་བྱེད་པ་ཞིག་ཀྱང་རེད། ཁོང་གིས་ཕྱི་ལོ་ ༡༨༣༩ དང་ཕྱི་ལོ་ ༡༨༤༢ ལོ་བར་ཉལ་ཐའི་དམག་འཁྲུག་བྱུང་སྐབས་དང་། ཧོང་ཀོང་ཨིན་ཇིར་རྩིས་སྤྲོད་བྱེད་པའི་དུས་སུ་ནུས་པ་ཆེན་པོ་ཐོན་པས་སྐད་གྲགས་རྒྱས། ད་དུང་། ཞིང་ཆེན་མི་འདྲ་བ་ཁ་ཤས་དང་། ལྷ་སར་ཨམ་བན་གྱི་མིང་ཐོག་ནས་༡༨༤༤ ནས་ ༡༨༤༧ བར་བསྡད་འདུག སྤྱིར་བཏང་། བོད་དུ་ཕྱི་ལོ་ ༡༧༢༧ ནས་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༡༢ ལོའི་བར་དུ་ཨམ་བན་བརྒྱད་ཅུ་[42]སླེབས་ཡོད་ཅིང་། ཁོ་བོས་རགས་རྩིས་བྱས་པ་ལྟར་ན། ཕལ་ཆེར་ཆི་ཧྲན་ནི་ཨམ་བན་ང་དགུ་པ་དེ་ཡིན་པར་སྙམ།

ཆི་ཧྲན་གྱིས་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་གཉིས་ལྷ་སར་སླེབས་དོན་ལ་དོགས་པ་ཟོས་ཏེ། མྱུར་དུ་གཞུང་སྒྲུབ་ཁང་དུ་བོས་ཏེ་འདྲི་གཅོད་ནན་མོ་བྱས་ཡོད་པར་མ་ཟད། སྒམ་གཉིས་ཡོད་པ་དེ་ཡང་སྔོག་བཤེར་བྱས་ཡོད། སྒམ་དེ་གཉིས་ཀྱི་ནང་དུ་ཧྥ་རན་སི་དང་ལ་ཏིན་གྱི་སྐད། རྒྱ་ནག་དང་སོག་པོའི་སྐད་དུ་བྲིས་པའི་དེབ་འགའ། ཆོས་ལུགས་ཀྱི་དར་གོས་དང་། རྒྱན་ཆ། ཕྲེང་བ། རྒྱ་གྲམ། གཟེངས་རྟགས། པར་རིས་ཁ་ཤས་དང་། རྒྱང་ཤེལ། ས་ཁྲ་གསུམ་བཅས་མདོར་ན་དངོས་པོ་གང་ཡོད་བསྟན་རྗེས། ཆི་ཧྲན་གྱིས་ས་ཁྲ་འབྲི་མཁན་ནི་ཁོང་གཉིས་མིན་པ་ཤེས་ཏེ། གནས་སྐབས་སུ་གང་འདོད་བྱེད་དུ་བཅུག་འདུག  དེའི་རྗེས་སུ་ཨམ་བན་གྱིས་ཁོང་གཉིས་ཐེངས་འགར་བོས་ཏེ་འབྲེལ་འདྲིས་བྱས་པའི་བརྒྱུད་རིམ་ནང་སྲིད་དོན་གྱི་སྐོར་ཡང་གླེང་མོལ་བྱས་པས། ཆི་ཧྲན་ནི་ཡུ་རོབ་གླིང་གི་གནས་ཚུལ་ལ་རྒྱུས་མངའ་ཆེན་པོ་ཡོད་པ་རྟོགས་པས་ཧ་ལས་འདུག

འོན་ཀྱང་། ཆི་ཧྲན་གྱིས་བོད་ཀྱི་སྲིད་ཚབ་དང་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་དག་གི་འབྲེལ་ལམ་ཇེ་ལེགས་སུ་ཕྱིན་པ་ཤེས་རྟོགས་བྱུང་རྗེས། ཁོང་གིས་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་གཉིས་སྐད་བཏང་སྟེ། ངག་འཇམ་པོའི་ལམ་ནས་བོད་ཀྱི་ནམ་གཤིས་གྲང་ཞིང་བོད་འདི་དབུལ་པོ་ཡིན་སྟབས། ཧྥ་རན་སིའི་རྒྱལ་ཁབ་ཏུ་ཕྱིར་ལོག་གནང་ཐུབ་ན་ལེགས་པོ་ཡོད་ཚུལ་བཤད་འདུག་ཀྱང་། ཁོང་གཉིས་ཀྱིས་བོད་ཀྱི་ཁྲིམས་ལུགས་ནི་རྒྱ་ནག་དང་མི་འདྲ་བར། བལ་མི་དང་། ཁ་ཆེ། སོག་པོ་བཅས་ནི་མི་རིགས་གཞན་ཡིན་མོད། འོན་ཀྱང་། ཁོང་ཚོ་འདིར་ཞི་བདེའི་ངང་འཚོ་སྡོད་བྱེད་ཆོག་པར་མ་ཟད། བར་ཆད་བཟོ་མཁན་ཡང་མེད་པས། གལ་ཏེ་ཕྱི་མི་ཚོ་ལྷ་ས་ནས་འགྲོ་དགོས་ཚེ། རྒྱ་མི་ཚོ་ཡང་འདིར་སྡོད་དོན་མེད་ཚུལ་བཤད་དེ། ཁོང་ཚོའི་བར་ལ་རྩོད་གླེང་བྱུང་ཡོད།

སྐབས་དེར། བོད་ཀྱི་སྲིད་ཚབ་ཀྱིས་ལྷ་ས་ནི་སྨོན་ལམ་འདོན་མཁན་གྱི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་འདུ་འཛོམས་བྱེད་སའི་གནས་ཁྱད་པར་བ་ཞིག་ཡིན་པས། སུ་ཞིག་གནས་སྡོད་བྱས་ཀྱང་གནོད་སྐྱོན་མེད་སྐོར་གསུངས་འདུག་ཀྱང་། ཆི་ཧྲན་གྱིས་ཁོང་ནི་གོང་མས་ལྷ་སར་བཞུགས་པའི་༧རྒྱལ་བ་རིན་པོ་ཆེར་སྲུང་སྐྱོབ་བྱེད་ཆེད་མངགས་པ་ཡིན་སྟབས། ཁོང་ལ་གནོད་སྐྱོན་འབྱུང་ཉེན་གྱི་རིགས་གང་ཡོད་པ་དེ་དག་མེད་པར་བཟོ་དགོས་པ་དང་།  ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་གཉིས་ཀྱིས་ཐོག་མར་སེམས་བཟང་ཡིན་ཁུལ་གྱིས་མཐར་༧རྒྱལ་བ་རིན་པོ་ཆེའི་དབང་ཚད་དང་སྟོབས་ཤུགས་ཉམས་རྒུད་དུ་གཏོང་བའི་ཆོས་ལུགས་ཤིག་སྤེལ་བཞིན་ཡོད་པར་མ་ཟད།  འདི་ཚོའི་དམིགས་ཡུལ་ངོ་མ་ནི་ནང་ཆོས་ཀྱི་ཚབ་ཏུ་བོད་མི་ཚོས་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་ལུགས་ལ་དད་མོས་བྱེད་དུ་བཅུག་སྟེ། བོད་ཀྱི་དགོན་པ་ཁག་རྩ་གཏོར་དུ་གཏོང་རྒྱུ་དང་།  དེ་ལྟར་བྱས་ན་༧རྒྱལ་བ་རིན་པོ་ཆེའི་གོ་གནས་དང་བོད་གཞུང་གི་སྟོབས་ཤུགས་དམའ་རུ་འགྲོ་རྒྱུ་ཡིན་པས། ལྷ་སར་དེ་འདྲའི་འཇིགས་སུ་རུང་བའི་ལྟ་གྲུབ་སྤེལ་མཁན་གྱི་མི་སྡོད་དུ་བཅུག་ན་མི་འོས་ཤིང་། གལ་སྲིད་ལྷ་སར་དོན་སྐྱོན་ཞིག་བྱུང་ཚེ་གོང་མ་ཆེན་པོར་སྙན་སེང་ཅི་ལྟར་ཞུ་དགོས[43]་སྐོར་བཤད་ཡོད།

གཞན་ཡང་། ཆི་ཧྲན་གྱིས་སྲིད་ཚབ་ལ་“ཁྱེད་ཅག་བོད་པ་ཚོས་གནས་ཚུལ་འདིའི་གནད་འགག་རྟོགས་ཀྱི་མེད་ལ། བོད་མི་ཚོའི་སེམས་ངོར་མི་འདི་གཉིས་བཟང་ཞིང་སྐྱོན་མེད་ཡིན་པས་གནོད་པ་མེད་པར་འདོད་པ་ནི་ནོར་འཁྲུལ་རེད། ཁོང་ཚོ་ལྷ་སར་ཡུན་རིང་བསྡད་ཚེ་ཁྱེད་རྣམས་ཀྱི་བློ་འཁྲུལ་དུ་འཇུག་ངེས། ཁྱེད་ཅག་གི་ཁྲོད་དུ་ལྟ་གྲུབ་ཐོག་ཁོང་ཚོ་དང་མཉམ་དུ་རྩོད་པ་བྱེད་ནུས་པའི་མི་གཅིག་ཀྱང་མེད། ཁྱེད་ཚོས་ཁོང་ཚོའི་དད་མོས་དང་ལེན་མི་བྱེད་ཐབས་མེད་ཡིན་པས་དེ་དུས་༧རྒྱལ་བ་རིན་པོ་ཆེ་མེད་པར་འགྱུར་རོ། །”[44]ཞེས་ཀྱང་བཤད་ཡོད་དོ། །

བོད་ཀྱི་བཀའ་བློན་གྱིས་“མི་འདི་དག་གིས་ཡིད་ཆེས་བློས་འགེལ་བྱེད་པའི་ལྟ་གྲུབ་དེ་ནི་རྫུན་མ་ཞིག་ཡིན་ན། བོད་མི་ཚོས་དང་ལེན་མི་བྱེད་ལ། གལ་ཏེ་དེ་ལས་ལྡོག་སྟེ་བདེན་པ་ཞིག་ཡིན་ན། ང་ཚོར་ཞེད་དགོས་དོན་ཅི་ཡོད། བདེན་པས་མི་རྣམས་ལ་གནོད་སྐྱོན་ཇི་ལྟར་གཏོང་ཐུབ། ཧྥ་རན་སིའི་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་བླ་མ་འདི་གཉིས་ཀྱིས་གནོད་སྐྱོན་གང་ཡང་བཏང་མེད།”[45]ཅེས་ལན་བསྐྱོན་འདུག

རྒྱུ་མཚན་དེ་ལ་བརྟེན་ནས། སྐབས་དེར་རྩོད་གླེང་དེ་ཚབས་ཆེན་དུ་གྱུར་པས། ཆོས་སྤེལ་པ་གཉིས་ཀྱིས་ཆི་ཧྲན་གྱིས་ཁོང་གཉིས་ལྷ་ས་ནས་ཕྱིར་འབུད་བྱེད་རྒྱུ་ཐག་བཅད་ཡོད་པ་ཤེས་རྗེས། ཁོང་གཉིས་ཀྱིས་མུ་མཐུད་དུ་ཨུ་ཚུགས་བྱས་ན། སྲིད་ཚབ་ལ་དོན་རྐྱེན་འབྱུང་བར་མ་ཟད། རྒྱ་བོད་གཉིས་ཀྱི་བར་ལའང་དོ་ཕོག་འབྱུང་མི་སྲིད་པ་མིན་སྟབས། གལ་སྲིད་གནས་སྟངས་ཇེ་སྡུག་ཏུ་ཕྱིན་ཚེ། ཁོང་གཉིས་ཀྱིས་དེའི་འགན་ཡོངས་རྫོགས་འཁུར་དགོས་པ་གང་ཞིག་ལ། ད་དུང་བོད་མི་ཚོའི་མིག་ལམ་དུའང་མཐོང་སྣང་ཡག་པོ་མེད་པར་འགྱུར་བའི་ཉེན་ཁ་ཡོད་ལ། ད་དུང་། མུ་མཐུད་དུ་དྲང་བདེན་མིན་པའི་བྱེད་སྟངས་དེར་ངོ་རྒོལ་བྱས་ན། ཨམ་བན་དང་རྒྱ་དམག་རྣམས་ཁྲོས་ཏེ་བོད་གཞུང་འཕྲོག་བཅོམ་བྱེད་པའི་འཆར་གཞི་ལ་ཁ་གཡར་སའང་འགྱུར་མི་སྲིད་པ་མིན་པའི་རྒྱུ་མཚན་སོགས་ཀྱི་དབང་གིས། བཟོད་བསྲན་དང་བློས་གཏོང་ཆེན་པོས་ཡོད་ཚད་དང་ལེན་བྱས་ན་ལེགས་པར་མཐོང་འདུག

འོན་ཀྱང་། ལར་ནས་ཨོལ་ཁུའི་དྲན་ཐོའི་ནང་དུ། བོད་ཤར་ཕྱོགས་མདོ་ཁམས་ནི་མན་ཇུ་དང་སོག་པོའི་འོག་ཏུ་ཡོད་པར་མ་ཟད། ལྷ་སའང་མན་ཇུའི་གོང་མའི་དབང་ཤུགས་དང་སྟངས་འཛིན་འོག་ཏུ་ཡོད་པ་ལྟ་བུ་མཐོང་སྲིད་ཀྱང་།  དེབ་འདི་ཞིབ་ཏུ་བཀླགས་ཚེ། ཁོང་གིས་‘‘ཏཱ་ལའི་བླ་མ་ནི་བོད་ཡུལ་ཡོངས་ཀྱི་ཆབ་སྲིད་དང་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་དབུ་ཁྲིད་ཡིན་ཞིང་། ཁོང་གི་ཕྱག་ཏུ་ཁྲིམས་བཟོ་དང་ལག་བསྟར། སྲིད་འཛིན་བཅས་ཀྱི་དབང་ཆ་ཡོངས་རྫོགས་ཡོད།’’[46]ཅེས་བྲིས་ཡོད་པ་དེ་ནི་གནད་འགག་ཆེན་པོ་ཞིག་རེད། དེ་བས། ལྷ་སྡོད་ཨམ་བན་ལ་བོད་ཀྱི་སྲིད་དོན་ཐོག་ལག་པ་འཆིང་བའི་དབང་ཆ་མེད་མོད། ཁོང་གིས་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་གཉིས་ལ་ཁག་འདོགས་སྣ་ཚོགས་བཀལ་ནས་ལྷ་ས་ནས་ཕྱིར་འབུད་གཏོང་དགོས་པའི་རྒྱུ་མཚན་ཡང་མཐར་གཏུགས་ན། བོད་འདི་ཕྱིའི་རྒྱལ་ཁབ་ཁག་ལ་འབྲེལ་ལམ་མི་ཡོང་བ་དང་། ཕྱི་གླིང་པ་བོད་ལ་མང་དུ་འཕེལ་ན་འཕོ་འགྱུར་གསར་པ་ཞིག་འབྱུང་མིན་ལ་དོགས་པ་རྣམ་རྟོག་བྱུང་བས་རེད་སྙམ་མོ། །

༥ ལྷ་ས་དང་བྲལ་བ།

ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་གཉིས་ཀྱིས་ཆི་ཧྲན་ལ་ལྷ་ས་ནས་འགྲོ་རྒྱུའི་ཁས་ལེན་བྱས་རྗེས། ཁོང་གཉིས་ཀྱིས་དེའི་སྐོར་གྱི་གནས་ཚུལ་བཀའ་བློན་ལ་ཞུས་པས། ཁོང་གིས་ཐུགས་དགོངས་ཞུམ་པའི་རྣམ་འགྱུར་བསྟན་འདུག་མོད། ཨམ་བན་གྱི་གནོན་ཤུགས་ཀྱི་དབང་གིས་མི་འདོད་བཞིན་དུ་ལྷ་ས་དང་ཁ་འབྲལ་དགོས་བྱུང་ཡོད། སྐབས་དེའི་གནས་ཚུལ་དུམ་བུ་ཞིག་འདིར་དྲངས་ན། ‘‘བཀའ་བློན་གྱིས་ང་ཚོ་བོད་དུ་བག་ཕེབས་དང་སྤྲོ་སྐྱིད་ལྡན་པའི་ངང་གནས་ཐུབ་པའི་འགན་ལེན་བྱེད་ཐུབ་ན་ཅི་མ་རུང་སྙམ་ཞེས་གསུངས་མོད། འོན་ཀྱང་ཁོང་ལ་དབང་འཛིན་པའི་རྒྱབ་སྐྱོར་མེད་པས་རྒྱ་མིའི་གདུག་རྩུབ་ལ་འགོག་རྒོལ་བྱེད་པར་ནུས་པ་མེད་པ་མཐོང་བྱུང་། རྒྱ་མི་དེ་ཚོས་འདས་པའི་ལོ་འགའི་རིང་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་སྐུ་ན་གཞོན་དུས་ཀྱི་གོ་སྐབས་སྤྱད་དེ་རྒྱལ་ཁབ་འདིའི་ནང་སྔར་བྱུང་མྱོང་མེད་པའི་རྩོད་གླེང་བསླངས་ཡོད། ང་ཚོས་བཀའ་བློན་ལ་ཐུགས་རྗེ་ཆེ་ཞུས་ཏེ་ཕྱིར་ཐོན་བྱས།’’[47]ཞེས་བྲིས་འདུག

ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་གཉིས་ཀྱིས་ལྷ་ས་ནས་རྒྱ་གར་དུ་ཕྱིན་ན་ཉིན་ཉི་ཤུ་ལྷག་ལས་མི་འགོར་བར་མ་ཟད། སྟབས་བདེ་དང་བདེ་འཇགས་ངང་ཀ་ལི་ཀ་ཏར་འབྱོར་ཐུབ་པའི་འཆར་གཞི་བཏིངས་འདུག་ཀྱང་། ཆི་ཧྲན་གྱིས་དེ་ལ་མོས་མཐུན་བྱས་མེད་པར། ཁོང་གཉིས་ངེས་པར་དུ་རྒྱ་ནག་བརྒྱུད་དེ་འགྲོ་དགོས་ཤིང་། ལམ་རོགས་དང་། སྐྱེལ་མི་སོགས་སྔ་ས་ནས་གྲ་སྒྲིག་བྱས་ཡོད་སྟབས། ཉིན་གྲངས་ཁ་ཤས་ཙམ་ལས་འགྲོ་མི་དགོས་པའི་ལམ་ཐག་དེ་ཟླ་ངོ་བརྒྱད་ཀྱིས་ཇེ་རིང་དུ་བཏང་འདུག དེ་བས། ཨོལ་ཁུས་‘‘ཁོས་(ཨམ་བན) ང་ཚོ་ཉིན་ཉེར་ལྔའི་འགྲུལ་བཞུད་སྟབས་བདེ་ཞིག་ལ་བསྐྱོད་རྒྱུར་བཀག་འགོག་བྱས་ཏེ་ང་ཚོ་བཙན་ཤེད་ཀྱིས་རྒྱ་ནང་དུ་འཁྲིད་དེ་ཟླ་བ་བརྒྱད་ཀྱི་འགྲུལ་བཞུད་ཀྱི་དཀའ་ངལ་མྱོང་དགོས་བྱུང་།’’[48]ཞེས་བྲིས་འདུག

ཁོང་གཉིས་ཀྱིས་པེ་ཅིན་ནས་འཁྲིད་ཡོང་བའི་སྐད་སྒྱུར་པ་བསམ་གཏན་སྦྱིན་པ་རང་གི་ཕ་ཡུལ་དུ་བཏང་འདུག་ལ། ཁོང་ནི་པེ་ཅིན་ཤར་མའི་གྲྭ་ལོག་ཅིག་ཡིན་ཞིང་། ལོ་བཅུ་གཅིག་ལ་སོན་སྐབས་དགོན་པ་དང་བྲལ་ཏེ་འཁྱམས་པོའི་འཚོ་བ་རོལ་ཡོད་པ་དང་། ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་གཉིས་ལ་འཕྲད་རྗེས་ཆོས་ལུགས་བསྒྱུར་ཏེ་ཡེ་ཤུར་སྐྱབས་སུ་སོང་ཡོད། ཁོང་ནི་ཀན་སུའུ་ཞིང་ཆེན་གྱི་ཡུལ་མི་ཞིག་ཡིན་པར་བཤད། ཁོང་གི་སྐོར་ལ་བ་ལུ་ཝེས ཝོང་དྷི་ལེ་ཟི(Valère Rondelez)ཟེར་བ་ཞིག་གིས་‘‘ཞབས་ཕྱི་དམ་པ་བསམ་གཏན་སྦྱིན་པ་(1816-1900) ’’ཞེས་པའི་རྩོམ་ཡིག་ཅིག་[49]ཀྱང་བྲིས་འདུག

ཁོང་ཚོ་ལྷ་ས་དང་ཁ་བྲལ་བའི་ཉིན་མོ་ནི་ཕྱི་ལོ་ ༡༨༤༦ ལོའི་ཟླ་ ༣ པའི་ཚེས་ ༡༥ ཡིན་ཏེ། «ཕྱི་ལོ་༡༨༤༤ དང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༨༤༥  ཕྱི་ལོ་༡༨༤༦ ལོའི་སོག་པོ་དང་། བོད། རྒྱ་ནག་ཏུ་འགྲུལ་བཞུད་བགྱིས་པའི་དྲན་ཐོ་»ཞེས་པའི་གླེགས་བམ་གཉིས་པའི་ལེའུ་བདུན་པའི་མཇུག་ཏུ། ‘‘ང་ཚོ་རྟ་ལ་ཞོན་ནས་ལྷ་སའི་གྲོང་ཁྱེར་ལ་ཆེས་མཐའ་མའི་མིག་མདའ་འཕངས་པ་དང་། སེམས་ཁོང་དུ་“ཀྱེ། དཀོན་མཆོག་ལགས། ཁྱེད་ཀྱི་ཐུགས་དགོངས་བཞིན་འགྲུབ་པར་ཤོག” ཅེས་བརྗོད་དེ་ཁུ་སིམ་མེར་ཚོང་འགྲུལ་རུ་ཁག་གི་འགྲོས་དང་བསྟུན་ཆེད་རྗེས་སུ་འབྲངས། དེ་ནི་ཕྱི་ལོ་ ༡༨༤༦ ལོའི་ཟླ་ ༣ པའི་ཚེས་ ༡༥ ཡིན།’’[50]ཞེས་འཁོད་ཡོད།

ཁོང་ཚོ་རྒྱ་ནག་ཏུ་ལོག་སྐབས། ཁམས་ཕྱོགས་ཀྱི་ས་ཆ་ཆབ་མདོ་དང་ལི་ཐང་། འབའ་ཐང་སོགས་བརྒྱུད་དེ་ཕྱིན་ཡོད་པ་དང་། དེའི་སྐོར་གྱི་གནས་ཚུལ་ལེའུ་མཐའ་མའི་ནང་གསལ་བས་འདིར་རྒྱས་སྤྲོས་བྱས་མེད་དོ། །

མཇུག་བསྡུ་བའི་གཏམ།

སྐབས་འདིར་ཞུ་འདོད་པ་ནི། དུས་རབས་བཅུ་དགུ་པའི་དུས་དཀྱིལ་དུ་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་གཞོན་ནུ་དེ་དག་གི་སྙིང་སྟོབས་ཡིན་ཏེ། ཁོང་ཚོས་རང་གི་དད་མོས་ཀྱི་ཆོས་ལུགས་གཞན་ལ་སྤེལ་ཆེད་དཀའ་ངལ་ཇི་འདྲ་ཞིག་ལ་འཕྲད་ནའང་བཟོད་སྒོམ་བྱེད་ཕོད་པ་དེ་རེད། ཁོང་ཚོ་པེ་ཅིན་ནས་ལམ་ལ་བུད་དེ་ལྷ་སར་སླེབས་དུས་ཧ་ལམ་ལོ་ངོ་གཉིས་ཙམ་འགོར་འདུག དེའི་རིང་ཁོང་ཚོས་མུ་མེད་བྱེ་ཐང་དང་། རི་བྲག་ཆུ་བོ་སོགས་བརྒྱུད་སྐབས། གྲང་ངར་དང་ཚ་གདུག ལྟོགས་སྐོམ་དང་ངལ་དུབ། འཇིགས་སྐྲག་དང་གནོན་ཤུགས་སོགས་ལ་མ་འཛེམས་པར་བོད་ཀྱི་རྒྱལ་ས་ལྷ་སར་སླེབས་པ་ནི་བསམ་ཡུལ་ལས་འདས་པ་ཞིག་ཡིན།

ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་ཨོལ་ཁུས་བྲིས་པའི་དྲན་ཐོ་དེ་དག་གིས་ནུབ་ཕྱོགས་པ་རྣམས་ལ་དུས་རབས་བཅུ་དགུ་པའི་དུས་དཀྱིལ་གྱི་ཨེ་ཤེ་ཡ་དབུས་མའི་གནས་ཚུལ་གསལ་སྟོན་བྱས་པ་ཙམ་དུ་མ་ཟད། བོད་ཀྱི་ཁོར་ཡུག་དང་། སྐད་ཡིག གོམས་གཤིས་སོགས་ཀྱང་ངོ་སྤྲོད་བགྱིས་པ་རེད། ཁོང་གིས་བྲིས་པའི་གནས་ཚུལ་ཐམས་ཅད་ངོ་མ་ཡིན་པའི་ངེས་པ་ག་ལ་ཡོད་མོད། སྤྱིའི་ཆ་ནས་བཤད་ན། ཁོང་གི་དྲན་ཐོ་དེ་དག་ནི་བོད་ཀྱི་སྤྱི་ཚོགས་རིག་པའི་གནས་ཚུལ་གྱི་གཏེར་མཛོད་ཅིག་རེད་ཅེས་ཞུ་འདོད་བྱུང་། འོན་ཀྱང་། ཁོང་གི་དྲན་ཐོ་ལས་མངོན་པའི་བོད་ནི་ཞི་བདེ་བག་ཕེབས་ཀྱི་རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་རྩ་ནས་མ་ཡིན་པར། དགེ་འདུན་པ་ཚོའི་ཕྱག་ཏུ་མདུང་དང་།  དབྱུག་པ་ཐོགས་ཤིང་། མི་སེར་དཀྱུས་མའི་ཁྲོད་དུ་ཇག་པ་དང་མི་གསོད་ཁྲག་སྦྱོར་སྤེལ་མཁན་ཡོད་པའང་བྲིས་ཡོད།

ད་ཐེངས་ཁོ་བོས་རྩོམ་ཡིག་འདིའི་ནང་དུ་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་ཨོལ་ཁུའི་སྐུ་ཚེའི་ལོ་རྒྱུས་དང་གསུང་རྩོམ་གྱི་སྐོར། དེ་ནས་ཁོང་གི་འགྲུལ་བཞུད་དྲན་ཐོའི་ནང་དུ་བོད་ཀྱི་གནས་ཚུལ་གང་དག་འཁོད་ཡོད་པ་ལས་ཅུང་གལ་གནད་ཆེ་བ་སྐོར་ཞིག་གཙོ་འདོན་གྱིས་ངོ་སྤྲོད་དང་གསལ་བཤད་ཞུ་དགོས་པའི་དམིགས་ཡུལ་རྩ་དོན་དུ་བཟུང་སྟེ་གང་ཐུབ་ཀྱིས་བརྗོད་པའི་ཁུལ་ཡིན་མོད། དྲན་ཐོའི་དེབ་འདི་དཔྱད་གཞིར་བཟུང་སྟེ་དུས་རབས་བཅུ་དགུ་པའི་སྐབས་ཀྱི་ལྷ་ས་དང་། ཁམས་དང་ཨ་མདོའི་ཕྱོགས་ཀྱི་སྲིད་དོན་གྱི་གནས་བབ་དང་། ཡུལ་མིའི་གོམས་གཤིས་སོགས་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་དགོས་པར་སྣང་། གཞན་ཡང་། ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྤེལ་པ་འདི་དག་བོད་ཀྱི་ས་ཆ་གང་དང་གང་བརྒྱུད་པའི་ལམ་ཐིག་གི་ས་ཁྲ་ཞིག་དང་། ཧྥ་ཡིག་ཏུ་བྲིས་པའི་བོད་ཀྱི་མིང་བརྡ་དེ་དག་གི་རེའུ་མིག་ཅིག་ཀྱང་འབྲི་འདོད་ཆེ་ཡང་གནས་སྐབས་སུ་མ་ལྕོགས་པས།  འདི་ནི་རྩོམ་ཡིག་འདིའི་ཞན་ཆ་ལྟ་བུའང་བརྩི་ཆོག་པ་ཡིན་ནོ། །

ད་དུང་། ཧྥ་རན་སི་དང་བོད་གཉིས་ཀྱི་འབྲེལ་བ་བྱུང་སྟངས་ཀྱི་སྐོར་གླེང་བར། ཧྥ་རན་སིར་སླེབས་པའི་བོད་མི་ཐོག་མའང་གླེང་དགོས་པས། མ་འོངས་པར་རྩོམ་ཡིག་གཞན་ཞིག་ཏུ་བོད་ས་མ་ཤོར་བའི་སྔོན་ལ་ཧྥ་རན་སིར་སླེབས་པའི་བོད་མི་དེའི་སྐོར་གླེང་རྩིས་ཡོད་པས་དེ་དོན་ཐུགས་འཇགས་ཡོང་བའི་རེ་བ་ཞུ་རྒྱུ་ཡིན།

དཔྱད་ཡིག་དང་ཞབས་མཆན། 

[1] 1. https://bodrigpa.org/archives/3079 2. https://bodrigpa.org/archives/2924

[2] https://www.jstor.org/stable/4526792?read-now=1&seq=34#page_scan_tab_content (25/3/2025)

[3] http://www.caylus.com/fr/patrimoine-tourisme/quelques-personnages-celebres/le-pere-evariste-huc.html  (2025 /3 /19)

[4] ཡེ་ཤུ་སློབ་གྲྭ་ནི་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་མཐོ་རིམ་སློབ་གཉེར་ཁང་ཞིག་ཡིན་ཞིང་། དམིགས་ཡུལ་ནི་ཆོས་དཔོན་སྐྱེད་སྲིང་བྱེད་རྒྱུ་དེ་ཡིན།

[5] རྒྱ་སྐད་དུ་澳門 ཟེར།

[6] Jacqueline Thevenet. La lama d’occident. Seghers. 1889. P : 62-63

[7] Jacqueline Thevenet. La lama d’occident. Seghers. 1889. P : 56

[8] Jacqueline Thevenet. 1889La lama d’occident. Seghers.. P : 90

[9] Micheal Taylor. Le Tibet de Marco polo à Alesandra David-Neel. Office du Livre. 1985. P : 106

[10] Il s’agit de bSam-gtan-‘dzin-pa (1816-1900), voir Patrick Taveirne, Han-Mongol Encounters And Missionary Endeavors [archive], P : 204.

[11] Le Tibet. Evariste Huc. Magellan & CIE. 2008. P : 10

[12] Souvenirs d’un voyage dans la Tartarie, le Thibet et la Chine, pendant les années 1844, 1845 et 1846. T. 1 / par M. Huc. A. Le Clère (Paris) 1853. PRÉFACE.

[13] Michel Jan. Le Voyage en Asie centrale et au Tibet. ROBERT LAFFONT 1992 P : 1175

[14] https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6321961k/f22.item.r=tibet%20shelton 2025 /3/25

[15] Évariste Huc, Le Tibet, MAGELLAN & CIE 2009, P : 11

[16] Souvenirs d’un voyage dans la Tartarie, le Thibet et la Chine, pendant les années 1844, 1845 et 1846. T. 1 / par M. Huc. A. Le Clère (Paris) 1853. P : 496

[17] Jacqueline Thevenet. La lama d’occident. Seghers. 1889. P : 119

[18] Souvenirs d’un voyage dans la Tartarie, le Thibet et la Chine, pendant les années 1844, 1845 et 1846. T. 1 / par M. Huc. A. Le Clère (Paris) 1853. PRÉFACE.

[19] Evariste Huc. Le Tibet. Magellan & CIE. 2008. P: 105

[20] Souvenirs d’un voyage dans la Tartarie, le Thibet et la Chine, pendant les années 1844, 1845 et 1846. T. 2 / par M. Huc. A. Le Clère (Paris) 1853. P : 129

[21] https://www.jstor.org/stable/4526792?read-now=1&seq=34#page_scan_tab_content (25/3/2025)

[22] Souvenirs d’un voyage dans la Tartarie, le Thibet et la Chine, pendant les années 1844, 1845 et 1846. T. 2 / par M. Huc. A. Le Clère (Paris) 1853. P : 128

[23] Souvenirs d’un voyage dans la Tartarie, le Thibet et la Chine, pendant les années 1844, 1845 et 1846. T. 2 / par M. Huc. A. Le Clère (Paris) 1853. P : 94

[24] Le Tibet d’Alexandra David Neel, Plon, 1979, P : 49.

[25] Souvenirs d’un voyage dans la Tartarie, le Thibet et la Chine, pendant les années 1844, 1845 et 1846. T. 2 / par M. Huc. A. Le Clère (Paris) 1853. P : 97-101

[26] རྗེ་ཙོང་ཁ་པ་ཆེན་པོའི་རྣམ་ཐར་གསར་བསྒྲིགས་གངས་ཅན་གྱི་ལྗོངས་སུ་སངས་རྒྱས་བྱོན་པ། གླང་རི་བ་ཐུབ་བསྟན་སྦྱིན་པ། བོད་ཀྱི་གཙུག་ལག་ཞིབ་དཔྱོད་ཁང་། ༢༠༢༢ ཤོག ༢༨

[27] འཁྲུངས་རབ་དེབ་ཐེར་ནོར་བུའི་ཕྲེང་བ། ཤེས་རབ་དར་རྒྱས། བོད་ལྗོངས་མདོ་སྨད་ཆོལ་ཁའི་སྐུའི་གྱ་སྟོན་གོ་སྒྲིག་ཚོགས་ཆུང་། ༢༠༡༥ ཤོག ༩-༡༠ བར།

[28] Souvenirs d’un voyage dans la Tartarie, le Thibet et la Chine, pendant les années 1844, 1845 et 1846. T. 2 / par M. Huc. A. Le Clère (Paris) 1853. P:  105-107

[29] William Woodville Rockhill.  Diary Of a Journey Through Mongolia and Tibet in 1891 And 1892.   Hil Smithsonian Institution, City of Washington. 1894. P :  68

[30] Souvenirs d’un voyage dans la Tartarie, le Thibet et la Chine, pendant les années 1844, 1845 et 1846. T. 2 / par M. Huc. A. Le Clère (Paris) 1853. P : 176-180

[31] Le Tibet. Evariste Huc. Magellan & CIE. 2008. p 62

[32] དེབ་ཐེར་ལོང་བའི་དམིགས་བུ། ནོར་རྒྱས་ནང་པ་དབང་འདུས་ཚེ་རིང་། བོད་ལྗོངས་མི་དམངས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༡༩༩༡ ཤོག ༢༥

[33] བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་རིག་གནས་དཔྱད་གཞིའི་རྒྱུ་ཆ་བདམས་བསྒྲིགས། པོད་གཉིས་པ། རྭ་སྒྲེང་གི་སྐྱེ་སྤྲུལ་རིམ་བྱོན་སྐོར། རྭ་སྒྲེང་བསྟན་འཛིན་འཇིགས་མེད། སི་ཁྲོན་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༠༩ ཤོག ༢༩༢

[34] Souvenirs d’un voyage dans la Tartarie, le Thibet et la Chine, pendant les années 1844, 1845 et 1846. T. 2 / par M. Huc. A. Le Clère (Paris) 1853. P : 176-180

[35] Le Tibet, Évariste Huc, MAGELLAN & CIE 2009, p : 68

[36] Souvenirs d’un voyage dans la Tartarie, le Thibet et la Chine, pendant les années 1844, 1845 et 1846. T. 2 / par M. Huc. A. Le Clère (Paris) 1853. P : 294

[37] Souvenirs d’un voyage dans la Tartarie, le Thibet et la Chine, pendant les années 1844, 1845 et 1846. T. 2 / par M. Huc. A. Le Clère (Paris) 1853. P 326

[38] The Myth of Shangri-La: Tibet, travel writing, and the western creation of sacred landscape, University of California Press, 1989, 308 P: 94

[39] Le Tibet. Evariste Huc. Magellan & CIE. 2008. P : 78

[40] https://bodrigpa.org/archives/2924 2025/4/01

[41] བོད་ཀྱི་སྲིད་དོན་རྒྱལ་རབས། ཞྭ་སྒབ་པ་དབང་ཕྱུག་བདེ་ལྡན། གླེགས་བམ་གཉིས་པ། ཀ་བློན་སྦུམ་ཞྭ་སྒབ་ཤག ༡༩༧༦ ཤོག ༡༢

[42] Kolmaš, Josef (1994), “The Ambans and Assistant Ambans of Tibet”, Archiv Orientální. Supplementa 7, Prague: The Oriental Institutem.  P : 461–465.

[43] Souvenirs d’un voyage dans la Tartarie, le Thibet et la Chine, pendant les années 1844, 1845 et 1846. T. 2 / par M. Huc. A. Le Clère (Paris) 1853. P : 326-327

[44] Souvenirs d’un voyage dans la Tartarie, le Thibet et la Chine, pendant les années 1844, 1845 et 1846. T. 2 / par M. Huc. A. Le Clère (Paris) 1853. P : 325

[45] Souvenirs d’un voyage dans la Tartarie, le Thibet et la Chine, pendant les années 1844, 1845 et 1846. T. 2 / par M. Huc. A. Le Clère (Paris) 1853. P : 326

[46] Le Tibet. Evariste Huc. Magellan & CIE. 2008. P: 44

[47] Souvenirs d’un voyage dans la Tartarie, le Thibet et la Chine, pendant les années 1844, 1845 et 1846. T. 2 / par M. Huc. A. Le Clère (Paris) 1853. P : 328

[48] Souvenirs d’un voyage dans la Tartarie, le Thibet et la Chine, pendant les années 1844, 1845 et 1846. T. 2 / par M. Huc. A. Le Clère (Paris) 1853. P : 329

[49] https://www.academia.edu/14400595/AHP_36_A_Faithful_Servant_Samtandjimba_1816_1900_  (01/04/2025)

[50] Souvenirs d’un voyage dans la Tartarie, le Thibet et la Chine, pendant les années 1844, 1845 et 1846. T. 2 / par M. Huc. A. Le Clère (Paris) 1853. P 356

བོད་ཡིག་གི་དཔྱད་གཞིའི་ཡིག་ཆ།

[1] བོད་ཀྱི་སྲིད་དོན་རྒྱལ་རབས། ཞྭ་སྒབ་པ་དབང་ཕྱུག་བདེ་ལྡན། གླེགས་བམ་གཉིས་པ། ཀ་བློན་སྦུམ་ཞྭ་སྒབ་ཤག

[2] རྗེ་ཙོང་ཁ་པ་ཆེན་པོའི་རྣམ་ཐར་གསར་བསྒྲིགས་གངས་ཅན་གྱི་ལྗོངས་སུ་སངས་རྒྱས་བྱོན་པ། གླང་རི་བ་ཐུབ་བསྟན་སྦྱིན་པ། བོད་ཀྱི་གཙུག་ལག་ཞིབ་དཔྱོད་ཁང་།

[3] འཁྲུངས་རབ་དེབ་ཐེར་ནོར་བུའི་ཕྲེང་བ། ཤེས་རབ་དར་རྒྱས། བོད་ལྗོངས་མདོ་སྨད་ཆོལ་ཁའི་སྐུའི་གྱ་སྟོན་གོ་སྒྲིག་ཚོགས་ཆུང་།

[4] དེབ་ཐེར་ལོང་བའི་དམིགས་བུ། ནོར་རྒྱས་ནང་པ་དབང་འདུས་ཚེ་རིང་། བོད་ལྗོངས་མི་དམངས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་།

[5] བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་རིག་གནས་དཔྱད་གཞིའི་རྒྱུ་ཆ་བདམས་བསྒྲིགས། པོད་གཉིས་པ། རྭ་སྒྲེང་གི་སྐྱེ་སྤྲུལ་རིམ་བྱོན་སྐོར། རྭ་སྒྲེང་བསྟན་འཛིན་འཇིགས་མེད། སི་ཁྲོན་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་།

[10] རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་རིམ་བྱོན་གྱི་མཛད་རྣམ། སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་གཅིག་པ་མཁས་གྲུབ་རྒྱ་མཚོའི་དང་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་གཉིས་པ་འཕྲིན་ལས་རྒྱ་མཚོའི་རྣམ་ཐར། རྒྱལ་དབང་ཆོས་རྗེ་བློ་བཟང་འཕྲིན་ལས་རྣམ་རྒྱལ། ཕུར་བུ་ལྕོག་བློ་བཟང་བྱམས་པ་རྒྱ་མཚོ། ཀྲུང་གོའི་བོད་རིག་པའི་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་།

ཨིན་ཡིག་དང་ཧྥ་ཡིག་གི་དཔྱད་གཞིའི་ཡིག་ཆ།

[1] Jacqueline Thevenet. La lama d’occident. Seghers.

[2] Micheal Taylor. Le Tibet de Marco polo à Alesandra David-Neel. Office du Livre.

[3] Souvenirs d’un voyage dans la Tartarie, le Thibet et la Chine, pendant les années 1844, 1845 et 1846. T. 1 / par M. Huc. A

[4] Michel Jan. Le Voyage en Asie centrale et au Tibet.

[5] Évariste Huc, Le Tibet, MAGELLAN & CIE

[6] Souvenirs d’un voyage dans la Tartarie, le Thibet et la Chine, pendant les années 1844, 1845 et 1846. T. 2 / par M. Huc.

[7] Le Tibet d’Alexandra David Neel, Plon.

[8] William Woodville Rockhill.  Diary Of a Journey Through Mongolia and Tibet in 1891 And 1892.