ནང་དོན་གནད་བསྡུས། ཉེ་རབས་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཁྲོད་གླེང་རྒྱུ་ཧ་ཅང་གནད་འགག་ཆེ་ཞིང་། ཞིབ་འཇུག་དང་ཡིག་འཇོག་བྱེད་མཁན་དཀོན་པ་༧རྒྱལ་མཆོག་བཅུ་གསུམ་པས་བོད་ཀྱི་ཆབ་སྲིད་སྲ་བརྟན་ཆེད་གསར་གཏོད་ཀྱི་མཛད་པ་ཇི་སྙེད་ཅིག་བསྐྱངས་པའི་གྲས་ནས་དཔལ་འབྱོར་དང་འབྲེལ་བའི་བོད་ཀྱི་ཐོན་ཁུངས་ཆེ་ཤོས་ལུག་བལ་བརྒྱུད་རིམ་དང་འཆར་གཞི་ལྡན་པའི་སྒོ་ནས་བོད་གཞུང་གིས་ཨ་མི་རི་ཀར་ཕྱིར་ཚོང་བྱས་པའི་སྔ་ཕྱི་བར་གསུམ་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིན་པས་འདིར་དེའི་སྐོར་ནས་བྲི་བར་བྱ།
གནད་ཚིག བོད། ཨ་མི་རི་ཀ། བལ་ཚོང་། བལ་མན་དོ། སྒོ་ཁྲལ། གཞུང་འབྲེལ་ཚོང་ཆེན། US.Agent
སྔོན་གླེང་།
ཕྱི་ལོ་ ༡༩༠༤ ཟླ་ ༦ ཚེས་ ༡༥ཉིན་རྒྱ་གར་དབྱིན་ཇིའི་དཔུང་དམག་ལྷ་ས་ནས་ཉིན་གསུམ་གྱིས་ཆོད་པའི་ཆུ་ཤུར་དུ་འབྱོར་བའི་གནས་ཚུལ་ཐོས་འཕྲལ་བོད་ཀྱི་ཆོས་སྲིད་གཉིས་ཀྱི་དབུ་ཁྲིད་རྒྱལ་མཆོག་སྐུ་ཕྲེང་ ༡༣ པ་ཆེན་པོ་མཆོག་དང་སྐུ་འཁོར་ཧྲག་བསྡུས་ཤིག་ཉེན་གཡོལ་ཆེད་སོག་ཡུལ་དུ་ལོ་གཉིས་ཙམ་དང་། དེ་ནས་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༠༦ ནས་ ༡༩༠༨ བར་མདོ་སྨད་སྐུ་འབུམ་སོགས་དང་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༠༨ ལོར་རྒྱ་ནག་ཏུ་ཕེབས། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༠༩ ཟླ་ ༡༢ ཚེས་ ༢༡ ཉིན་ལོ་ངོ་ལྔ་ཙམ་གྱི་རྗེས་ཕྱིར་རྒྱལ་ས་ལྷ་སར་ཕེབས། ཡིན་ནའང་ཟླ་གཉིས་ཙམ་རྗེས་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༡༠ ཟླ་གཉིས་པའི་ནང་ལུའུ་ཅུག་དཔུང་དམག་ལྷ་སར་འབྱོར་ལ་ཉེ་བའི་གནས་ཚུལ་ཐོས་འཕྲལ་ཉེན་གཡོལ་ཆེད་ཟླ་ ༢ ཚེས་ ༡༣ ཉིན་ནོར་གླིང་ཕོ་བྲང་ནས་ཕེབས་ཐོན་གྱིས་རྒྱ་གར་དུ་ཕེབས་དགོས་བྱུང་། དུས་ཡུན་ཐུང་ངུ་ལོ་ངོ་ལྔ་ཙམ་གྱི་རིང་ལ་༧རྒྱལ་མཆོག་གིས་སྐྱོང་བའི་བོད་རྒྱལ་ཁབ་དེ་ཉིད་གཞན་ལག་ཏུ་ཐེངས་གཉིས་ཙམ་ཤོར་གྲབས་དང་། ཉེན་གཡོལ་ཐེངས་གཉིས་ཕེབས་དགོས་བྱུང་། རྒྱ་དཀར་ནག་ཏུ་ཕེབས་སྐབས་རྒྱལ་ཁབ་དེ་དག་གི་དཔལ་འབྱོར་དང་དམག་དོན་སོགས་ཡར་རྒྱས་ཆེན་པོ་འགྲོ་བཞིན་པ་དངོས་སུ་གཟིགས་རྟོགས་བྱུང་བར་མ་ཟད། རྒྱལ་ཁབ་གཞན་གྱིས་བོད་ལ་དེ་ལྟ་བུའི་བཙན་འཛུལ་དང་དཔུང་འཇུག ཐུབ་ཚོད། གཉའ་གནོན་བྱེད་ཐུབ་པའི་རྩ་བ་ནི་བོད་ལ་རྒོལ་ལན་སློག་ཐུབ་པའི་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་གོ་རྟོགས་དང་རིག་གནས། ལྷག་ཏུ་དཔལ་འབྱོར་དང་དམག་གི་སྟོབས་ཤུགས་འདང་ངེས་མེད་པའི་ལན་པ་མཁྱེན། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༡༣ ལོར་ཕྱིར་བོད་དུ་ཕེབས་རྗེས་རིམ་གྱིས་བོད་ཀྱི་ཆབ་སྲིད་ལམ་ལུགས་བསྒྱུར་བཅོས་དང་། དམག་གི་སྒྲིག་གཞི་གསར་བཟོ། བཟོ་གྲྭ་དང་གློག ས་གཏེར་དང་སྦྲག་ཁང་སོགས་དེང་དུས་དང་མཐུན་པའི་སྔར་མེད་གསར་གཏོད་དང་། སྔར་ཡོད་རྣམས་འཐུས་ཚང་དང་ཇེ་ལེགས་གནང་བའི་ཚུལ་ནི་རྣམ་ཐར་ཁག་ཏུ་གསལ་བ་བཞིན་ནོ།། བོད་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ཆབ་དཔལ་རིག་གསུམ་དུས་བསྟུན་གྱི་ཡར་རྒྱས་ཆེད་གསར་གཏོད་གང་མང་གནང་བའི་གྲས་ནས་གཙོ་བོ་གཅིག་ནི། བོད་ཀྱི་དཔལ་འབྱོར་གོང་འཕེལ་གྱི་ཐད་གསར་གཏོད་ཁག་ཡིན་ཞིང་། རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ཆབ་སྲིད་སྲ་བརྟན་དང་ཕྱི་དགྲ་བོའི་བཙན་འཛུལ་འགོག་པའི་དཔུང་དམག་ལ་སྟོབས་ཤུགས་དང་རྒྱ་བསྐྱེད་ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས་གཙོ་བོར་དཔལ་འབྱོར་ལ་འབྲེལ་བ་དམ་ཟབ་ཡོད་པར་དགོངས་པ་དང་། དེ་ཡང་རྒྱལ་ཁབ་གཞན་ཞིག་ལ་བརྟེན་མི་དགོས་པར་བོད་རང་གི་ས་ཐོག་ནས་འཚོལ་ཐབས་སུ་དབྱིན་ཇི་དང་སོག་པོ། ཨུ་རུ་སུར་བོད་ཕྲུག་མང་པོ་ས་གཏེར་སློབ་སྦྱོང་གཏོང་གནང་མཛད་ནས་བོད་ཀྱི་ས་ཐོག་ནས་ས་གཏེར་བསྔོགས་འདོན་གྱི་ལས་གཞི་ཇི་སྙེད་ཅིག་དངོས་སུ་ལག་བསྟར་གནང་ཡང་ཕྱི་ནང་གཉིས་ཀའི་འགོག་རྐྱེན་གྱིས་ལམ་ལྷོང་མ་བྱུང་བ་ནི་ལོ་རྒྱུས་སུ་གསལ།[1]ཡང་བོད་ཀྱི་ཐོན་ཁུངས་ཆེ་གྲས་ཚྭ་དང་པགས་རིགས། གླ་རྩི་དང་བལ་སོགས་ལས་གཙོ་བོ་གཅིག་ནི་ལུག་བལ་ཡིན་ཞིང་། བོད་ཀྱི་བལ་ནི་གནའ་སྔ་མོ་ནས་རྒྱ་དཀར་ནག་སོགས་སུ་འཚོང་བསྒྱུར་དང་། བོད་གཞུང་གིས་བལ་རྣམས་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་ནས་ཕྱིའི་རྒྱལ་ཁབ་ཁག་ལ་འཚོང་ཐུབ་ན་བོད་ཀྱི་དཔལ་འབྱོར་གོང་འཕེལ་ཐད་ལ་ཕན་ནུས་ཆེན་པོ་འབྱུང་བའི་དགོངས་པར་འཁྲུངས་པ་དང་། ༧རྒྱལ་མཆོག་བཅུ་གསུམ་པས་རྒྱ་གར་ཉེན་གཡོལ་དུ་བཞུགས་སྐབས་བོད་ཀྱིས་བལ་རྣམས་དབྱིན་ཇི་དང་ཨ་རི་སོགས་སུ་དངོས་སུ་བཙོང་མ་ཐུབ་པར་དེའི་བར་དུ་རྒྱ་གར་ཀཱ་ཡན་ཚོས་གོམ་པ་ཁ་ཤས་ཀྱི་བར་ནས་ཁེ་ཆེན་པོ་ཟ་བ་དངོས་སུ་གཟིགས་ཤིང་། ཕྱིས་སུ་ཨ་རིས་བོད་པའི་ལག་ནས་བལ་ཐད་ཀར་ཉོ་འདོད་དང་། ཉོ་མཁན་ཡོང་སྐབས་རྒྱ་གར་ཚོང་ཆེན་ཀཱ་ཡན་གྱིས་ངན་བྱུས་སྣ་ཚོགས་བཤམས་ནས་འབྲེལ་འཐུད་བྱེད་དུ་མ་བཅུག་པར་བོད་ལ་གྱོང་གུན་ཆེན་པོ་འབྱུང་བའི་གནས་ཚུལ་༧རྒྱལ་མཆོག་བཅུ་གསུམ་པས་མཁྱེན་ཏེ་བོད་གཞུང་གི་ངོས་ནས་བོད་བལ་ཨ་རིར་ཐད་ཀར་འཚོང་བསྒྱུར་གྱི་ཐད་ཐུགས་འཁུར་ཆེ་བཞེས་ཀྱིས་དངོས་སུ་ཕྱག་བསྟར་གནང་བའོ། །[2]
བོད་གཞུང་གི་བལ་ཚོང་འགོ་ཚུགས་ཀྱི་རིམ་པ།
འོ་ན། ༧རྒྱལ་མཆོག་བཅུ་གསུམ་པས་ལུག་བལ་ཨ་རིར་འཚོང་བསྒྱུར་གྱི་དགོངས་པ་བཞེས་རྗེས་ཨ་རི་དང་འབྲེལ་བ་ཇི་ལྟར་བཙུགས་སམ། ཞེ་ན། སྤྱིར་༧བོད་གཞུང་དང་ཨ་རིའི་བར་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༠༨ ནས་འབྲེལ་བ་བྱུང་ཟིན་ཡང་ད་ཐེངས་ཀྱི་འབྲེལ་བ་ནི་སྐུ་ཞབས་སུ་ཡེ་དམ། ཁ་ཀྲིང་(C.Suydam Cutting)བརྒྱུད་ནས་བྱུང་། ཁ་ཀྲིང་ ( C.Suydam Cutting ) ནི་ཨ་རིའི་སྐྱེ་ཁམས་འགྲེམས་སྟོན་ཁང་གི་( Museum of Natural History ) ལས་བྱེད་དང་། ཨ་རི་བ་རཱོ་ས་ཝེལ་(Roosevelt)གྱིས་བཙུགས་པའི་ཤར་ཨེ་ཤ་ཡའི་སྐོར་བསྐྱོད་ཚོགས་པའི་ཚོགས་མི་ ( Member of the Field Museum,s Kelley-Roosevelt Expedition to Eastern Asia )ཡིན་ཞིང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༢༨ ལོར་མདོ་ཁམས་འཇང་ས་འདམ་དང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༠ ལོར་རྒྱལ་རྩེ། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༥ དང་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༧ ལོར་ལྷ་སར་བསྐྱོད་མྱོང་བའི་ཡུལ་སྐོར་བ་དང་། ཞིབ་འཇུག་པ་ཞིག་ཡིན། ཁོང་ནི་བོད་དང་ཨ་རིའི་བར་གཞུང་འབྲེལ་བལ་ཚོང་གི་འབྲེལ་འཐུད་མཁན་གཙོ་བོ་དེ་ཡིན་ཞིང་། ༧རྒྱལ་མཆོག་བཅུ་གསུམ་པ་ཆེན་པོ་དང་ཁོང་གཉིས་བར་ཐོག་མའི་འབྲེལ་བ་འབྱུང་ཚུལ་ནི་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༠ ལོར་ཁོང་དབྱིན་ཇི་ཚོང་དོན་སྐུ་ཚབ་བརྒྱུད་ནས་རྒྱལ་རྩེར་འབྱོར། སྐབས་དེར་༧གོང་ས་མཆོག་དང་བཀའ་ཤག་ལྷན་རྒྱས་ལ་ལྷ་སར་ཡོང་ཆོག་པའི་སྙན་ཞུ་ཕུལ་ཡང་ཆོག་མཆན་མ་ཐོབ།
ཁ་ཀྲིང་(C.Suydam Cutting ) རྒྱལ་རྩེར་སྡོད་སྐབས་རྒྱལ་རྩེའི་དབྱིན་ཇིའི་ཚོང་དོན་སྐུ་ཚབ་བྷེ་ལེ་ ( Lieut.Col.F.M.Bailey ) དང་༧རྒྱལ་མཆོག་བཅུ་གསུམ་པ་ཆེན་པོ་ཕྱག་བྲིས་ཀྱི་ལམ་ནས་འབྲེལ་བ་ཡོད་པ་དང་། ༧གོང་ས་མཆོག་སེམས་ཅན་དུད་འགྲོའི་རིགས་ལ་ཧ་ཅང་ཐུགས་མཉེས་ཡོད་པ་ཤེས། ༧རྒྱལ་དབང་མཆོག་གིས་སྐུ་ཚབ་ཁོང་ལ་སྩལ་བའི་ཕྱག་ཡིག་གཅིག་གི་ནང་ཕྱི་གླིང་པའི་བྱ་(Ostrich) གཅིག་ལྷ་སར་བསྐུར་ཡོང་བའི་ཐུགས་རེ་གནང་བ་མཐོང་རྗེས། ཁོང་གིས་གོ་སྐབས་དེ་བརྒྱུད་ནས་༧གོང་ས་མཆོག་ལ་ཕྱི་གླིང་པའི་ཁྱི་(Dachshunds) ཕོ་མོ་གཉིས་ཕུལ། བདུན་གཅིག་གི་རྗེས་ཁྱི་དེ་གཉིས་ཀྱི་མིང་ལ་ཅི་ཞིག་ཡིན་སྐོར་༧རྒྱལ་མཆོག་བཅུ་གསུམ་པས་ཏར་ཡིག་གི་ལམ་ནས་དྲིས། དེ་རྗེས་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༡ ཟླ་ ༧ ཚེས་ ༡༩ ཉིན་ཕྱི་གླིང་པའི་ཁྱི་ ( Dalmatians )ཕོ་མོ་དང་།( Germany Hound ) ཕོ་མོ་གཉིས་ཀྱང་སྤོམ་མདའ་ཡར་འཕེལ་བརྒྱུད་ནས་སྔ་ཕྱིར་༧གོང་ས་མཆོག་ལ་འབུལ་གནང་མཛད་འདུག
ཕྱི་ལོ་༡༩༣༣ ལོའི་ཟླ་ ༣ ཚེས་ ༣ ཉིན་༧རྒྱལ་དབང་མཆོག་ནས་ཀྱང་ཁ་ཀྲིང་(C.Suydam Cutting )ལ་བོད་ཁྱི་ཨབ་སོ་ཕོ་མོ་གཉིས་སྤོམ་མདའ་ཚང་བརྒྱུད་ནས་སྩལ། ཁོས་ཨ་རིར་འཁྱེར་ནས་དེའི་བརྒྱུད་པ་སྤེལ་བས་ཨ་རིའི་རྒྱལ་ཡོངས་ལ་བོད་ཀྱི་ཨབ་སོ་ཞེས་མཚན་སྙན་ཆེན་པོ་ཡོད། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༠ ལོ་དཀྱིལ་ཙམ་ནས་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༣ ཟླ་ ༡༢ ཚེས་ ༡༧བར་༧རྒྱལ་མཆོག་བཅུ་གསུམ་པས་ཁ་ཀྲིང་ ( C.Suydam Cutting ) ལ་ཕྱག་ཡིག་མི་འདྲ་བ་བཅུ་གསུམ་སྩལ་ཡོད་པ་ད་ལྟའི་བར་རྙེད་སོན་བྱུང་། དེ་བཞིན་དུ་ཁ་ཀྲིང་(C.Suydam Cutting) གིས་ཀྱང་ཡིག་ལན་མང་དག་ཅིག་ཕུལ་ཡོད་པ་གོར་མ་ཆགས་ཀྱང་། ཡིག་ལན་གཅིག་ཀྱང་འདྲ་བཤུས་སོགས་རྙེད་སོང་མ་བྱུང་། ཡིན་ནའང་། ༧གོང་ས་མཆོག་གིས་ཁ་ཀྲིང་ལ་སྩལ་བའི་ཕྱག་ཡིག་ཁག་གི་ནང་དུ།‘‘ ཟླ་ཚེས་ཉིན་བསྐུར་བའི་ཡི་གེ་འབྱོར་སོང་བས་ཡིད་ལ་འདྲོངས། ”ཞེས་པ་ཇི་སྙེད་ཅིག་གསལ་བས་ཁ་ཀྲིང་གི་ཡིག་ལན་ལྔ་ཡོད་པ་ད་ལྟའི་ཆར་ཤེས་ཐུབ།[3] ཕྱག་ཡིག་རྣམས་བོད་དབྱིན་སྦྲག་མའི་སྦུག་དམ་བཀའ་ཡིག་རྐྱང་ཡིན་ཞིང་། དེ་རྣམས་ཀྱི་བརྗོད་སྙིང་གཙོ་བོ་ཁག་གསུམ་སྟེ། དང་པོ། ཨ་རིའི་སྲིད་འཛིན་སོ་གཅིག་པ་ཧུ་ཝར་ ( Herbert Clark Hoover 1929 1933) ལ་བོད་རང་བཙན་གཙང་མའི་ངོ་བོར་གནས་པར་རྒྱབ་སྐྱོར་ཡོང་བའི་སྐོར། གཉིས་པ། བོད་ཀྱི་དཔལ་འབྱོར་དང་དམག་དོན་སྟོབས་ཤུགས་རྒྱ་བསྐྱེད་ཆེད་ཨ་རིའི་གཞུང་ནས་གསེར་དངུལ་བཙོང་རྒྱུའི་སྐོར། གསུམ་པ། བོད་བལ་ཨ་རིར་བཙོང་རྒྱུའི་སྐོར་ཡིན།
བོད་གཞུང་ཕྱོགས་ནས་བལ་ཚོང་བ་བསྐོ་བཞག
འོ་ན། བོད་གཞུང་གིས་བལ་ཚོང་དེའི་སྐབས་འགན་གཙོ་བོ་སུ་ལ་བསྐུར་རམ། ཞེ་ན། སྤོམ་མདའ་སྤུན་མཆེད་གསུམ་ལས་ཡར་འཕེལ་ནི་༧རྒྱལ་མཆོག་བཅུ་གསུམ་པས་བོད་བལ་ཨ་རིར་འཚོང་བསྒྱུར་སྐབས་བོད་ཀྱི་ཕྱོགས་ནས་ལས་ཀ་གཙོ་བོ་བྱེད་མཁན་དང་བལ་གྱི་གཞུང་ཚོང་བའི་སྤྱི་ཁྱབ་ཏུ་བསྐོ་བཞག་གནང་། ཁོང་བལ་ཚོང་སྤྱི་ཁྱབ་ཏུ་བསྐོ་བཞག་གནང་བའི་བརྒྱུད་རིམ་མདོ་ཙམ་ནི། ཁོང་གི་ཁྱིམ་ཚང་སྤོམ་མདའ་ཚང་ནི་རྒྱ་གར་ཀ་ལི་ཀ་ཏ་དང་རྒྱ་ནག་སོགས་སུ་ཚོང་འབྲེལ་ཆེན་པོ་ཡོད་ཅིང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༡༠ ལོར་རྒྱལ་མཆོག་༡༣ པ་མཆོག་རྒྱ་གར་དུ་བཙན་བྱོལ་དུ་གློ་བུར་དུ་ཕེབས་དགོས་བྱུང་སྟབས་ལམ་བར་ནས་སྤོམ་མདའ་ཉི་བྱང་( ཉི་སྐྱལ་ ) དང་བུ་ཉི་མ་རྒྱལ་མཚན་གཉིས་ཀྱིས་ཞབས་ཞུ་ལྷོད་མེད་ཞུས་པར་མ་ཟད་རྒྱ་གར་དུ་བཞུགས་སྐབས་སུའང་ཞབས་ཞུ་སྣ་མང་ཞུས།[4]དཔེར་ན། ༧གོང་ས་མཆོག་གིས་ཕྱི་ལོ་༡༩༡༢ ཟླ་ ༥ ཚེས་༡༢ཉིན་ཉི་མ་རྒྱལ་མཚན་ཀ་ལི་ཀ་ཏའི་ཉི་ཧོང་དོན་གཅོད་ཁང་དུ་མངགས་གཏོང་གིས་ཉི་ཧོང་ནས་བོད་ལ་སྲུང་སྐྱོབ་ཀྱི་རོགས་རམ་དང་གོ་མཚོན་བཙོང་རྒྱུ་སོགས་ཀྱི་ལས་དོན་བསྒྲུབ་ཏུ་ཕྱིན་འདུག[5]ཕྱི་ལོ་ ༡༩༡༢ ཟླ་ ༥ ཚེས་ ༡༠ ཉིན་༧རྒྱལ་མཆོག་ཀ་སྦུག་ནས་ཕེབས་ཐོན་གྱིས་གྲོ་མོར་བདུན་ཕྲག་གཅིག་བཞུགས་ཞག་མཛད་པ་དང་གྲོ་མོ་ནས་ཕག་རིར་ཕེབས་སྐབས་སེ་འབྲས་དགེ་གསུམ་གྱི་སེར་དམག་ཉིས་བརྒྱ་སྐོར་དང་། གཞན་བོད་གཞུང་གི་མདའ་དཔོན་ཁག་ཅིག གཞུང་ཚོང་སྤང་མདའ་ཉི་མ་རྒྱ་མཚན་གྱིས་ཀྱང་ལག་འོག་བཅུ་ཕྲག་འགའ་ཁྲིད་ནས་ཕེབས་བསུ་བྱེད་སྐོར་གསལ་[6]བས་སྐབས་དེ་དུས་ནས་སྤོམ་མདའ་ཚང་ལ་བོད་གཞུང་གིས་གཞུང་ཚོང་བའི་ཐོབ་ཐང་གནང་འདུག་སྙམ། ༧རྒྱལ་དབང་མཆོག་ལ་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༢༠ ལོའི་སྨོན་ལམ་ཚོགས་མགོན་དུ་ཉི་བྱང་དང་ཉི་མ་རྒྱལ་མཚན་གཉིས་ནས་གསོལ་འདེབས་ཞུ་དོན་བཞིན་ཕོ་བྲང་པོ་ཏ་ལ་ནས་ལྷ་ལྡན་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་ཆིབས་བསྒྱུར་བསྐྱངས་འདུག [7]
ཕྱི་ལོ་༡༩༢༡ ལོར་ཕ་ཉི་བྱང་གློ་བུར་དུ་ལྷ་སའི་ནང་གཞན་གྱིས་བསད་པས་༧རྒྱལ་དབང་མཆོག་དང་བོད་གཞུང་གིས་སེམས་གསོ་སོགས་ཀྱི་ཆེད་ཉི་མ་རྒྱལ་མཚན་ལ་རིམ་པ་དྲུག་པའི་གོ་གནས་དང་ཆབས་ཅིག་གཞུང་ཚོང་བ་ནས་གཞུང་ཚོང་བའི་སྤྱི་ཁྱབ་ཏུ་བསྐོ་བཞག་གནང་འདུག་སྙམ་སྟེ། འབྲས་ལྗོངས་དབྱིན་ཇིའི་སྤྱི་ཁྱབ་སྦིལ་ ( Charles Bell )ཕྱི་ལོ་༡༩༢༠ནས་ ༡༩༢༡ ལོར་ལྷ་སར་ཕྱིན་པའི་ཟིན་ཐོའི་ནང་དུ། ཁོང་གིས་བོད་ཀྱི་ཚོང་པ་གཙོ་བོ་སྤོམ་མདའ་ཚང་ཐུག་སྐོར་དང་། ཁོང་གི་ཚོང་ཤག་རྒྱ་དཀར་ནག་མ་ཟད་ཉི་ཧོང་དུ་ཡོད་སྐོར་བྲིས་འདུག[8]དེ་ལ་ཚོང་པ་གཙོ་བོ་ཞེས་པའི་ཚིག་སོགས་ལ་གཞིགས་ན་ཕྱི་ལོ་༡༩༢༡ ལོ་ནས་བོད་གཞུང་གིས་སྤོམ་མདའ་ཚང་གཞུང་ཚོང་གི་སྤྱི་ཁྱབ་ཏུ་བསྐོ་བཞག་ཟིན་པ་ཤེས་ཐུབ་པ། ཉི་མ་རྒྱལ་མཚན་ཕྱིས་སུ་རྒས་ཆོས་བྱས་པས་སྤོམ་མདའ་ཡར་འཕེལ་ཚོང་སྤྱི་གྱུར་པ་དང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༡ ལོ་མགོའི་ཡས་མས་སུ་སྤོམ་མདའ་ཡར་འཕེལ་ཨ་རི་དང་བལ་ཚོང་འབྲེལ་བ་གསར་དུ་འཛུགས་སྐབས་ཐོག་མའི་ཆར་བལ་ཚོང་སྤྱི་ཁྱབ་ཏུ་ལོ་གསུམ་རིང་༧བོད་གཞུང་གིས་གིས་བསྐོ་བཞག་གནང་བར་སྐབས་དེའི་རྒྱལ་བའི་ཕྱག་ཡིག་ལས་ཤེས་ཐུབ[9]པས་བོད་གཞུང་གིས་བལ་ཚོང་དེའི་འགན་གཙོ་བོ་སྤོམ་མདའ་ཡར་འཕེལ་ལ་བསྐུར་འདུག
གཞུང་འབྲེལ་བལ་ཚོང་འགོ་ཚུགས་པའི་ལོ་དུས།
འོ་ན། བོད་གཞུང་དང་ཨ་རིའི་བར་བལ་ཚོང་དངོས་སུ་འགོ་ཚུགས་པའི་ལོ་དུས་ནམ་ཞིག་ཡིན་ནམ། ཞེ་ན། ༧རྒྱལ་མཆོག་བཅུ་གསུམ་པ་མཆོག་གིས་ཁ་ཀྲིང་ ( C.Suydam Cutting ) ལ་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༠ ལོ་དཀྱིལ་ཙམ་ནས་འབྲེལ་བ་གནང་ཏེ་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༢ ལོ་མགོ་ནས་ཨ་རི་དང་བོད་བར་བལ་ཚོང་དངོས་སུ་འགོ་ཚུགས་འདུག དེའི་རྒྱུ་མཚན་དང་པོ་ནི། ༧རྒྱལ་མཆོག་བཅུ་གསུམ་པས་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༠ ལོ་དཀྱིལ་ཙམ་ནས་འབྲེལ་བ་གནང་ནས་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༡ ལོ་མཇུག་ཏུ་ཨ་རིས་བོད་བལ་ཉོ་རྒྱུ་སོགས་ཐ་མའི་དུས་མཚམས་སུ་སླེབས་སྐབས་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༡ ཟླ་ ༡༢ ཚེས་ ༡༢ ཉིན་ཨ་རིའི་ཚོང་ཆེན་གསུམ་དང་སུ་ཡེ་དམ། ཁ་ཀྲིང་ལ་ཐུན་མོང་དུ་སྩལ་བའི་གསུང་འཕྲིན་དུ། “ དེ་ཡང་བལ་འབབ་རྣམས་ཀ་ཏ་བར་གཞུང་ཚོང་སྤོམ་ཚང་ནས་འདྲེན་གཏོང་བྱེད་རྒྱུ་དང་། དེ་ནས་ཁྱེད་རང་ཚོང་ཁང་ནས་རྩིས་ལེན་འདྲེན་འབེབས་བྱས་ན་གང་ལེགས་ཡོང་རྒྱུར་བརྟེན་དེང་ཕན་བལ་དོར་ལྷད་བསྲེས་ཇི་མང་ཡོང་འདུག་ཀྱང་གཞུང་ཚོང་བགྱིས་ནས་བཟུང་ལྷད་མེད་བལ་དཀར་ཞེ་གཅིག་ཡིན་ཁར། འདི་ལོའི་བལ་འབབ་རྣམས་ཀྱང་སྤུས་ཀ་དག་ངེས་ཡོང་ཐོག་ད་ལྟ་རྒྱ་གར་ཀ་ཡན་རྣམས་ལ་ཚོང་བསྒྱུར་མ་བྱས་སྟབས་དེ་ག་ནས་ཉོ་འདྲེན་བྱེད་བདེའི་ལན་གསལ་འཕྲལ་ལ་ཡོད་པ་ཡིད་འཇགས་འཚལ ”།[10]ཞེས་བོད་ཕྱོགས་ནས་བོད་བལ་རྣམས་ལ་ལྷད་བསྲེས་མེད་ཅིང་སྤུས་ལེགས་མཁོ་སྤྲོད་དང་། གཞུང་ཚོང་སྤོམ་མདའ་ཚང་གིས་ཀ་སྦུག་ནས་ཀ་ལི་ཀ་ཏར་དབོར་འདྲེན་སོགས་གྲ་སྒྲིག་ཚང་གྲུབ་ནས་ཨ་རིའི་ཚོང་ཆེན་གསུམ་གྱིས་ཉོ་མིན་གྱི་ལན་གསལ་བོ་ཞིག་འཕྲལ་དུ་དགོས། ཞེས་བཀའ་སྩལ་བས་ཀྱང་ཤེས་ནུས། གཞན་ཡང་། ཟླ་ཚེས་དེའི་ཉིན་ལ། ཚོང་ཆེན་གསུམ་ལ་ཟུར་དུ་ཕྱག་ཡིག་གཅིག་སྩལ་པའི་ནང་དུའང་། ཚོང་པ་རེ་རེའི་མིང་ཐོག་ཏུ་གན་རྒྱའི་མིང་རྟགས་འགོད་རྒྱུའི་ཤོག་སྣེ་ཞིག་ཟུར་དུ་སྩལ་བའི་སྐོར་གསལ་བས་[11] གན་རྒྱ་འཇོག་པའི་མཚམས་སུ་བསླེབས་པས་ཀྱང་དེའི་རྗེས་རིང་པོ་མ་ཐོགས་པར་བལ་ཚོང་དངོས་སུ་འགོ་ཚུགས་ཐུབ་ཡོད་པར་ཤེས་ཐུབ།
རྒྱུ་མཚན་གཉིས་པ་ནི། ཁ་ཀྲིང་(C.Suydam Cutting ) གིས་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༦ ལོར་བྲིས་པའི་སྦས་ཡུལ་ལྷ་སའི་ཆེས་ངོ་མཚར་བའི་འགྲིམ་འགྲུལ་( In LhasaThe Forbidden, An Extraodinary Trip to a City ) ཞེས་པའི་ལོ་རྒྱུས་སུ་༧རྒྱལ་མཆོག་བཅུ་གསུམ་པས་ཐུགས་རེ་གནང་བ་བཞིན། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༢ ལོར་ཨ་རིའི་ཚོང་བ་ཁ་ཤས་སྤོམ་ཚང་ཡར་འཕེལ་ལ་ངོ་སྤྲོད་བྱས་ཡོད་ཅེས་དང་།[12]ཡང་ཁོང་གིས་བརྩམས་པའི་མེ་གླང་དང་ལོ་གཞན་( The Fire ox and others Years ) ཞེས་པའི་དཔེ་དེབ་ཏུའང་༧རྒྱལ་མཆོག་བཅུ་གསུམ་པའི་ཐུགས་རེ་གཉིས་ལས་བོད་གཞུང་གིས་ཨ་རིའི་གཞུང་ལས་གསེར་དངུལ་ཉོ་རྒྱུའི་ཐུགས་རེ་བསྐངས་མ་ཐུབ་ཀྱང་། ཨ་རི་དང་བོད་བར་བལ་ཚོང་གི་ཆ་ནས་འབྲེལ་བ་འཐུད་ཐུབ་སོང་། ཞེས་དང་། ཡང་དེ་ཉིད་ལས། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༢ ཟླ་ ༡ པའི་ནང་། ཁོང་གིས་( རྒྱལ་མཆོག་བཅུ་གསུམ་པ) སྩལ་བའི་གསུང་འཕྲིན་དུའང་། “ད་ནས་བཟུང་ནས་ཨ་རིའི་བལ་ཉོ་བ་རྣམས་ལ་ཐད་ཀར་གཞུང་ཚོང་སྤོམ་མདའ་ཚང་གིས་འཚོང་ཐུབ་ན་བོད་གཞུང་ལ་རྒྱ་གར་གྱི་ཁྲལ་མི་ཕོགས་པའི་ཁེ་གཙང་ཡོད་སྐོར་གསུངས་པ་དང་། དེ་ནས་རིང་པོ་མ་སོང་བར་བོད་གཞུང་གི་བལ་ཚོང་བ་དང་ཨ་རིའི་བལ་ཉོ་བའི་བར་འབྲེལ་བ་བཙུགས་ཐུབ་སྐོར་” བྲིས་འདུག་པས་[13]བོད་གཞུང་དང་ཨ་རིའི་བར་བལ་ཚོང་དངོས་སུ་འགོ་བཙུགས་པའི་ལོ་དུས་ནི་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༢ ལོ་མགོ་ཡིན། རྒྱུ་མཚན་གཞན་ཞིག་ནི། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༣ ཟླ་ ༦ ཚེས་ ༢༤ བཏོན་པའི་གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་དུའང་། ཨ་རིས་བོད་བལ་མོན་དོ་སྟོང་ཕྲག་བཅུ་ཙམ་མངགས་པའི་གསར་འགྱུར་དང་།[14]ཡང་ལོ་དེའི་ཟླ་༧ཚེས་༢༣ ཉིན་གྱི་གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་དུའང་། ཨ་རིས་བོད་བལ་མོན་དོ་ཁྲི་གཉིས་མངགས་པའི་གསར་འགྱུར་བཏོན་འདུག་[15]ཅིང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༢ལོའི་གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་དུའང་བོད་དང་ཨ་རིའི་བར་བལ་ཚོང་བརྒྱབ་པའི་སྐོར་གསར་འགྱུར་ཡོད་ངེས་ཀྱང་དཔེ་མཛོད་ཁང་སོགས་སུ་གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་ཆ་ཚང་མིན་གྱིས་ད་ལྟར་བར་ལག་སོན་མ་བྱུང་། ཡང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༤༤ ཟླ་ ༡༠ ཚེས་ ༢༡ ཉིན་བཏོན་པའི་གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་ལས། “ འདས་ལོ་ ༡༩༢༥ བར་བོད་ཤར་ཕྱོགས་ནས་འབྱོར་བའི་བལ་ཇི་ཡོད་རྒྱ་གར་ཐག་འཕྲུལ་ཁང་ཁག་དང་། བཙོན་ཁང་ཁག་ནས་བེད་སྤྱོད་བྱེད་པ་དང་། དེ་ནས་ལོ་ཤས་རྗེས་སུ་བོད་ཐོན་བལ་འབོར་ཆེ་ཙམ་དབྱིན་ཡུལ་(liverpool) ལི་ཝར་པུར་ཞེས་པ་ནས་བརྒྱུད་དེ་ཨ་མི་རི་ཀ་དང་ཕྱི་ཡུལ་ཁག་ཏུ་བཏང་འདུག འདས་ལོ་ ༡༩༣༠ ནས་འདས་ལོ་ ༡༩༤༡ བར་བོད་བལ་ཇི་ཡོད་ཚང་མ་ཨ་མི་རི་ཀར་ཤར་རྒྱག་བཏང་འདུག འདས་ལོ་ ༡༩༤༢ པའི་གྲུ་གཟིངས་མ་ཐོབ་པའི་རྐྱེན་གྱིས་ཨ་མི་རི་ཀར་གཏོང་རྒྱུ་འགགས་ཏེ་སྐྱར་དུ་རྒྱ་གར་རང་དུ་འཚོང་ས་འཚོལ་སྐབས་རྒྱ་གར་གྱི་ཐག་འཕྲུལ་ཁང་ཁག་ནས་ཉོ་རྒྱུར་ཐག་བཅད་པས་བསྐྱར་དུ་བོད་བལ་རྒྱ་གར་དུ་ཚོང་བསྒྱུར་བྱེད་པ་རེད། བོད་བལ་དང་རྒྱ་གར་རང་དུ་ཐོན་པའི་བལ་ཕལ་ཆེ་བ་འཛམ་གླིང་བལ་རིགས་ནང་ནས་གདན་ལ་སོགས་པ་ཐག་པའི་གྲས་སུ་དབྱེ་བཞག་བྱས། བལ་གོང་ཡང་ཡུལ་གྲུ་གཞན་ནས་འཐོན་པའི་བལ་གོང་ལས་ཧ་ཅང་རིན་ཐང་ཆུང་བར་རྩིས་པ་རེད།” [16]ཅེས་བོད་ཀྱི་བལ་ཚོང་སྤྱི་དང་བོད་དང་ཨ་རིའི་བར་བལ་ཚོང་བརྒྱབ་པའི་ལོ་རྒྱུས་རྒྱས་པ་ཞིག་བཀོད་པ་ལས་བོད་ཀྱིས་ཨ་རིར་ཐད་ཀར་བལ་ཚོང་བརྒྱབ་པའི་ལོ་དུས་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༠ ནས་འགོ་ཚུགས་སྐོར་གསལ་ཡང་རྒྱལ་མཆོག་བཅུ་གསུམ་པའི་ཕྱག་ཡིག་དང་། ཁ་ཀྲིང་( C.Suydam Cutting) བྲིས་པའི་ལོ་རྒྱུས་སོགས་ལ་གཞིགས་ཚེ་ཕྱི་ལོ་༡༩༣༢ ལོ་འགོ་ཡིན་ཞིང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༠ ལོ་ནས་ཡིན་ཟེར་བ་ཕལ་ཆེར་སྒེར་ཚོང་བ་འགས་ཨ་རིར་ཐད་ཀར་ཚོང་བརྒྱབ་པས་ཡིན་ནམ་ངེས་པ་མ་ཐོབ་པས་དཔྱད་དགོས་འདུག
གཞུང་འབྲེལ་གྱི་བལ་ཚོང་གྱི་དཀའ་ངལ།
བོད་གཞུང་དང་ཨ་རིའི་གཞུང་བར་ཚོང་འབྲེལ་དངོས་སུ་ཚུགས་ནས་མཇུག་མཚམས་མ་ཆད་བར་དུ་འགོག་རྐྱེན་སྣ་མང་འཕྲད་པ་ལས་ཐོག་མའི་དཀའ་ངལ་ཆེན་པོ་གཉིས་ཏེ། དང་པོ་ནི། བོད་དང་ཨ་རིའི་བར་ཐད་ཀར་ཚོང་འབྲེལ་མ་བྱས་པའི་སྔོན་དུ། ཨ་རིའི་གཞུང་སྒེར་གྱིས་བོད་བལ་རྒྱ་གར་ཀཱ་ཡན་དང་། དབྱིན་ཇིའི་ལག་ནས་ཉོ་བཞིན་ཡོད། ཡིན་ནའང་ཨ་རིས་བོད་ཀྱི་ཚོང་བའི་ལག་ནས་ཐད་ཀར་ཉོ་འདོད་ཆེན་པོས་ཨ་རིའི་བལ་ཉོའི་སྐུ་ཚབ་ཁག་ཅིག་ཀ་སྦུག་ཏུ་འབྱོར་ནས་ཀ་སྦུག་ཏུ་ཡོད་པའི་བོད་ཀྱི་ཚོང་སྤྱི་དང་ཚོང་པ་སྒེར་ཁག་དང་འབྲེལ་བ་བྱེད་རྩིས་བྱས་ཀྱང་རྒྱ་གར་ཀཱ་ཡན་ཚོས་བསླུ་ཁྲིད་དང་ཐབས་ཤེས་ཀྱིས་ཐུག་འཕྲད་བྱེད་དུ་མ་བཅུག ལྷག་པར་དུ་བོད་དངུལ་འཛའ་ཐང་འཕར་ཆག་དང་བོད་ཀྱི་བལ་དང་། གཡག་གི་རྔ་མ། པགས་རིགས་སོགས་རིན་བབ་འཕར་ཆག་གང་བྱས་རྒྱ་གར་ཚོང་ཆེན་ཀཱ་ཡན་རྣམས་ཀྱི་ལག་ཏུ་ཡོད་ཅིང་། ཀཱ་ཡན་ཚོས་བོད་གཞུང་གིས་ཨ་རིར་ཐད་ཀར་བལ་ཚོང་རྒྱུར་འགོག་རྐྱེན་སྣ་མང་བཟོས་པ་ཨ་རི་བ་ཁ་ཀྲིང་གིས་བརྩམས་པའི་དཔེ་དེབ་དང་། ༧རྒྱལ་མཆོག་བཅུ་གསུམ་པས་ཨ་རིའི་ཚོང་ཆེན་གསུམ་ལ་སྩལ་བའི་ཕྱག་ཡིག་ཏུ་གསལ། “ཆེད་དོན། འདི་ག་བོད་ཡུལ་ནས་ཐོན་ཁུངས་བལ་རྣམས་བོད་གཞུང་གི་ཆབ་སྲིད་དང་། མི་སེར་གྱི་བདེ་ཐབས་འཕེལ་རྒྱས་ཆེད་ལོ་གསུམ་རིང་གཞུང་ཚོང་སྤོམ་མདའ་ཚང་ནས་ཚོང་བསྒྱུར་ཆོག་པ་དེ་ལྟར་ཡང་། སྔ་ལོའི་བལ་འབབ་རྣམས་རྒྱ་གར་ཀ་ཡན་ཁག་གསུམ་ལ་བཙོངས་ཟིན་ཐོག་འདི་ལོའི་བལ་འབབ་རྣམས་ཀྱང་ཚོང་བསྒྱུར་བྱ་རྒྱུ་ཡིན་རུང་གོང་གསལ་ཀ་ཡན་རྣམས་ནས་ངན་མཐུན་ཐོག་བལ་གོང་དམའ་བཅོག དེ་ག་ཨ་མི་རི་ཀ་ནས་བལ་ཉོའི་ངོ་ཚབ་ཡོང་སྐབས་ཀྱང་གོང་གསལ་ཀ་ཡན་རྣམས་ནས་ཆང་རིན་སྤྲད་དེ་བལ་ཉོ་རྒྱུ་ཁ་བཀག་གིས་ཕྱིར་སློག་ཐོག་བལ་ཉོ་ཚོང་ལ་གནོད་རྐྱེན་གང་ཐུབ་ངན་ཁ་འགྲིལ་ཤ་སྟག་བྱས་ཏེ་བལ་ཉོ་འདོད་ཚོང་བྱེད་མ་བཅུག་པས་གཞུང་གུན་ཆེ་གཤིས་ད་ཆ་གཞུང་ཚོང་སྤོམ་ཚང་གི་བལ་དོ་རྣམས་རྒྱ་གར་ཀ་ཡན་གྱི་ལག་ཐོག་འགྲིམ་ཚོང་མ་དགོས་པར་རང་རེ་དོ་བདག་རྣམས་ཕན་ཚུན་ངོ་སྤྲོད་ཐོག་ནས་བལ་ཚོང་བྱས་འཐུས་ཤིག་བྱུང་ཕྱིན་ཁྱེད་རང་ཚོང་ཁང་ལའང་བར་གྱོང་མ་ཆག་པར་ཁེ་སླེབས་གཉིས་སྨན་ཡོང་རྒྱུ་མ་ཟད།” [17]ཞེས་སྩལ་བའི་ཕྱག་ཡིག་ལས་ཀཱ་ཡན་གྱིས་བོད་ཀྱི་བལ་ཚོང་ལ་གནོད་རྐྱེན་དང་། བོད་གཞུང་ལ་ལོ་རེ་གྱོང་གུན་དང་༧རྒྱལ་དབང་མཆོག་གིས་ཐུགས་ཁུར་ག་ཚོད་བཞེས་མིན་ཤེས་ཐུབ། དུས་སྐབས་འདིར་རྒྱ་གར་ཀཱ་ཡཱན་རྣམས་ལ་ཤེས་ཡོན་དང་། འཇོན་ཐང་། ཉམས་མྱོང་སོགས་ཀྱི་ཆ་ནས་འགྲན་ནུས་མཁན་ནི་སྤོམ་མདའ་ཡར་འཕེལ་དྲག་ཤོས་ཡིན་པས་བལ་ཚོང་གི་སྤྱི་ཁྱབ་ཏུ་བསྐོ་བཞག་མཛད་པར་མ་ཟད། སྤྱིར་བོད་ཀྱི་ཕྱི་ཚོང་གི་ནུས་པ་གཅིག་སྒྲིལ་ཡོང་སླད་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༠ ལོ་ནས་བོད་ཀྱི་བལ་རྔ་པགས་སོགས་སྒེར་ཚོང་བས་ཉོ་སྒྲུབ་ཀྱིས་རྒྱ་གར་དུ་ཚོང་དུ་འགྲོ་མི་ཆོག་པར་གཞུང་ཚོང་བར་བཙོང་དགོས་པའི་བཀའ་ཡིག་སྩལ་ནས་ལག་བསྟར་བྱེད་མུས་དང་། ཨ་རི་དང་ཚོང་འབྲེལ་འགོ་ཚུགས་རྗེས་གཞུང་ཚོང་བས་བལ་ཉོ་སྒྲུབ་ཤུགས་ཆེ་རུ་བཏང་ནས་བལ་མོན་དོའི་གྲངས་དང་སྤུས་ཁ་གཉིས་ཀའི་ཆ་ནས་ཀཱ་ཡན་ལ་ཁ་གཏད་བཅག་ཐུབ་པ་བྱུང་འདུག[18]དཀའ་ངལ་གཉིས་པ་ནི། བོད་གཞུང་གིས་བལ་རྣམས་གཞུང་ཚོང་བར་བཙོང་དགོས་པའི་བཀའ་ཡིག་སྩལ་རྗེས་བོད་ཀྱི་སྒེར་ཚོང་ཆེན་པོ་ཁ་ཤས་ཀྱིས་གཞུང་ཚོང་བར་ཚོང་རྒྱུའི་ཐད་ནས་མི་འདོད་པའི་རྣམ་འགྱུར་དང་ཕྱིས་སུ་བསམ་ཆར་ཤུགས་ཆེ་བཏོན་རྗེས་སྒེར་གྱིས་བལ་གསུམ་ཆ་གཉིས་གཞུང་ཚོང་བར་བཙོང་དགོས་པ་དང་གཅིག་རང་འདོད་ལྟར་བཙོང་ཆོག་པའི་བཀའ་ཡིག་སྩལ།[19] དེ་རྗེས་ཡང་བསྐྱར་བསམ་འཆར་བཤད་པས་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༣ ལོ་འགོ་ནས་ཚོང་པ་རྣམས་རང་མོས་ཀྱིས་རྒྱ་གར་ཀཱ་ཡན་སོགས་སུ་ཚོང་བསྒྱུར་ཆོག་པའི་བོད་གཞུང་གིས་བཀའ་ཡིག་སྩལ་འདུག་[20]པས་བོད་གཞུང་གི་བལ་ཚོང་གི་ནུས་ཤུགས་ཆུང་རུ་ཕྱིན་འདུག
གཞུང་འབྲེལ་གྱི་བལ་ཚོང་།
བོད་ཕྱོགས་ནས་གཞུང་འབྲེལ་གྱིས་བལ་ཚོང་བརྒྱབ་པ་ཡིག་ཆ་ཁག་ཏུ་གསལ་ཡང་ཨ་རིའི་ཕྱོགས་ནས་གཞུང་ངོས་ནས་ཉོས་སམ། སྒེར་ཚོང་ཁག་གིས་ཉོས་སམ། ཞེ་ན། བོད་དང་ཨ་རིའི་བར་དུ་བྱུང་བའི་བལ་ཚོང་གི་ལོ་རྒྱུས་འཁོད་པའི་དཔེ་དེབ་ཁག་དང་གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་སོགས་སུ་ཨ་རིས་བལ་མངགས། ཨ་རིས་བོད་བལ་ཕོན་ཆེ་ཉོས། ཨ་རིས་བོད་བལ་ཉོ་རྒྱུ་མཚམས་བཞག་ཅེས་པ་ལས་ཨ་རིའི་གཞུང་ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་དངོས་སུ་བཀོད་པ་མི་གསལ་ཡང་བོད་དང་ཨ་རིའི་བར་དུ་བྱུང་བའི་ཚོང་ནི་གཞུང་འབྲེལ་གྱི་བལ་ཚོང་ལས་སྒེར་ཚོང་མ་ཡིན་པའི་རྒྱུ་མཚན་འགའ་མཐོང་ཏེ། རྒྱུ་མཚན་དང་པོ། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༤༢ ལོར་ཨ་རིའི་དམག་དཔོན་ཀྲོ་སོ་ཀྲོ་(Lt Col.llya Tolstoy) དང་། དྲཱོ་ལན་ ( Brooke Dolan ) གཉིས་འབྲས་ལྗོངས་བརྒྱུད་ལྷ་སར་ཡོང་སྐབས། གྲོ་མོ་རྫོང་དུ་ཉིན་ཤས་བསྡད་ཅིང་གྲོ་མོའི་རྫོང་དཔོན་སྤོམ་མདའ་ཡར་འཕེལ་གྱིས་སྣེ་ལེན་ཟབ་རྒྱས་དང་། དེའི་སྐབས་སྤོམ་མདའ་ཡར་འཕེལ་གྱིས་ཁོང་གཉིས་ལ་ཨ་རིའི་གཞུང་ནས་ཡང་བསྐྱར་བོད་བལ་ག་དུས་ཉོ་ཡི་རེད་དམ། ཞེས་དྲིས་པ་དང་། དེའི་ལན་དུ་ཁོང་གིས་རྒྱལ་ས་ཝ་ཤིང་ཀྲོང་ལ་འབྲེལ་བ་བྱས་ནས་རྩད་གཅོད་བྱས་ཆོག ཅེས་ལན་བཏབ་འདུག་ཅིང་། དེའི་སྐོར་ཁོང་གཉིས་ལྷ་སར་ཕྱིན་པའི་ཉིན་ཐོ་རྒྱས་པ་ཞིག་ཕྱི་ལོ་༡༩༤༦ ལོའི་རྒྱལ་སྤྱིའི་ས་ཁམས་དུས་དེབ་ ( The National Geographic Magazine) ཏུ་བཏོན་འདུག[21] དེའི་སྐབས་སྤོམ་མདའ་ཡར་འཕེལ་གྲོ་མོའི་སྤྱི་ཁྱབ་ཡིན་ཞིང་དྲི་བ་གཏོང་སྟངས་དང་། དམག་དཔོན་གྱིས་ལན་རྒྱག་སྟངས་ལ་གཞིགས་ཚེ་གཞུང་འབྲེལ་ལས་སྒེར་ཚོང་གི་རྣམ་པ་མི་གསལ་ཞིང་། གལ་ཏེ་ཉོ་མཁན་སྒེར་ཚོང་བ་ཡིན་ན། དམག་དཔོན་ལ་དེའི་སྐོར་དྲིས་པར་འབྲེལ་བ་མེད་པར་མ་ཟད། ལན་གྱི་སྐབས་སུའང་རྒྱལ་ས་ཝ་ཤིང་ཀྲོང་ལ་དེའི་སྐོར་རྒྱུས་ལོན་བྱེད་ཆོག ཅེས་ལན་ཡང་འདེབས་མི་ཤེས་པ་ལྟ་བུ་རེད་འདུག སྤོམ་མདའ་ཡར་འཕེལ་གྱིས་དེ་ལྟར་འདྲི་དོན་ནི་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༩ ལོར་དམག་ཆེན་གཉིས་པ་ལངས་རྗེས་ཨ་རིའི་གཞུང་གིས་རྒྱ་གར་ནས་ཨ་རིའི་བར་བསྐྱོད་མཁན་གྱི་གྲུ་གཟིངས་རྣམས་དམག་དོན་དང་འབྲེལ་བའི་ལས་དོན་ཆེད་བེད་སྤྱོད་བཏང་བས་གྲུ་གཟིངས་མ་འདང་བས་ཨ་རིས་བལ་ཉོ་རྒྱུ་རེ་ཞིག་རིང་མཚམས་བཞག་པས་རེད་འདུག
རྒྱུ་མཚན་གཉིས་པ། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༥༢ལོར་ཨ་རིས་བོད་གཞུང་ནས་བལ་ཉོ་རྒྱུ་མིན་པའི་ཐག་ཆོད་བྱེད་མཁན་ཨ་རིའི་ནོར་སྲིད་ལྷན་ཁང་(Treasury Department, Foreign Assets Control, Washington,)[22]ཡིན་པས་ཀྱང་གཞུང་འབྲེལ་ལས་སྒེར་ཚོང་བ་འགས་ཉོ་བཞིན་ཡོད་ན་དེ་ལྟར་དབུས་གཞུང་ནོར་སྲིད་ལྷན་ཁང་གིས་རྩ་ཚིག་བསྒྲགས་མི་སྲིད།
རྒྱུ་མཚན་གསུམ་པ། རྒྱ་གར་ཀ་ལི་ཀ་ཏར་ཡོད་པའི་ཨ་རིའི་བལ་ཉོའི་སྐུ་ཚབ་ལ་དབྱིན་ཡིག་གི་ལོ་རྒྱུས་ཁག་ཏུ་ཨ་རིའི་སྐུ་ཚབ་( US.Agent )ཅེས་བཏགས་པས་[23]ཀྱང་གཞུང་འབྲེལ་གྱིས་ཉོས་པར་ཤེས་ཐུབ།སྒེར་ཚོང་ལ་ཨ་རིའི་སྐུ་ཚབ་( US.Agent )ཅེས་པའི་ཐ་སྙད་མི་ཐོབ་སྙམ། ད་དུང་སྐབས་དེའི་ཨ་རིའི་གཞུང་གི་ཡིག་ཆ་ཁག་དང་། ཨ་རིའི་ཚགས་ཤོག་ཁག་འཚོལ་ཞིབ་ཀྱིས་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་ཐུབ་ན་གནས་ཚུལ་མང་པོ་ཇེ་གསལ་དུ་འགྲོ་ངེས་ཀྱང་ཡུལ་དངོས་སུ་འགྲོ་མ་ཐུབ་པས་ལུས།
ཨ་རིས་བོད་བལ་ཉོས་པའི་གྲངས་ཐོ།
འོ་ན། ཨ་རིའི་གཞུང་གིས་ལོ་རེ་བོད་གཞུང་ལས་བལ་མོན་དོ་མང་ཉུང་ཇི་ཙམ་ཉོས་ཡོད་དམ་ཞེ་ན། དུས་རབས་ཉི་ཤུ་པའི་འགོ་སྟོད་ཡས་མས་སུ་བོད་བལ་བརྒྱ་ཆ་ ༨༠ ཐམ་པ་རྒྱ་གར་དང་། བརྒྱ་ཆ་༢༠ རྒྱ་ནག་ཏུ་ཕྱི་འདྲེན་བྱས་པ་དང་། རྒྱ་གར་དུ་ཕྱི་འདྲེན་བྱས་པའི་བོད་བལ་མང་ཤོས་རྒྱ་གར་གནས་སྡོད་ཨ་རིའི་ཚོང་དོན་སྐུ་ཚབ་ལ་ཚོང་བ་དང་། དེའི་ལྷག་འཕྲོས་རྣམས་རྒྱ་གར་བ་སོགས་ལ་ཚོང་། བོད་དང་ཨ་རིའི་བར་གཞུང་འབྲེལ་བལ་ཚོང་འགོ་བཙུགས་ནས་ལོ་རེར་ཨ་རིའི་གཞུང་གིས་བལ་མོན་དོ་ཁྲི་ ༨ ལྷག་དང་ཨ་སྒོར་ས་ཡ་གཉིས་ནས་གསུམ་བར་གྱིས་རིན་འབབ་ཉོས་སྐོར་གསལ་བས[24]ཡུལ་དུས་གནས་བབ་ལ་མཚོན་པའི་བལ་གྱི་གྲངས་འབོར་དང་དངུལ་གྱི་རིན་འབབ་ཧ་ཅང་ཆེན་པོ་ཡིན། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༤༤ཟླ་ ༦ཚེས་༧ ཉིན་བཏོན་པའི་གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་དུའང་། ལོ་རེར་བོད་ཡུལ་ནས་ཀ་སྦུག་ཏུ་བལ་མོན་དོ་༡༢༠༠༠༠ ( འབུམ་གཅིག་ཁྲི་གཉིས་) ཡས་མས་ཤིག་ཆ་སྙོམས་བཙོང་རྒྱུར་འབྱོར་བཞིན་པ་གསལ། དེའི་སྐོར་གྱི་གསར་འགྱུར་རྒྱས་པ་ནི། གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་ལས། ཆུ་ལུགས་ཧོར་ཟླ་༢ པའི་ཚེས་ཤར་གྱི་གསར་ཤོག་ཏུ་བོད་ཀྱི་བལ་སྤུས་ལེགས་ཐོག་བལ་ཚོང་ཡག་པོ་ཡོང་རྒྱུའི་སྐོར་གནས་ལུགས་མདོར་བསྡུས་བཀོད་པ་དགོངས་མངའ་ལྟར་བོད་ཀྱི་ལུག་པ་རྣམས་དང་བལ་ཚོང་བ་ཁག་ནས་ཉམས་ལེན་ཐོག་བོད་དུ་ལུག་བཟང་ལ་བལ་བཟང་སྤེལ་ཐབས་གནང་གི་ཡོད་གཤའ། ཨསེ་ཌེརེ་ལི་ཡྰའི་ལུག་བཟང་རེ་ནས་ལོ་རེར་བལ་ཤེར་ལྔ་རེ་ནས་མ་ཆག་པ་ཐོན་གྱི་འདུག་པ་མ་ཟད་ཁ་ཤས་ནས་ཤེར་ཕྱེད་བཅུ་གཉིས་ཙམ་ཡང་ཐོན་གྱི་ཡོད་འདུག ཨསེ་ཌེརེ་ཡྰ་གླིང་དུ་འཁྱོན་བསྡོམས་ལུག་༡༡༠༠༠༠༠༠༠ཐམ་པ་ཡོད་འདུག ལུག་རེ་ནས་བལ་ཤེར་ལྔ་རེ་ལ་ཆ་བཞག་ན་ལོ་རེར་བལ་མོན་དོ་ག་ཚོད་ཐོན་གྱི་རེད། བལ་མོན་དོ་རེར་དམའ་མཐའ་སྒོར་༨༠རེ་བྱས་ན་ལོ་རེར་སྒོར་ག་ཚོད་ཀྱི་བལ་ཚོང་ཡོང་གི་རེད། རྩིས་སྐྱོན་རོགས་གནང་། བོད་ནས་ཀ་སྦུག་ཏུ་ལོ་རེར་མཐོ་ཚད་མོན་དོ་[25]༡༢༠༠༠༠ཐམ་པ་རེ་ཐོན་པ་རེད། དེང་རྒྱ་ཟོག་ཚང་མའི་གོང་གསུམ་ལྡབ་བཞི་ལྡབ་འཕར་རུང་བོད་བལ་གོང་མི་འཕར་བའི་རྐྱེན་ག་རེ་རེད།[26]ཅེས་བལ་མོན་དོ་ ༡༢༠༠༠༠ ལྷག་ཀ་སྦུག་ཏུ་འབྱོར་བ་གསལ་ཞིང་། དེ་ལས་མང་ཤོས་ཨ་རིར་འཚོང་བ་བཤད་པར་གཞིགས་ཚེ་ལོ་རེ་ཨ་རིས་བལ་མོན་དོ་འབུམ་གཅིག་ཡས་མས་ཉོས་པར་ཚོད་དཔག་བྱེད་ཐུབ། ཡང་གསར་འགྱུར་དེ་ལས་བོད་བལ་གྱི་རིན་གོང་ལ་རྒྱ་གར་ཀཱ་ཡན་སོགས་ཀྱིས་ཚོད་རྩིས་བྱེད་པའང་ཤེས་ཐུབ། བོད་ནས་ལོ་རེ་རྒྱ་གར་ཕྱོགས་སུ་བལ་ཚོང་དུ་འགྲོ་བའི་ནམ་དུས་ནི་ཕྱི་ཟླ་ ༡༠ པ་ནས་ ༤ པ་ཡས་མས་བར་ཡིན་ཞིང་། དེའི་རིང་ཆ་སྙོམས་ཀྱིས་བོད་བལ་མོན་དོ་འབུམ་གཅིག་ལྷག་ཀ་སྦུག་ཏུ་འབྱོར་བཞིན་པ་དང་། ཟླ་རེ་བལ་མོན་དོ་གྲངས་ག་ཚོད་ཀ་སྦུག་ཏུ་འབྱོར་མིན་གྱི་རེའུ་མིག་གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་དུ་ཧ་ཅང་གསལ་བོ་བཀོད་འདུག དཔེར་ན། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༤༧ ལོའི་ཟླ་༡༢ པའི་ཚེས་༡ ནས་༣༡ པའི་བར་ཟླ་གཅིག་རིང་ལ་བོད་ཡུལ་ནས་ཀ་སྦུག་ཏུ་བལ་མོན་དོ་ ༡༡༢༣༧ བཙོང་རྒྱུར་འབྱོར་བ་དང་།[27] བོད་ནས་ཀ་སྦུག་ཏུ་བལ་ཚོང་གི་དུས་ཡུན་ནི་ཟླ་ངོ་དྲུག་ཡས་མས་ཡིན་པས་དེའི་རིང་བལ་མོན་དོ་ཁྲི་བརྒྱད་ནས་འབུམ་གཅིག་ལྷག་འབྱོར་བཞིན་པ་ཚོད་དཔག་བྱེད་ཐུབ་ཅིང་། དེའི་སྐབས་བལ་མོན་དོ་གཅིག་ལ་རྒྱ་གར་དབྱིན་ཇི་སྒོར་མོ་ ༧༨ ནས་༨༠ ཡིན་པས་ལོ་རེ་བོད་ནས་བལ་ཚོང་གི་རིན་འབབ་རྒྱ་གར་དབྱིན་ཇི་སྒོར་མོ་ས་ཡ་བདུན་ནས་བརྒྱད་ལྷག་འཚོང་བསྒྱུར་བྱེད་བཞིན་ཡོད་པར་ཤེས་ཐུབ།[28]ཕྱི་ལོ་ ༡༩༤༠འགོ་སྟོད་དུ་བོད་བྱང་འབྲོག་ཁུལ་ནས་བལ་ཉོས་ནས་ཀ་སྦུག་ཏུ་ཚོང་གཉེར་དུ་འགྲོ་མྱོང་བའི་བོད་མི་ཚོང་བ་ཤར་ཆེན་བཀྲིས་ཚེ་རིང་ལ་བལ་ཚོང་གི་སྐོར་བཅར་འདྲི་ལས། “དུས་སྐབས་དེར་བོད་ནས་རྒྱ་གར་དུ་ལོ་དེར་ཚོད་རྩིས་བྱས་ན་ཧ་ལམ་བལ་མོན་དོ་ཁྲི་གསུམ་བཞི་ཙམ་འགྲོ་གི་རེད།” [29] ཅེས་ཀྱང་ཟེར།
བལ་ཚོང་མཚམས་བཞག་པའི་རྒྱབ་ལྗོངས།
༧རྒྱལ་མཆོག་བཅུ་གསུམ་པ་མཆོག་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༣ ཟླ་ ༡༢ ཚེས་ ༡༧ ཉིན་དགོངས་པ་གཞན་དོན་དུ་གཤེགས་རྗེས་སུའང་བོད་དང་ཨ་རིའི་བར་བལ་ཚོང་མུ་མཐུད་བརྒྱབ་ཅིང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༥ ལོར་བཀའ་ཤག་གིས་ཁ་ཀྲིང་(C.Suydam Cutting) དང་ཨ་རིའི་ཚོང་པ་ཨཱ་ཐར་( Arthur Stannard Vernay ) གཉིས་མགྲོན་འབོད་ཀྱིས་ཟླ་ ༡༠པའི་ནང་ལྷ་སར་འབྱོར་ནས་ཉིན་བཅུར་བསྡད་ཅིང་། བལ་ཚོང་འབྲེལ་བ་ཡར་རྒྱས་ཀྱི་རྣམ་པ་ཤུགས་ཆེ་བྱུང་འདུག ཡིན་ནའང་རྒྱ་གར་དབྱིན་གཞུང་གིས་བོད་བལ་ཨ་རིར་ཚོང་བར་སྒོ་ཁྲལ་ཡང་ཡང་སྤར་བ་དང་། རྒྱ་གར་ཀཱ་ཡན་བ་ཚོས་ཀྱང་འགོག་རྐྱེན་སྣ་ཚོགས་བཟོས། རྒྱ་གར་དབྱིན་གཞུང་དང་། རྒྱ་གར་རང་བཙན་ཐོབ་རྗེས་ཀྱི་རྒྱ་གར་གཞུང་ནས་སྒོ་ཁྲལ་སྤར་བ་ཙམ་མ་ཟད་ཨ་རིར་བཙོང་པའི་བལ་རིན་ཨ་སྒོར་ཐད་ཀར་བོད་གཞུང་གིས་ལེན་མི་ཆོག་པར་རྒྱ་གར་བརྒྱུད་ནས་ལེན་དགོས་པ་དང་། དེ་ཡང་ཧིན་སྒོར་མ་གཏོགས་མི་སྤྲོད་རྒྱུའི་ཁྲིམས་སོགས་བཟོས་པས་དཀའ་ངལ་ཤུགས་ཆེན་འཕྲད་པར་བརྟེན་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༤༧ ལོར་བོད་ཀྱི་ཚོང་དོན་སྐུ་ཚབ་ཨ་རི་དང་དབྱིན་ཡུལ་བསྐྱོད་དགོས་པའི་དམིགས་གཅིག་ནི་དཀའ་ངལ་དེ་ཉིད་བསལ་ཕྱིར་ཡིན།[30]ཕྱི་ལོ་ ༡༩༥༠ ཟླ་༧པའི་ནང་རྒྱ་གར་དབུས་གཞུང་གིས་ལམ་སྟོན་ལྟར་ཀ་ལི་ཀ་ཏའི་སྒོ་ཁྲལ་ལས་ཁུངས་ཀྱིས་བོད་བལ་གྲུ་གཟིངས་བརྒྱུད་ནས་ཨ་རིར་གཏོང་རྒྱུ་གློ་བུར་དུ་བཀག་འགོག་བྱས་པ་དང་།[31]དེའི་རྗེས་ཀ་སྦུག་ཏུ་ཡོད་པའི་བོད་གཞུང་ཚོང་དོན་ལས་ཁུངས་ཀྱིས་རྒྱ་གར་གཞུང་ལ་སྙན་ཞུ་རིམ་པ་བརྒྱབ་ནས་ཟླ་གསུམ་ཙམ་རྗེས་ཕྱི་ལོ་༡༩༥༠ཟླ་༡༠ཚེས་ ༡༥ ཉིན་བོད་བལ་རྣམས་ཕྱི་རྒྱལ་ཁག་ལ་བཏང་ཆོག་པའི་བཀའ་འཁྲོལ་གནང་འདུག[32]ཨ་རིའི་གཞུང་ལ་བོད་བལ་དགོས་མཁོ་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བས་རིན་གོང་ཆེན་པོས་མུ་མཐུད་ཉོས་ཀྱང་རྒྱ་གར་གཞུང་གིས་སྒོ་ཁྲལ་ཤུགས་ཆེ་ཡང་ཡང་སྤར་བ་དང་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༥༢ལོ་མགོའི་ཡས་མས་སུ་བོད་བལ་འབོར་ཆེན་ཞིག་ཨ་རིར་བཙོང་མ་ཐུབ་པར་ཀ་ལི་ཀ་ཏར་ཡུན་རིང་ལྷག་ནས་འབུ་སྐྱོན་ཤུགས་ཆེ་བྱུང་འདུག[33]མཐར་ཕྱི་ལོ་༡༩༥༡ཟླ་༥ཚེས་༢༣ ཉིན་བོད་གཞུང་གིས་དབང་ཆ་སྤྲད་མེད་པའི་མདོ་སྨད་སྤྱི་ཁྱབ་ང་ཕོད་ངག་དབང་འཇིགས་མེད་སོགས་ཀྱིས་དབང་ཚད་མེད་ཀྱང་རྒྱ་ནག་དམར་གཞུང་གིས་དྲག་པོའི་བཙན་འོག་ནས་གྲོས་མཐུན་དོན་ཚན་བཅུ་བདུན་གྱི་ཡིག་ཆར་མིང་རྟགས་བཀོད་རྗེས་རྒྱ་ནག་གིས་རྒྱལ་སྤྱིའི་ནང་བོད་ཀྱི་བདག་དབང་རྒྱ་གཞུང་ལ་ཡོད་སྐོར་དྲིལ་བསྒྲགས་དང་། བོད་ཀྱི་ཕྱི་སྲིད་སྲིད་བྱུས་དང་ཕྱི་ཚོང་ལ་ཚོད་འཛིན་ཤུགས་ཆེ་བྱེད་འགོ་ཚུགས་རྗེས་ཨ་རིའི་གཞུང་ལའང་བོད་བལ་རྣམས་བོད་གཞུང་ནས་ཐད་ཀར་ཉོ་ན་མི་འགྲིག་པའི་ཚུལ་ཤུགས་ཆེན་བཤད་ཀྱང་ཨ་རིས་མུ་མཐུད་ནས་ལོ་ངོ་གཅིག་ཙམ་རིང་བོད་གཞུང་ནས་ཐད་ཀར་བལ་ཉོས་ཀྱང་ཕྱི་ལོ་༡༩༥༢ཟླ་༣ཚེས་ ༢༩ ཉིན་ནས་བཟུང་ཨ་རིས་བོད་ཀྱི་བལ་ཉོ་རྒྱུ་མིན་པའི་ཐག་ཆོད་ལོ་འདིའི་ཟླ་༣ ཚེས་༡ ཉིན་གསལ་བསྒྲགས་སྤེལ་འདུག[34]གསལ་བསྒྲགས་སྤེལ་མཁན་གྱི་མིང་སོགས་སྐབས་དེའི་གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་དུ་མི་གསལ་ཡང་། ལོ་འདིའི་ཟླ་ ༤ ཚེས་ ༡ ཉིན་སྤེལ་བའི་གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་དུ། ཨ་རིའི་ནོར་སྲིད་ལྷན་ཁང་ (Treasury Department , Foreign Assets Control, Washington) གིས་བོད་བལ་ཉོ་རྒྱུ་མིན་པའི་རྩ་ཚིག་བསྒྲགས་པའི་གསར་འགྱུར་བསྐྱར་མ་ཞིག་སྤེལ་བ་དང་།[35]མི་ཉོ་པའི་རྒྱུ་མཚན་གཅིག་ནི་བོད་དེ་ཉིད་རྒྱ་ཁོངས་སུ་ཤོར་བས་དམར་ཤོག་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ཅ་དངོས་ཉོ་རྒྱུ་མིན་ཞེས་བཀོད་འདུག ཨ་རིས་ལོ་འདིར་བལ་མ་ཉོས་པར་བརྟེན་ཀ་སྦུག་ཏུ་འབྱོར་བའི་བལ་རྣམས་རྒྱ་གར་ཀཱ་ཡན་ཚོས་གོ་སྐབས་བཟུང་ནས་རིན་འབབ་མར་བཅག་གང་ཐུབ་ཀྱིས་ཉོས་ནས་བོད་གཞུང་དང་སྒེར་གཉིས་ཀར་གྱོང་གུན་ཆེན་པོ་རག་འདུག[36]ཨ་རིའི་གཞུང་གིས་བོད་བལ་མི་ཉོ་རྒྱུའི་རྩ་ཚིག་བསྒྲགས་པའི་རྗེས་སུ་ཨ་རིས་བོད་གཞུང་ནས་བལ་ཐད་ཀར་མ་ཉོས་པར་མ་ཟད་རྒྱ་གར་བརྒྱུད་ནས་ཀྱང་རེ་ཞིག་རིང་ཉོས་མི་འདུག[37]ཡིན་ནའང་ལོ་ཤས་རྗེས་ནས་ཕྱི་ལོ་༡༩༥༦ ཡས་མས་ནས་ཨ་རི་དང་དབྱིན་ཇིས་བོད་བལ་རྒྱ་གར་གྱི་ལག་ནས་ཉོས་པའི་སྐོར་ངག་རྒྱུན་ལོ་རྒྱུས་སུ་གསལ།[38] དེ་རྗེས་བོད་ཀྱིས་བལ་རྣམས་རྒྱ་གར་ལ་མུ་མཐུད་ནས་བཙོང་བ་དང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༥༩ ལོར་༧རྒྱལ་མཆོག་བཅུ་བཞི་པ་ཆེན་པོ་མཆོག་དང་བཀའ་ཤག་ལྷན་རྒྱས་བཙན་བྱོལ་དུ་ཕེབས་རྗེས་རྒྱ་གཞུང་གིས་བལ་ཕྱིར་གཏོང་མི་ཆོག་པའི་བཀའ་བཏང་བ་དང་། མཐར་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༦༢ ལོར་རྒྱ་དཀར་ནག་དམག་འཁྲུག་བྱུང་རྗེས་བོད་བལ་ཕྱི་ཚོང་གི་ལོ་རྒྱུས་ཡོངས་སུ་མཇུག་བསྒྲིལ་འདུག[39]དེས་ན། བོད་དང་ཨ་རིའི་བར་དུ་བྱུང་བའི་གཞུང་འབྲེལ་གྱི་བལ་ཚོང་ནི་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༢ ལོ་ནས་འགོ་འཛུགས་ཀྱིས་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༥༢ ལོར་བཙན་དབང་གི་ཐོག་ནས་མཚམས་བཞག་དགོས་བྱུང་ཞིང་། ཁྱོན་མི་ལོ་ཉི་ཤུའི་ཚོང་འབྲེལ་དེ་ནི་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཁྲོད་གཞུང་འབྲེལ་གྱི་ཕྱི་ཚོང་དུས་ཡུན་རིང་ཤོས་དང་བོད་རང་དབང་གཙང་མའི་མཚོན་རྟགས་ཤིག་ཀྱང་ཡིན་པར་འགྲེལ་བརྗོད་བྱེད་མཁན་ཡོད།
མཇུག་གཏམ།
༧རྒྱལ་མཆོག་བཅུ་གསུམ་པས་བོད་ཀྱི་ཆབ་དཔལ་རིག་གསུམ་ཡར་རྒྱས་དང་། དམིགས་སུ་བཀར་ནས་དཔལ་འབྱོར་ཡར་རྒྱས་ཐད་གསར་གཏོད་ཀྱི་མཛད་ཆེན་མང་པོ་བསྐྱངས་པའི་གྲས་ནས་ལམ་ལྷོང་ཆེ་ཤོས་དང་དུས་ཡུན་རིང་ཤོས་ནི་བོད་ཀྱི་ཐོན་ཁུངས་ཆེ་གྲས་བལ་ཨ་རིར་ཚོང་བསྒྱུར་གྱི་མཛད་ཆེན་ཡིན། ཡིན་ནའང་གཞུང་འབྲེལ་གྱི་བལ་ཚོང་དེ་ཉིད་འགོ་ཚུགས་ནས་ལོ་གཉིས་ཙམ་རྗེས་ཏེ། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༣ཟླ་༡༢ཚེས་ ༡༧ ཉིན་༧རྒྱལ་མཆོག་བཅུ་གསུམ་པ་གློ་བུར་དུ་དགོངས་པ་རྫོགས། དེར་བརྟེན་ཨ་རི་དང་བོད་བར་གྱི་བལ་ཚོང་གི་མ་འོངས་པའི་ཁ་ཕྱོགས་དང་དེའི་ཡོང་འབབ་སྟངས་འཛིན་སོགས་༧རྒྱལ་མཆོག་གི་ཐུགས་དགོངས་བཞིན་བྱུང་མེད་པ་ནི་སྐབས་དེའི་ལོ་རྒྱུས་ལ་བལྟས་ན་ཤེས་ཐུབ། གལ་ཏེ་༧རྒྱལ་མཆོག་བཅུ་གསུམ་པ་མཆོག་དགོངས་པ་གཞན་དོན་དུ་གཤེགས་མེད་ཚེ། ཕྱི་འབྲེལ་བལ་ཚོང་དེ་ཉིད་ཇེ་རྒྱས་ཇེ་ལེགས་དང་། དེའི་ཡོང་འབབ་ལ་བརྟེན་ནས་བོད་ཀྱི་དཔལ་འབྱོར་དང་། དམག་དཔུང་ལ་སྟོབས་ཤུགས་དང་གོ་ལག་སོགས་འདང་ངེས་ཤིག་མཁོ་སྤྲོད་བྱེད་ཐུབ་ཡོད་ཅིང་། བོད་ཀྱི་རང་དབང་ཤོར་ནས་བཙན་བྱོལ་དུ་གྱར་དགོས་པའི་གནས་སྟངས་ཀྱང་བྱུང་མེད་སྙམ། ད་ཆ་བོད་གཞུང་གི་བལ་ཚོང་མཚམས་ཆད་དགོངས་བྱུང་ནས་ལོ་ངོ་༧༤ལྷག་འགྲོ་བཞིན་ཡོད། བོད་མཐོ་སྒང་གི་བོད་མི་རྣམས་ཀྱི་འཚོ་རྟེན་གཙོ་བོ་ནི་ཞིང་འབྲོག་དང་། དེ་ལས་འབྲོག་པ་མང་བ་ཡིན། ཡངས་ཤིང་རྒྱ་ཆེ་བ་དང་། རྩ་ཆུ་འཛོམས་པའི་མཐས་ཡས་པའི་རྩ་ཐང་དུ་འཚོ་བའི་རྟ་ནོར་ལུག་ནི་གྲངས་ལས་འདས་ཤིང་། དེ་དག་ལས་བྱུང་བའི་བལ་དང་པགས་རིགས་རྣམས་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་ནས་བཟོ་ལས་དུས་རབས་འདིར་ཕྱི་ཚོང་མ་ཐུབ་པར་དེ་མུར་ལྷག་པ་ནི་མི་རིགས་དང་རྒྱལ་ཁབ་གཅིག་གི་ངོས་ནས་བསམ་ན་ཆེས་གྱོང་གུན་དང་། ཆེས་སེམས་སྐྱོ་དགོས་པའི་གནས་ཚུལ་ཞིག་ཅི་ལ་མ་ཡིན་ནོ།། །།
དཔྱད་ཡིག་དང་ཞབས་མཆན།
[1] བོད་ཀྱི་རིག་གནས་ལོ་རྒྱུས་དཔྱད་གཞིའི་རྒྱུ་ཆ་བདམས་བསྒྲིགས། ༡༠ (སྤྱིའི་འདོན་ཐེངས་༡༩ པ) ཤོག་གྲངས། ༡༧༠ མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་།
[2] དེ་བཞིན་བོད་ཀྱི་ཚོང་ལས་ཐོན་ཟོག་དྲག་ཤོས་ལུག་བལ་ཡིན་པ་དང་། དེ་དག་ས་གནས་སོ་སོའི་དཔོན་པོ་དང་། ཚོང་པ་མཉམ་འབྲེལ་གྱིས་འབྲོག་པར་རིན་འབབ་སྣེ་སེལ་ཙམ་ལས་མ་སྤྲད་པར་ཉོ་འདྲེན་གྱིས་རྒྱ་གར་ཕྱོགས་བཙོངས་ཏེ་ཁེ་བཟང་ཟ་བར་བརྟེན་གཞུང་ཚོང་སྤོམ་མདའ་ཚང་ལ་བསྐོ་བཞག་གནང་སྟེ། འབྲོག་པར་ཡུལ་ཐང་གི་བལ་རིན་གཅིག་གྱུར་སྤྲད་དེ་ཉོ་སྒྲུབ་ཀྱིས་རྒྱ་གར་ལ་སྡེབས་ཚོང་བྱས་ནས་གཞུང་ལ་ཁེ་འབབས་ཆེ་ཙམ་འབུལ་གྱི་ཡོད་རུང་། རྒྱ་གར་གྱི་མ་རྩ་ཅན་ཆེ་ཁག་ཚོས་ཁ་མཐུན་བྱས་ཏེ་བལ་གོང་གཅོག་གང་ཐུབ་བྱས་མཐར་གྱོང་གུན་གཏོང་གི་ཡོད་པར་བརྟེན་ཏྰ་ལའི་བླ་མ་མཆོག་ནཚོང་ལས་བྱ་གཞག་དེ་རིགས་ལའང་ཐུགས་འཁུར་ཆེན་པོ་བཞེས། བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་རགས་རིམ་གཡུ་ཡི་ཕྲེང་བ། སྨད་ཆ། བོད་ལྗོངས་བོད་ཡིག་དཔེ་རྙིང་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་ནས་བསྐྲུན། ཤོག་གྲངས། ༦༨༣ ཕྱི་ལོ། ༡༩༩༡
[3] Letters from the Dalai lama In the following years a number of letters came from the Dalai lama.The Tibetan script, on native paper, was always accompanied by a typewritten translation,done by Dalai lama’s secretary. Both are contained in an intricate envelope addressed in both Tibetan and English , and sealed with the official seal . Our correspondence had much to do with the Affair of Tibet. Journal of the American Museum of Natural History. Page:104,February 1936
[4] ཕ་ཉི་བྱང་གི་བཟའ་ཟླ་སྔ་མ་ལ་ཉི་མ་རྒྱལ་མཚན་དང་བཟླའ་ཟླ་ཕྱི་མ་ལ་ཡར་འཕེལ་སྤུན་གསུམ་ཡོད། ཁྱིམ་ཚང་གི་མིང་ལ་སྤོམ་མདའ་དང་སྤང་མདའ་བྲི་སྲོལ་གཉིས་འདུག
[5]The Tibet-Japan Relation in the Era of the 1911 Revolution ཞེས་པའི་ཞིབ་འཇུག་ཆེད་རྩོམ་ནང་དུ་( The Japenese Reaction to the Letters)
[6]དེ་ནས་སེར་འབྲས་དགའ་གསུམ་གྱི་སེར་དམག་ཉིས་བརྒྱ་སྐོར་དང་འགོ་འདོམས་མདའ་དཔོན་རག་ཁ་སར་པ། གཞུང་ཚོང་སྤང་མདའ་ཉི་མ་རྒྱལ་མཚན་ཨ་ཕྲུག་བཅུ་ཕྲག་འགའ་ཤས་ཀྱི་ཕེབས་བསུ་དང་བཅས་ཕག་རི་དགོན་དུ་ཞབས་སོར་བཀོད་ཐོག རྒྱལ་བ་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་གསུམ་པའི་རྣམ་ཐར།བོད་ཀྱི་རིག་གནས་ལོ་རྒྱུས་དཔྱད་གཞིའི་རྒྱུ་ཆ་བདམས་བསྒྲིགས། ༢ སྤྱིའི་འདོན་ཐེངས་༡༡ (པ) ཤོག་གྲངས། ༢༡༢ མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༨༩
[7]རྒྱལ་བ་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་གསུམ་པའི་རྣམ་ཐར། བོད་ཀྱི་རིག་གནས་ལོ་རྒྱུས་དཔྱད་གཞིའི་རྒྱུ་ཆ་བདམས་བསྒྲིགས། ༢ ( སྤྱིའི་འདོན་ཐེངས་༡༡ པ ) ཤོག་གྲངས་ ༢༥༠ མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༨༩
[8] During my time in Tibet. the chief Tibetan merchant was a man named Pom-Da Tsang. I met hime Lhasa.KHAMS PA HISTORIES, Visions of People, Place and Authority, edited by Lawrence Epstein , Leiden-Boston-Koln 2002 Page:109
[9]འདི་ག་བོད་ཡུལ་ནས་ཐོན་ཁུངས་བལ་རྣམས་བོད་གཞུང་གི་ཆབ་སྲིད་དང་། མི་སེར་གྱི་བདེ་ཐབས་འཕེལ་རྒྱས་ཆེད་ལོ་གསུམ་རིང་གཞུང་ཚོང་སྤོམ་མདའ་ཚང་ནས་ཚོང་བསྒྱུར་ཆོད་པ་དེ་ལྟར་ཡང་། རྒྱལ་དབང་ཐུབ་བསྟན་རྒྱ་མཚོའི་གསུང་འབུམ། པོད་ཅ་པ། ཀུན་གཟིགས་པཎ་ཆེན་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་སོགས་མཆོག་དམན་རྣམས་ལ་གནང་བའི་ཆབ་ཤོག་གི་རིམ་པ་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་བཀོད་པ། (པི) ཤོག་གྲངས་༤༩༠ སྐུ་བཅར་རྣམ་རྒྱལ་གྲྭ་ཚང་ཕན་བདེའི་ལེགས་བཤད་གླིང་། ཕྱི་ལོ་༢༠༡༤
[10]རྒྱལ་དབང་ཐུབ་བསྟན་རྒྱ་མཚོའི་གསུང་འབུམ། པོད་ཅ་པ། ཀུན་གཟིགས་པཎ་ཆེན་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་སོགས་མཆོག་དམན་རྣམས་ལ་གནང་བའི་ཆབ་ཤོག་གི་རིམ་པ་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་བཀོད་པ།(པི) ཤོག་གྲངས་ ༤༨༩ སྐུ་བཅར་རྣམ་རྒྱལ་གྲྭ་ཚང་ཕན་བདེའི་ལེགས་བཤད་གླིང་། ཕྱི་ལོ་༢༠༡༤
[11] ད་ནས་བཟུང་གཞུང་ཚོང་སྤང་མདའ་ཚང་གི་བལ་དོ་རྣམས་རྒྱ་གར་ཀ་ཡན་གྱི་ལག་ཐོག་འགྲིམས་ཚོང་མ་དགོས་པར། དེ་ག་ཨ་མེ་རི་ཀའི་བལ་ཚོང་ཤོག་ལྷེ་ཟུར་བསྐུར་ནང་གསལ་ཁག་གསུམ་ནས་ཉོ་ལེན་གྱིས་དོ་བདག་སོ་སོས་ཀ་ཏ་ནས་ལག་ཐོག་སྤྲོད་ལེན་བགྱིས་འཐུས་ཤིག་བྱུང་ཕྱིན། བོད་གཞུང་གི་ཕྱག་འབབ་ཚགས་ཚུད་ཕན་ཚུན་གཉིས་སྨན་གང་ལེགས་ཡོང་རྒྱུར་བརྟེན། འདི་ལོའི་བལ་འབབ་རྣམས་ཀྱང་སྤུས་ཀ་དག་ངེས་ཡོད་ཀྱང་ད་ལྟ་རྒྱ་གར་ཀ་ཡན་རྣམས་ལ་ཚོང་བསྒྱུར་མ་བྱས་ཤིང་། གོང་གསལ་ཚོང་ཁག་གསུམ་སོ་སོར་འདི་ནས་སྤྲོད་རྒྱུའི་གནས་རྒྱ་རེ་ཡོད་པ་དེ་ནས་ཁུངས་སོ་སོར་ངེས་གཏོང་གིས། རྒྱལ་དབང་ཐུབ་བསྟན་རྒྱ་མཚོའི་གསུང་འབུམ། པོད་ཅ་པ། ཀུན་གཟིགས་པཎ་ཆེན་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་སོགས་མཆོག་དམན་རྣམས་ལ་གནང་བའི་ཆབ་ཤོག་གི་རིམ་པ་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་བཀོད་པ། (པི) ཤོག་གྲངས་༤༩༠ སྐུ་བཅར་རྣམ་རྒྱལ་གྲྭ་ཚང་ཕན་བདེའི་ལེགས་བཤད་གླིང་། ཕྱི་ལོ་ ༢༠༡༤
[12] Natural History , The Journal of the American Museum of Natural History , In Lhasa-The Forbidden,An Extraodinary Trip to a City Which Few Explorers Have Reached, by C.Suydam Cutting, Pages:103 February 1936
[13] In January 1932 he wrote me: “From now onward if Pangda Tsang could deliver the wool at a fixed price to the buying agent of the big American wool merchants at Kalimpong ( trade town of northern Bengal ) without having to pass throug the hands of the Malwaris ( woolen merchants of Kalimpong ) and thereby doing away with the middleman’s profit, it would be of great advantage to the government.” This proved to be a less troublesome and more feasible project than the silver transfer. In any case,I eventually got relations established between the Tibetan exporters and American concerns. Suydam Cutting ( The fire ox and others Years ) pages:178 44 St.James’s Place London 1947
[14] ཨ་མི་རི་ཀ་ནས་ཉེ་ལམ་བོད་ཀྱི་བལ་མོན་དོ་སྟོང་ཕྲག་བཅུ་ཙམ་མངགས་པའི་ཧུན་ཐོས། ཡུལ་ཕྱོགས་སོ་སོའི་གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་། དབྱིན་24 /6/1933 ཤོག་གྲངས་5
[15] ཚོང་རིགས་རིན་ཐང་། བལ་གོང་། བར་ལམ་ཨ་མེ་རི་ཀ་ནས་བོད་བལ་མོན་དོ་ཁྲི་༢ལྷག་ཙམ་མངགས་སྐད། གོང་ཁ་ཤས་ལ་སྒོར་༣ ཁ་ཤས་ལ་༢༨དང་ཁ་ཤས་ལ་སྒོར་༢༥ ཉེར་དྲུག་ཐོབ་སྐད། འོན་ཀྱང་སླར་ཕྲན་བུའི་གོང་ཆག་སྟེ་དེང་སྒོར་༢༣ ཙམ་རེ་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་སྐད། ཡུལ་ཕྱོགས་སོ་སོའི་གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་། དབྱིན་23 /7/1933 ཤོག་གྲངས་5
[16] ཡུལ་ཕྱོགས་སོ་སོའི་གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༤༤ ཟླ་ ༡༠ ཚེས་ ༢༡ ཤོག་གྲངས་༧
[17]རྒྱལ་དབང་ཐུབ་བསྟན་རྒྱ་མཚོའི་གསུང་འབུམ། པོད་ཅ་པ། ཀུན་གཟིགས་པཎ་ཆེན་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་སོགས་མཆོག་དམན་རྣམས་ལ་གནང་བའི་ཆབ་ཤོག་གི་རིམ་པ་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་བཀོད་པ། (པི) ཤོག་གྲངས་༤༩༠སྐུ་བཅར་རྣམ་རྒྱལ་གྲྭ་ཚང་ཕན་བདེའི་ལེགས་བཤད་གླིང་། ཕྱི་ལོ་༢༠༡༤
[18]སྐབས་དེར་ང་ཚོས་བྱང་ནས་བལ་སྒྲུབ་པ་རྣམས་མང་ཆེ་བ་གཞུང་ཚོང་འཁྲི་སྐལ་སྤོམ་མདའ་ཚང་དུ་འཚོང་གི་ཡོད་ཅིང་། གཞུང་ཚོང་སྤོམ་ཚང་ཚོང་པས་འཇད་བཞད་ཁུལ་བསྡད་དེ་ང་ཚོའི་ལག་ནས་བལ་ཉོ་ཞིང་། གཞུང་ཚོང་བས་སྐབས་དེར་བལ་མོན་དོར་དངུལ་སྲང་ ༥༠ ༦༠ ཙམ་སྤྲོད་པ་དེར་ཁེ་བཟང་ཕྲན་བུ་ལས་མེད་རུང་དངུལ་རྐྱང་སྤྲོད་ཀྱི་ཡོད། གོང་གསལ་དངུལ་གྱི་ཐོག་ནས་འབྲོག་ཚོང་དང་བདལ་གླ། གཞུང་ཚོང་བར་བལ་བཙོང་པའི་རིན་ཐང་སོགས་ནི་༡༩༣༠ ནང་གི་དུས་སྐབས་སུ་ཡིན་པ་དང་། བོད་ཀྱི་རིག་གནས་ལོ་རྒྱུས་དཔྱད་གཞིའི་རྒྱུ་ཆ་བདམས་བསྒྲིགས། ༡༠ སྤྱིའི་འདོན་ཐེངས་༡༩ ཤོག་གྲངས། ༡༦༣ མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༩༠
[19] སྒོར་མོ་བསྒྲུབ་དགོས་པར་བརྟེན་བོད་ཀྱི་ཚོང་ཟོག་རྣམས་ཀྱི་གསུམ་ཆ་གཉིས་གཞུང་ཚོང་པས་གནང་རྒྱུ་དང་། གསུམ་ཆ་གཅིག་ཚོང་པ་དམངས་ནས་ཉོས་ཚོང་བྱེད་འཐུས་པའི་བཀའ་སྩལ་གནང་བའི་ཧུན་ཐོས།གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་། དབྱིན་ཟླ་༡༠ཏ་རིག་ ༢༡ འདས་ལོ་ ༡༩༣༠ ཤོག་གྲངས་༢༠
[20]འདས་ལོ་༡༩༣༣ནས་ཚོང་པ་དམངས་ནས་སྔར་རྒྱུན་ལྟར་བལ་ཚོང་སོགས་རང་འདོད་བཞིན་བྱེད་རྒྱུའི་དུས་མཚམས་བསླེབ་ཀྱི་ཡོད་ཚོད་འདུག གལ་སྲིད་ཚོང་པ་དམངས་ནས་ཀ་སྦུག་ཏུ་ཚོང་ཐུབ་པ་དང་འདི་གའི་ཀཱ་ཡཱ་ཁག་ནས་ཉོ་ཐུབ་པ་བྱེད་ན་བོད་གཞུང་མཆོག་ནས་གཞུང་ཚོང་ཕྱི་བཤོལ་ངེས་པར་གནང་རེ་ཆེའོ། །དགའ་བར་གྱུར་ཅིག གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་། དབྱིན་ཟླ་ ༤ ཏ་རིག་ ༡ ཤོག་གྲངས་༦
[21] Panda Tsang asked us when the United States would again buy Tibetan Wool. Before the war the bulk of Tibetan wool had been sold to the United States for manufacture of auto rugs, but the war had cut off the export and the Tibetan were temporarily without this important source of revenue. I referred the inquiry to Washington. The National Geographic Magazine . August 1946 ( Across Tibet from India to China ) By Ilia Tolstoy, Page:178
[22] བོད་ཀྱི་བལ་ཚོང་སྐོར་བསྐྱར་དུ་གནས་ཚུལ་གོ་ཐོས་བྱུང་བ་གཤམ་གསལ། བོད་ཀྱི་བལ་རྣམས་ཨ་མི་རི་ཀར་མཁོ་གནད་ཆེ་བས་བལ་ཕལ་ཆེ་བ་ཨ་མི་རི་ཀ་བས་ཉོ་མུས་ཀྱང་འདས་ལོ་༡༩༥༢ ཟླ་བ་དང་པོ་ཏ་རིག་༣༡ ཉིན་ཨ་མི་རི་ཀ་ཝ་ཤིང་ཀྲོང་reasury Department , Foreign Assets Control, Washington, 25,D,C, ནས་བཏང་བའི་རྩ་ཚིག(Annouced) འདྲེམ་སྤེལ་བྱས་གསལ། བོད་རྒྱ་དམར་ཁོངས་སུ་སོང་གཤིས་ད་ཆ་དམར་པོའི་ཡུལ་ནས་ཐོན་པའི་དངོས་ཟོག་གང་ཡང་ཉོ་རྒྱུ་མིན་པ་ཐག་ཆོད་པ་སོགས་དོན་ཚན་མང་ཙམ་འཁོད་པར་བརྟེན་རྒྱ་གར་ཁུལ་གྱི་བཟོ་འཕྲུལ་ཁག་སོགས་ནས་ཀྱང་བལ་གོང་གཅོག་གང་ཐུབ་ཀྱིས་བོད་ཀྱི་ཚོང་པ་རྣམས་ལ་གྱོང་གུན་ཅི་ཆེའི་འགྲོ་སྡོད་དང་། སྤྲོད་ལེན་ཀྱང་མི་ཐུབ་པའི་གནས་སུ་གྱུར། གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་། སྤྱི་ཟླ་༣ ཚེས་༡ འདས་ལོ་༡༩༥༢ ཤོག་གྲངས་ ༧
[23] A History of Modern Tibet, 1913-1951 , Melvyn C.Goldstein (The Tibetan Trade Massion )Page:571 By arrangement with University of California Press,1989
[24] Tibet’s export economy consisted almost entirely of wool, furs. yak tails, and musk;about 80 percent was exported to India and 20 percent to China .Wool was by far the major export item, and the United States was the largest final purchaser of this wool:about half of Tibet’s exports to India were sold to U.S agents in India for export directly to the United States. The rest were sold to Indian who may have resold them abroad.The foreign exchange from the u.s. agent was paid into the Reserve Bank of India , which credited rupees rather than dollars to Tibet’s account there. The Tibetans estimated that these exports amounted to about two to three million U.S. A History of Modern Tibet, 1913-1951 , Melvyn C.Goldstein (The Tibetan Trade Massion )Page:571 By arrangement with University of California Press,1989
[25]( བལ་མོན་དོ་རེ་ལ་ལྗིལ་ཚད་རྒྱ་མ་ ༨༢ རེ་ཡོད། ) Silk Roads and Wool Routes: Geographices of Trade Between Lhasa and Kalimpong, by Tina Harris Pages:207 ( One Maund is approximately 82 Pounds;However,the weight has varied from region to region.India Office Records. British Library , L/P&S?12/4166, Annual Report of the British Trade Agent, Yatung, Tibet, for the year ending March 31, 1947)
[26] ཡུལ་ཕྱོགས་སོ་སོའི་གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་།ཕྱི་ལོ་༡༩༤༤ཟླ་༦ཚེས་༧ཉིན།ཤོག་གྲངས་༥
[27] ཡུལ་ཕྱོགས་སོ་སོའི་གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་།དབྱིན་ཟླ་6/1/1948 ཤོག་གྲངས་7
[28] རྒྱ་གར་དབྱིན་ཇིའི་སྐབས་ཀྱི་རྒྱ་གར་སྒོར་མོའི་འཛའ་ནི་ཨ་སྒོར་གྱི་འཛའ་ཐང་དང་གཅིག་ཡིན།
[29]དེ་སྔ་བོད་ནས་བལ་ཉོ་སྒྲུབ་བྱས་ཏེ་ཀ་ལོན་སྦུག་ཏུ་བལ་ཚོང་བསྐྱོད་སྐོར། (ཤར་ཆེན་བཀྲིས་ཚེ་རིང་གིས།) བོད་ཀྱི་རིག་གནས་ལོ་རྒྱུས་དཔྱད་གཞིའི་རྒྱུ་ཆ་བདམས་བསྒྲིགས། ༡༠སྤྱིའི་འདོན་ཐེངས་༡༩ཤོག་གྲངས།༡༧༠མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་།ཕྱི་ལོ་༡༩༩༠
[30]༧གོང་ས་སྐུ་འཕྲེང་བཅུ་གསུམ་པ་ཆེན་པོས་ཚོང་དོན་འབྲེལ་ལམ་ཡར་རྒྱས་ཆེད་དབྱིན་ཇི་དང་། ཨ་རི་གཉིས་ལ་ཕྱག་བྲིས་ཐོག་ནས་འབྲེལ་བ་ཡང་ཡང་གནང་བ་ལས། མི་འགྲོ་སོགས་གནང་མ་ཐུབ་ཀྱང་དུས་བསྟུན་ཚོང་འཁོས་ཡར་རྒྱས་ཡོང་ཐབས་དང་། ཨ་རི་དང་། ཨིང་ལན་སོགས་ལ་བཙོང་བའི་བལ་རིན་ཡང་ཌོ་ལར་དང་། པའོན་ཨི་སི་ཀྲ་ལེན་སོགས་ཡོང་ཐབས་སྐོར་རྒྱ་གར། རྒྱ་ནག། ཨ་མི་རི་ཀ། ཨིང་ལན་སོགས་ལ་ཚོང་དོན་བཀའ་མོལ་ཞུ་བ་དང་།བོད་ཀྱི་སྲིད་དོན་རྒྱལ་རབས། སྨད་ཆ། ཞྭ་སྒབ་པ་དབང་ཕྱུག་བདེ་ལྡན།ཤོག་གྲངས་ ༣༩༤Printed by Sonam Tsering at Shri Ram Press, 9/45 Bazar Gali Vishwash Nagar Shahdara Delhi,Third Edition 1986
[31]བལ་ཚོང་གི་སྐོར། ཉེ་སྔོན་དབུས་རྒྱ་གར་གཞུང་གི་བཀའ་དགོངས་བཞིན་དུ་ཡིན་ཞེས་ཀ་ལ་ཀ་ཏའི་སྒོ་ཁྲལ་ལས་ཁུངས་ནས་གློ་བུར་དུ་བོད་ཀྱི་བལ་ཨ་མི་རི་ཀར་གཏོང་རྒྱུ་བཀག་འདུག་པར་རྟེན་བལ་ཚོང་པ་ཁག་ནས་དིལ་ལིར་ལྕགས་འཕྲིན་ཁ་ཤས་ཕུལ་ནས་རྒྱུ་རྐྱེན་ཞུས་འབྲས་སུ་འདི་ལོ་དབྱིན་ཟླ་ ༧ ཚེས་༨ ཀྱི་སྔོན་དུ་ཕྱི་རྒྱལ་ཁག་ལ་བལ་བཙོང་ཟིན་པའམ་གྲུ་གཟིངས་ཀྱི་གཏོང་འཛིན་ཐོབ་ཟིན་པ། གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་། འདས་ལོ། ༡༩༥༠ དབྱིན་ཟླ ༡༠ ཤོག་གྲངས་༥
[32]ཚོང་གི་སྐོར། བལ་ཚོང་བ་རྣམས་དགའ་བའི་འཕྲིན། བོད་ཀྱི་བལ་ཕྱི་རྒྱལ་ཁག་ལ་བཏང་ཆོག་པའི་གནས་ཚུལ། ཉེ་སྔོན་ཨིན་ཟླ་༧པའི་ནང་རྒྱ་གར་གཞུང་ནས་རྒྱ་གར་དང་། བོད་ཀྱི་བལ་བཅས་ཕྱི་རྒྱལ་ཁག་ལ་བཏང་མི་ཆོག་པ་བཀགས་འགོགས་གནང་བར་རྟེན་ཀ་སྦུག་བོད་ཚོང་སྤྱི་ཨེ་སོ་སེ་ཤན་ནས་བོད་གཞུང་མཆོག་གི་ཚོང་དོན་མཇུག་སྐྱོང་མཛད་པོ་དཔལ་ལྡན་༧མི་རྗེ་མཁན་རིམ་ལྷན་རྒྱས་བརྒྱུད་བོད་གཞུང་མཆོག་ལ་སྙན་ཞུ་དང་། དེ་མཚུངས་རྒྱ་གར་གཞུང་ལའང་བཀའ་མོལ་ཐོག་བོད་ཀྱི་བལ་རྣམས་བཀགས་འགོགས་མེད་པ་བཏང་ཆོག་པར་ཡོང་བ་ཞེས་སྙན་ཞུ་ཞུས་དོན་བཞིན་ཉེ་ཆར་ཨིན་ཟླ་བཅུ་པའི་ཏ་རིག་༡༥ཉིན་ནིའུ་དིལ་ལི་ནས་མི་རྗེ་མཁན་རིམ་ལྷན་རྒྱས་ནས་ཀ་སྦུག་བོད་ཚོང་ཨེ་སོ་སེ་ཤན་ལ་སྩལ་ཏར་ཕེབས་ཤུས་གཤམ་གསལ་ལྟར་རྒྱ་གར་གཞུང་ནས་བོད་ཀྱི་བལ་ཕྱི་རྒྱལ་ཁག་ལ་བཏང་ཆོག་པའི་བཀའ་འཁྲོད་འབྱུང་འདུག་པའི་གནས་ཚུལ། གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་། ཨིན་ཟླ་ ༡༡ པའི་ཚེས་ ༡ འདས་ལོ་༡༩༥༠ ཤོག་གྲངས་༢
[33] སྔོན་དུ་ཨ་མི་རི་ཀས་བོད་ཀྱི་བལ་གོང་ཆེན་སྤྲད་ནས་ཉོས་སྐབས་རྒྱ་གར་གཞུང་ནས་སྒོ་ཁྲལ་བརྒྱབ་རྐྱེན་ཡུན་རིང་ཐག་ཆོན་མིན་བལ་དོ་མང་པོ་ཀ་ཏར་ལུས།དེ་རྗེས་ཨ་མི་རི་ཀས་ཉོ་རྒྱུ་བཤོལ།དེ་ནས་རྒྱ་མིས་ཉོ་རྒྱུར་ཐག་བཅད་པ་མཁྱེན་གསལ།དེང་གོ་ཐོས་ཡུན་རིང་ཀ་ཏར་ལུས་པའི་བལ་དོ་ཁ་ཤས་འབུ་སྐྱོན་བྱུང་སྟབས་རྒྱ་མིས་ལེན་གྱི་མེད་སྐད་ཀྱང་།བལ་དབྱེ་གསེས་ཐོག་གན་ཁྲི་གསར་པ་རྒྱག་གི་ཡོད་སྐད། གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་།སྤྱི་ཟླ་༡༠ཚེས་༡འདས་ལོ་༡༩༥༢ཤོག་གྲངས་༥
[34] བལ་ཚོང་། སྤྱི་ཟླ་༣ཚེས་༢༩བོད་ཟླ་དང་པོའི་ཚེས་༤ཉིན་ནས་བཟུང་བོད་ཀྱི་བལ་ཨ་མི་རི་ཀས་ཉོ་རྒྱུ་མིན་པར་ཐག་བཅད་པའི་གནས་ཚུལ།གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་། སྤྱི་ཟླ་ ༣ ཚེས་ ༡འདས་ལོ་༡༩༥༢ཤོག་གྲངས་༢
[35]བོད་ཀྱི་བལ་ཚོང་སྐོར་བསྐྱར་དུ་གནས་ཚུལ་གོ་ཐོས་བྱུང་བ་གཤམ་གསལ། བོད་ཀྱི་བལ་རྣམས་ཨ་མི་རི་ཀར་མཁོ་གནད་ཆེ་བའི་བལ་ཕལ་ཆེ་བ་ཨ་མི་རི་ཀ་བས་ཉོ་མུས་ཀྱང་འདས་ལོ་༡༩༥༢ ཟླ་བ་དང་པོ་ཏ་རིག་༣༡ཉིན་ཨ་མི་རི་ཀ་ཝ་ཤིང་ཀྲོང་Treasury Department , Foreign Assets Control, Washington, 25,D,C,ནས་བཏང་བའི་རྩ་ཚིག(Annouced)འདྲེམ་སྤེལ་བྱས་གསལ། བོད་རྒྱ་དམར་ཁོངས་སུ་སོང་གཤིས་ད་ཆ་དམར་པོའི་ཡུལ་ནས་ཐོན་པའི་དངོས་ཟོག་གང་ཡང་ཉོ་རྒྱུ་མིན་པ་ཐག་ཆོད་པ་སོགས་དོན་ཚན་མང་ཙམ་འཁོད་པར་བརྟེན་རྒྱ་གར་ཁུལ་གྱི་བཟོ་འཕྲུལ་ཁག་སོགས་ནས་ཀྱང་བལ་གོང་གཅོག་གང་ཐུབ་ཀྱིས་བོད་ཀྱི་ཚོང་པ་རྣམས་ལ་གྱོང་གུན་ཅི་ཆེའི་འགྲོ་སྡོད་དང་། སྤྲོད་ལེན་ཀྱང་མི་ཐུབ་པའི་གནས་སུ་གྱུར། གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་། སྤྱི་ཟླ་༣ཚེས་༡འདས་ལོ་༡༩༥༢ཤོག་གྲངས་༧
[36] བོད་རྒྱལ་ཁབ་རྒྱ་གུང་ཕྲན་གྱི་དབང་འོག་ཏུ་ཚུད་སྟབས་ཨ་མི་རི་ཀས་བལ་ཉོ་རྒྱུ་མིན་སྟབས་བལ་གོང་ཧ་ཅང་ཆག་ཁར་ཧ་ལམ་སྒོར་མོ་དྲུག་ཅུ་བདུན་ཅུ་ལའང་ཉོ་མཁན་མེད་སྐད། ཟླ་༤ཚེས་༡ འདས་ལོ་༡༩༥༢ཤོག་གྲངས་༥
[37] ༡༩༥༠ལོ་བར་རྒྱ་གར་དུ་བལ་མོན་དེར་རྒྱ་གར་སྒོར་མོ་༢༨༠ -༣༠༠བར་ཙམ་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་ཀྱང་། ཆབ་མདོ་བཅིངས་འགྲོལ་བཏང་སྟེ་གྲོས་མཐུན་དོན་ཚན་བཅུ་བདུན་བཞག་རྗེས་ཨ་རི་དང་དབྱིན་ཇིས་བོད་ཀྱི་བལ་རྒྱ་གར་གྱི་ལག་ནས་མ་ཉོས་པར་བརྟེན་རྒྱ་གར་ནས་བོད་ཀྱི་ཚོང་རིགས་ཁག་གི་བལ་ཉོ་སྒྲུབ་མ་བྱས་སྟབས་དེ་སྐབས་དགུན་དུས་ཀ་སྦུག་ཏུ་འབྱོར་བའི་བལ་ཕོན་ཆེ་རྣམས་དེ་གར་ལུས་ཤིང་། བོད་ཀྱི་རིག་གནས་ལོ་རྒྱུས་དཔྱད་གཞིའི་རྒྱུ་ཆ་བདམས་བསྒྲིགས་༡༠ཤོག་གྲངས་༡༧༠
[38] ༡༩༥༦ ལོ་ཙམ་ནས་ཨ་མི་རི་ཀ་དང་དབྱིན་ཇི་ནས་རྒྱ་གར་བརྒྱུད་བོད་ཀྱི་བལ་ཉོས་སྟབས། བལ་གོང་འཕར་ནས་བལ་མོན་དོར་འདི་ནས་ཌམ་རྡོ་བཅུ་གཉིས་རེ་སྤྲད་པར་ཀ་སྦུག་ཏུ་རྒྱ་གར་སྒོར་མོ་ ༢༨༠བྱུང་ཡོད། དེ་སྐབས་རྒྱ་གར་སྒོར་མོར་བོད་དངུལ་སྲང་༥ རེ་ཡིན་པ་ བོད་ཀྱི་རིག་གནས་ལོ་རྒྱུས་དཔྱད་གཞིའི་རྒྱུ་ཆ་བདམས་བསྒྲིགས་ ༡༠ ཤོག་གྲངས་ ༡༧༡ ཕྱི་ལོ་ ༡༩༩༠
[39] དེ་ནས་ ༡༩༥༩ ལོར་བལ་ཕྱིར་གཏོང་མི་ཆོག་པའི་ཁྱབ་བསྒྲགས་གནང་སྐབས་ང་རང་ལ་བལ་མོན་དོ་ཉིས་སྟོང་ཉིས་བརྒྱ་ལྷག་ཙམ་ཡོད་པ་དེ་དག་མོན་དོ་རེར་མི་དམངས་ཤོག་སྒོར་༤༢ རེ་བྱས་ཏེ་གཞུང་ལ་སྤུས་འབུལ་ཞུས། ༡༩༦༡ ལོ་མཇུག་ནས་བལ་ཚོང་རྒྱག་མཚམས་ཆོད་པ་བཅས། བོད་ཀྱི་རིག་གནས་ལོ་རྒྱུས་དཔྱད་གཞིའི་རྒྱུ་ཆ་བདམས་བསྒྲིགས་ ༡༠ ཤོག་གྲངས་ ༡༧༡ ཕྱི་ལོ་ ༡༩༩༠
དཔྱད་གཞིའི་ཡིག་ཆ།
1) རྒྱལ་དབང་ཐུབ་བསྟན་རྒྱ་མཚོའི་གསུང་འབུམ། པོད་ཅ་པ། ཀུན་གཟིགས་པཎ་ཆེན་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་སོགས་མཆོག་དམན་རྣམས་ལ་གནང་བའི་ཆབ་ཤོག་གི་རིམ་པ་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་བཀོད་པ། ( པི ) སྐུ་བཅར་རྣམ་རྒྱལ་གྲྭ་ཚང་ཕན་བདེའི་ལེགས་བཤད་གླིང་། ཕྱི་ལོ་ ༢༠༡༤
2) བོད་ཀྱི་རིག་གནས་ལོ་རྒྱུས་དཔྱད་གཞིའི་རྒྱུ་ཆ་བདམས་བསྒྲིགས། ༢ (སྤྱིའི་འདོན་ཐེངས་༡༡ པ) མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༨༩
3) བོད་ཀྱི་རིག་གནས་ལོ་རྒྱུས་དཔྱད་གཞིའི་རྒྱུ་ཆ་བདམས་བསྒྲིགས། ༡༠ (སྤྱིའི་འདོན་ཐེངས་༡༩ པ) མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༩༠
4) བོད་ཀྱི་སྲིད་དོན་རྒྱལ་རབས། སྨད་ཆ། Printed by Sonam Tsering at Shri Ram Press, 9/45 Bazar Gali Vishwash Nagar Shahdara Delhi,Third Edition 1986
5) བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་རགས་རིམ་གཡུ་ཡི་ཕྲེང་བ། སྨད་ཆ། བོད་ལྗོངས་བོད་ཡིག་དཔེ་རྙིང་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་ནས་བསྐྲུན།
6) ཡུལ་ཕྱོགས་སོ་སོའི་གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་། ཕྱི་ལོ་༡༩༣༣-༡༩༥༢
7) A History of Modern Tibet, 1913-1951 , Melvyn C.Goldstein (The Tibetan Trade Massion )
8) The National Geographic Magazine . August 1946 ( Across Tibet from India to China ) By Ilia Tolstoy,
9) The Tibet-Japan Relation in the Era of the 1911 Revolution
10) ( The fire ox and others Years ) Suydam Cutting ,St.James’s Place London 1947
11) Natural History , The Journal of the American Museum of Natural History , In Lhasa-The Forbidden,An Extraodinary Trip to a City Which Few Explorers Have Reached, by C.Suydam Cutting, February 1936
12) British Library , L/P&S?12/4166, Annual Report of the British Trade Agent, Yatung, Tibet, for the year ending March 31, 1947)
– – – – –
