དགྲ་བཅོམ་པ་ཉི་མ་གུང་པས་ཁ་ཆེའི་ཡུལ་དུ་གུར་ཀུམ་བཏབ་པའི་གཏམ་རྒྱུད་ལ་རགས་ཙམ་དཔྱད་པ།

ནང་དོན་གནད་བསྡུས། གསོ་བ་རིག་པའི་སྨན་རྫས་ལས་གུར་ཀུམ་ནི་རྒྱ་ཁྱབ་ཏུ་སྤྱོད་པའི་རྩི་སྨན་གལ་ཆེན་ཞིག་ཡིན། འདི་ནི་རོ་མངར་བ་དང་ནུས་པ་བསིལ་བས་ཚ་བ་སྤྱི་འཇོམས་ཀྱི་སྨན་དང་། མཆིན་ནད་ཀུན་སེལ་བས་མཆིན་སྨན་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ། དེ་བཞིན་ཁྲག་གཅོད་ཀྱི་ནུས་པ་ལྡན་པའི་སྨན་རྫས་ཤིག་ཡིན། [དམིགས་ཡུལ།] བོད་ཀྱི་གསོ་རིག་ལོ་རྒྱུས་ནང་གུར་ཀུམ་འབྱུང་ཚུལ་གྱི་ལོ་རྒྱུས་སྤྱི་དང་ལྷག་པར་དུ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉི་མ་གུང་པས་ཁ་ཆེའི་ཡུལ་དུ་གུར་ཀུམ་བཏབ་པའི་ལོ་རྒྱུས་དེ་ཁུངས་ལྡན་ཡིན་མིན་ཞིབ་འཇུག་རགས་ཙམ་བྱས་ཏེ་ཕྱི་རབས་པ་རྣམས་ལ་ཞིབ་འཇུག་གི་བློ་སྒོ་ཕྱེ་ཐབས་བྱས་ཡོད། [ཐབས་ལམ།] གསོ་བ་རིག་པའི་གཞུང་དང་འབྲེལ་ཆགས་ལོ་རྒྱུས་རིག་པ་སོགས་གནའ་དེང་གི་ཡིག་ཆ་ཁག་ཅིག་ལ་དཔྱད་ཞིབ་བྱས་ཡོད། [མཇུག་དོན།] གུར་ཀུམ་ནི་ཐོག་མར་ལྷ་ཡུལ་ནས་ས་བོན་བླངས་ཏེ་དྲག་ཤུལ་ཅན་གྱི་རི་ལ་བཏབ། དེ་ནས་རི་བོ་བྱ་རྐང་དུ་བཏབ། མཐའ་མ་གནས་དེ་ནས་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉི་མ་གུང་པས་ས་བོན་བླངས་ནས་ཁ་ཆེའི་ཡུལ་ཀཤྨིར་དུ་བཏབ་པར་གྲགས། འོན་ཀྱང་ཀཤྨིར་དུ་གུར་ཀུམ་ཐོག་མར་སླེབས་པའི་ལོ་རྒྱུས་བཤད་སྲོལ་མི་འདྲ་བ་འགའ་ཤས་མཆིས། སྐྱེ་གནས་ཀྱི་ཆ་ནས་བལྟས་ན་རི་བོ་བྱ་རྐང་ངོས་སུ་གུར་ཀུམ་སྐྱེ་མི་སྲིད་པས་ལོ་རྒྱུས་དེ་ཉིད་གཏམ་རྒྱུད་ཙམ་དུ་ཟད།

གནད་ཚིག  གསོ་བ་རིག ལོ་རྒྱུས། སྨན་རྫས། རྩི་སྨན། གུར་གུམ། ཁ་ཆེ་གུར་ཀུམ། རི་བོ་བྱ་རྐང་།

དང་པོ། གུར་ཀུམ་གྱི་ངོ་སྤྲོད།

གསོ་བ་རིག་པ་ནི་བོད་རང་གི་ས་ཐོག་ནས་འཁྲུངས་ཤིང་རིམ་པས་དེ་དང་འབྲེལ་ཆེ་བའི་ཡུལ་གྲུ་ཁག་ལ་དར་ཁྱབ་སོང་བའི་སྲོལ་རྒྱུན་སྨན་དཔྱད་ཀྱི་རིག་པ་ཞིག་ཡིན། ལོ་རྒྱུས་རིང་བའི་སྲོལ་རྒྱུན་སྨན་དཔྱད་འདིའི་སྨན་གཞུང་མ་ཕྱི་དཔལ་ལྡན་རྒྱུད་བཞི་འདི་ཡང་བོད་རང་གི་མཁས་པ་རྗེ་གཡུ་ཐོག་པས་ཡུལ་གྱི་རང་འབྱུང་ཁམས་དང་། མི་རིགས། འཁོར་ཡུག་བཅས་ལ་དཔགས་ཏེ་གདོད་མའི་སྨན་དཔྱད་གཞི་མར་བཞག་པའི་ཐོག སྐབས་དེའི་དུས་ཀྱི་བོད་དང་འབྲེལ་ལམ་ཟབ་པའི་ཁ་ཆེ་སྟག་ཟིག་དང་ཁྲོམ། དེ་ནས་རྒྱ་ནག དེ་རྗེས་རྒྱ་གར་བཅས་ཀྱི་སྨན་དཔྱད་ལུགས་དང་འབྲེལ་བ་འབྱུང་བ་ལས་ལེགས་ཆ་བླངས་ཏེ་གསར་བསྒྲིགས་ཀྱིས་གཏན་ལ་ཕབ་པ་ཞིག་ཡིན།

གསོ་རིག་སྨན་རྒྱུའམ་སྨན་རྫས་ལ་རིན་པོ་ཆེ་དང་། རྡོ་སྨན། ས་སྨན། རྩི་སྨན། ཤིང་སྨན། ལྡུམ་བུ་ཐང་སྨན། སྔོ་སྨན། ལན་ཚྭའི་སྨན། སྲོག་ཆགས་ལས་བྱུང་བའི་སྨན་དང་ཞིང་སྐྱེས་ལོ་ཏོག་གི་སྨན་བཅས་ཁྱོན་སྡེ་ཚན་བཅུར་དབྱེ་ཡོད་པ་ལས་གུར་ཀུམ་ནི་རྩི་སྨན་ཁོངས་ཀྱི་སྨན་རྫས་ཤིག་ཡིན། རྩི་སྨན་ནི་ནད་འཇོམས་ཤིང་ལུས་ཟུངས་གསོ་བའི་རྩི་བཅུད་དང་ལྡན་པའི་སྨན་ཞེས་གསོ་རིག་ཚིག་མཛོད་ལས་གསུངས།[1] རྩི་སྨན་དེ་ལ་ཡང་འབྱུང་སའི་དབང་གི་རིགས་གསུམ་ཙམ་ཡོད་དེ་གསོ་རིག་རྒྱུད་བཞིར།[2] རྩི་སྨན་རྩ་ཤིང་སྲོག་ཆགས་ལས་བྱུང་བ།། ཞེས་རྩྭ་ལས་བྱུང་བའི་རྩི་སྨན་དང་། ཤིང་ལས་བྱུང་བའི་རྩི་སྨན། དེ་བཞིན་སྲོག་ཆགས་ལས་བྱུང་བའི་རྩི་སྨན་གསུམ་ལས་གུར་ཀུམ་འདི་རྩྭ་ལས་བྱུང་བའི་རྩི་སྨན་གྱི་རིགས་ཤིག་ཡིན། གསོ་བ་རིག་པའི་སྨན་རྫས་སྟོན་པའི་འཁྲུངས་དཔེ་ཆེས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཤེལ་གང་ཤེལ་ཕྲེང་དུ་རྩི་སྨན་ལ་ནང་གསེས་རིགས་༡༥༠ ཡོད་པ་གསུངས་ཀྱང་། རྩ་བའི་རྩི་སྨན་ལ་རིགས་༡༢ ལས་མེད། དེའི་ཁོངས་ཀྱི་གཅིག་ནི་གུར་ཀུམ་འདི་ཡིན། གུར་ཀུམ་ལ་ལོ་རྒྱུས་སུ་མཆོག་བྱ་རྐང་མ་དང་། རབ་ཁ་ཆེ་གུར་ཀུམ། འབྲིང་ལེ་བརྒན་མ། དམན་པ་བལ་པོ་གུར་ཀུམ། ཐ་མ་བོད་ཀྱི་གུར་ཀུམ་མམ་པྲི་ཡང་ཀུ་བཅས་རིགས་ལྔར་བཤད་ཀྱང་།[3] ལག་ལེན་སྐབས་དངོས་སུ་སྨན་དུ་རྒྱ་ཁྱབ་ཏུ་སྤྱོད་པ་ནི་མཆོག་ཁ་ཆེ་གུར་ཀུམ་དང་། དམན་པ་ལྡུམ་གུར་ཀུམ་གཉིས་ཙམ་ཡིན།[4] གསོ་རིག་རྒྱུད་བཞིའི་དགོངས་པ་ལྟར་ན་གུར་ཀུམ་ནི་རོ་མངར་བ་དང་། ཚ་བ་སྤྱི་འཇོམས་ཀྱི་སྨན། མཆིན་ནད་ཀུན་སེལ་བས་མཆིན་སྨན་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ། དེ་བཞིན་རྩ་ཁ་སྡོམ་སྟེ་ཁྲག་གཅོད་ཀྱི་ནུས་པ་ཡོད་པའི་སྨན་རྫས་ཤིག་ཡིན། གུར་ཀུམ་ནི་དེང་གི་རྩི་ཤིང་རིག་པས་ Iridaceae དྲེས་མའི་སྡེ་ཁོངས་ཀྱི་ Crocus sativus སྔོ་ལྡུམ། དབྱིན་སྐད་ཡོངས་གྲགས་སུ་ Saffron དང་། རང་རེའི་བོད་རིགས་ཕལ་མོ་ཆེས་ཁ་རྒྱུན་དུ་ཁ་ཆེ་གུར་ཀུམ་མམ་ཁ་ཆེ་ཤ་སྐམ་དུ་གྲགས་པ་དེ་ཡིན། རྒྱུད་བཞིར་ཁྱོན་སྨན་སྦྱོར་རྣམ་གྲངས་༢༢༥༨[5] ཡོད་ཅིང་དེ་ལས་གུར་ཀུམ་ཡོད་པ་༤༧༡ དང་གུར་ཀུམ་སྨན་རྒྱུ་གཙོ་བོར་བྱས་པའི་སྨན་སྦྱོར་༦༧ ཡོད་དོ།

༡ གསོ་རིག་ལོ་རྒྱུས་སུ་གྲགས་པའི་གུར་ཀུམ་འབྱུང་ཁུངས།

གསོ་བ་རིག་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཡིག་ཆ་ཁག་ལས་དུས་རབས་༡༥ པའི་མིའི་ཉི་མ་མཐོང་བ་དོན་ལྡན་ནམ་བྱམས་པ་དཀོན་ཅོག་རིན་ཆེན་གྱིས་མཛད་པའི་<<མ་ལ་ཡའི་དཀའ་འགྲེལ་>>དུ་གུར་ཀུམ་གྱི་འབྱུང་ཁུངས་གསུངས་ཡོད་དེ། དཀའ་འགྲེལ་ལས།[6] གུར་གུམ་[ཀུམ་]དྲག་ཤུལ་ཅན་རི་ལས།། དྲང་སྲོང་རྣམས་ཀྱིས་བྱ་རྐང་དུ།། ས་བོན་ཁྱེར་ནས་བཏབ་ལས་བྱུང་།། དགྲ་བཅོམ་ཉི་མ་གུང་པ་ཡིས།། བྱ་རྐང་རི་ལས་ས་བོན་བླངས།། ཁ་ཆེའི་ཡུལ་ལྗོངས་ཆགས་མ་ཐག། སྨོན་ལམ་ས་བོན་ལྷན་ཅིག་བཏབ།། ཅེས་གསུངས། དེ་ལ་དེལ་དམར་བསྟན་འཛིན་ཕུན་ཚོགས་(དུས་རབས་༡༧)ཀྱིས་<<ཤེལ་ཕྲེང་>>དུ།[7] སྔོན་རྒྱ་མཚོ་བསྲུབས་པའི་ཚེ། བདུད་རྩིའི་བུམ་པའི་ཁ་རྒྱན་དུ་ལྷའི་མེ་ཏོག་སུ་གནྡྷ་ཀུ་སུ་མ་བྱུང་། བསྐལ་པ་སུམ་ལྡན་ཚེ་ལོ་བཞི་ཁྲིའི་དུས་དགྲ་བཅོམ་པ་པདྨོའི་དཔལ་རྫུ་འཕྲུལ་གྱིས་ལྷ་ཡུལ་དུ་ཕེབས། ལྷའི་མདུན་སར་གུར་ཀུམ་གྱི་སྐྱེད་ཚལ་ཡོད་པ་ནས་ས་བོན་བླངས་ཏེ་དྲག་ཤུལ་ཅན་གྱི་རི་ལ་བཏབ། སྨན་གྱི་ལྷ་མོ་ཡིད་འཕྲོག་མས་རི་དེ་ལས་ས་བོན་བླངས་ཏེ་རི་བོ་བྱ་རྐང་དུ་བཏབ། དེ་ནས་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉི་མ་གུང་པས་ཁ་ཆེའི་ཡུལ་དུ་འགྲོ་བའི་ནད་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་བསལ་བའི་ཕྱིར་རི་བྱ་རྐང་ཅན་ནས་ས་བོན་བླངས་ཏེ་གུར་ཀུམ་བཏབ། དེ་བཞིན་དུ་པཎ་ཆེན་ནཱ་རོ་པས་རི་བོ་བྱ་རྐང་ནས་ས་བོན་བླངས་ཏེ་པུཥྤེ་ཧ་རིར་བཏབ་པ་དང༌། དེ་ལས་འཕྲོས་པ་མ་ལ་ཡ་སོགས་སུ་ཡང་སྐྱེས། ཞེས་དང་། ཡང་སྐམ་ཚང་གཡུང་དྲུང་ཉི་མའི་དབང་པོས་(དུས་རབས་༡༨་་༡༩)<< སྨན་གྱི་ངོས་འཛིན་ཀུན་གསལ་ཉི་མའི་དབང་པོར།>>[8] དེ་ཡང་ལྷའི་སྨན་པ་ཐ་དཀར་སྐྱེས་ཀྱི་བུ་ཐང་གྲོ་དང་དཔལ་གྲོ་གཉིས་ཀྱིས། ཚངས་པའི་ལུང་གིས་བསྐུལ་བཞིན་རི་དྲག་ཤུལ་ཅན་ནས་ས་བོན་བླངས་ཏེ་རི་བོ་བྱ་རྐང་དུ་བཏབ། གུར་ཀུམ་བྱ་རྐང་པ་ཐོག་པའི་དོན་ཀྱང་དེའོ།། དེ་ལ་དགྲ་བཅོམ་ཉི་མ་གུང་པས། ས་བོན་བླངས་ནས་ཁ་ཆེའི་ཡུལ་དུ་བཏབ་པའོ༎ ཞེས་གསུངས། མདོར་ན་གུར་ཀུམ་དེ་ཐོག་མར་ལྷ་ཡུལ་ནས་ས་བོན་བླངས་ཏེ་དྲག་ཤུལ་ཅན་དུ་བཏབ། དེ་ནས་ས་བོན་བླངས་ཏེ་རོ་བོ་བྱ་རྐང་དུ་བཏབ། དེ་ནས་དགྲ་བཅོམ་ཉི་མ་གུང་པས་ས་བོན་བླངས་ནས་ཁ་ཆེའི་ཡུལ་དུ་བཏབ་པར་གྲགས།

༢ དགྲ་བཅོམ་པ་ཉི་མ་གུང་པ་དང་རི་བོ་བྱ་རྐང་།

དགྲ་བཅོམ་པ་ཉི་མ་གུང་པ་(मज्जंतिका/मह्यंतिका Majjhantika/Mahyantika) ནི་ཆོས་རྒྱལ་མྱ་ངན་མེད་(སྤྱི་ལོའི་སྔོན་ལོ་༢༦༨-༢༣༢)ཀྱིས་བཀའ་བསྡུ་རིམ་པ་གསུམ་པའི་རྗེས་ཕྱོགས་ཀྱི་ཡུལ་གྲུ་ཁག་ལ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་སྤེལ་བའི་ཆེད་མི་ཁག་ཅིག་བརྫངས་པའི་ཁོངས་ནས་ཀཤྨིར་དང་། གྷན་དྷ་ར་(དེང་གི་ཨཕ་གྷ་ནིས་ཏན་)ཡུལ་དུ་ཕེབས་མཁན་དེ་ཡིན་ལ། ཁོང་ནི་ཡུལ་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་དགེ་སློང་ཞིག་ཡིན་པར་གྲགས།[9]

རི་བོ་བྱ་རྐང་ནི་སློབ་དཔོན་འཕགས་པ་ཐོགས་མེད་ཀྱིས་རྗེ་བཙུན་བྱམས་པ་མགོན་པོ་ལོ་བཅིུས་བསྒྲུབས་པས་ཞལ་དངོས་སུ་མཇལ་བའི་གནས་དང་། ཉན་ཐོས་ཆེན་པོ་འོད་སྲུང་གི་སྐུ་གདུང་བཞུགས་པའི་གནས་དེ་ཡིན། གནས་འདི་གང་དུ་ཡོད་མིན་འདོད་ཚུལ་དང་དཔྱད་པ་མི་འདྲ་བ་སྣ་ཚོགས་ཤིག་མཆིས་ཀྱང་། དེང་སྐབས་ཚད་འཛིན་བྱེད་འོས་པ་ནི་༡༩༠༦ ལོར་རྒྱ་གར་གྱི་གནའ་རྫས་རྟོག་ཞིབ་པ་རཱ་ཁཱལ་དཱས་བེནརྗི་ (राखालदास बनर्जी Rakhal Das Banerji (1885-1930) ཀྱིས་གསར་དུ་བརྙེད་པ། དེང་སྐབས་རྒྱ་གར་བི་ཧཱར་(बिहार Bihar) མངའ་སྡེའི་གུར་པཱ་(गुरपा Gurpa Railway Station) མེ་འཁོར་འབབ་ཚུགས་ཀྱི་བྱང་ཕྱོགས་སུ་མི་ལེ་གཅིག་སར་ཡོད་པའི་གུར་པཱ་རི་(Gurpa Hill) དེ་ཡིན་[10]པ་ཕལ་མོ་ཆེས་ངོས་ལེན་བྱེད་ཀྱི་ཡོད། དེ་ཡང་ཏཱ་ར་ནཱ་ཐའི་(༡༥༧༥-༡༦༣༤)རྒྱ་གར་ཆོས་འབྱུང་དུ།[11] གུར་པ་པརྤ་ཏ་སྟེ། གསུང་རབ་ལས་ཀུག་ཀུ་ཊ་པཱ་ད་པརྤ་ཏ། རི་བོ་བྱ་རྐང་ཅན་གྲགས་པ། ཞེས་གསུངས། རི་དེའི་རྩེ་མོ་གསུམ་ཅན་བྱ་རྐང་གི་དབྱིབས་དང་མཚུངས་པས་མཚན་ལའང་རི་བོ་བྱ་རྐང་ཞེས་ཐོགས།[12]  གནས་འདི་ནི་རྒྱལ་པོའི་ཁབ་ཀྱི་ལྷོ་ཕྱོགས་སུ་ཡོད་པ་མདོ་སྡེ་ཁག་ལས་གསུངས་པ་དང་། ཨེ་ལེག་ཛན་ཌར་ཀན་ནིང་གམ་(Alexander Cunningham (1814-1893) སོགས་ཀྱིས་གནས་མཆོག་རྡོ་རྗེ་གདན་གྱི་ཤར་ཕྱོགས་སུ་ཡོད་པ་གསུངས་ཡོད། གནས་རི་འདི་ལ་ལེགས་སྦྱར་སྐད་དུ་ཀུ་ཀྐུཊ་པཱ་ད་(कुक्कुटपाद Kukkutapada) ཟེར་བ་དེ་ཟུར་ཆགས་པས་གུ་རུ་པཱད་(गुरुपाद Gurupada) ཟེར།[13] དྲག་ཤུལ་ཅན་གྱི་རི་ནི་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་བརྒྱད་བཞུགས་པའི་གནས་ཀྱི་རི་བོ་ཆེན་པོ་བརྒྱད་དུ་གྲགས་པའི་ཡ་གྱལ་ལྷོར་དྲག་ཤུལ་ཅན་གྱི་རོ་བོ་[14]ཞེས་པ་དེ་ཡིན།

༣ ཁ་ཆེའི་ཡུལ་ཀཤྨིར་དུ་གུར་ཀུམ་བཏབ་ཡོད་མེད།

དགྲ་བཅོམ་ཉི་མ་གུང་པ་ཁ་ཆེའི་ཡུལ་ཀཤྨིར་དང་གྷན་དྷ་རར་ཕེབས་པར་གྲགས་ཤིང་། གྷན་དྷ་ར་ནི་སྔ་དུས་ཀྱི་རྒྱལ་གཞིས་ཤིག་སྟེ་དེང་གི་པ་ཀིས་ཏན་ནུབ་བྱང་དང་ཨཕ་གྷ་ནིས་ཏན་གྱི་བྱང་ཤར་ཕྱོགས་ཀྱི་ས་ཁུལ་དག་ཡིན་པར་བཞེད།[15] ས་ཁུལ་དེ་དག་ཏུ་གུར་ཀུམ་འདེབས་ལས་བྱས་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཆེར་མེད་པའམ་[16]ཡོད་ཀྱང་ཕྱིས་སུ་བྱུང་བ་[17]ཡིན་པས་སྐབས་འདིའི་ཁ་ཆེའི་ཡུལ་ནི་རྒྱ་གར་ཀཤྨིར་རང་ཡིན་པར་སྣང་།

ཉི་མ་གུང་པས་ཁ་ཆེའི་ཡུལ་ཀཤྨིར་དེར་གུར་ཀུམ་བཏབ་ཡོད་མེད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ལ་རགས་ཙམ་དཔྱད་ན། དང་པོ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉི་མ་གུང་པས་ཁ་ཆེའི་ཡུལ་དུ་བཏབ་པ་དེ་གུར་ཀུམ་རང་ཡིན་མིན་དོགས་གཞིར་སྣང་ཏེ་<<བཻ་སྔོན་>>དུ་སྡེ་སྲིད་ཀྱིས་[18]དགྲ་བཅོམ་པ་ཉི་མ་གུང་པས་སྤོས་ངད་ལྡན་ནས་བླངས་པ་ཁ་ཆེར་བཏབ་པའི་རྩ་སྟེ་འཁྲུངས་དཔེ་ཁུངས་མ་དང་ངོ་མ་འཕྲོད་ཅེས་གསུངས་པ་དང་། ནང་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆ་ཁག་ཅིག་གིས་ཉི་མ་གུང་པས་ཁ་ཆེའི་ཡུལ་མི་རྣམས་ལ་འཚོ་བའི་ཆེད་ཊུ་ལིབ་མེ་ཏོག་(Tulips) འདེབས་ལས་བསྟན་[19]ཞེས་གསུངས་པའང་ཡོད།

གཉིས་པ་རྒྱ་གར་ཁ་ཆེའི་ཡུལ་ཀཤྨིར་དུ་གུར་ཀུམ་ཐོག་མར་བྱུང་བའི་ལོ་རྒྱུས་ལ་བཤད་སྲོལ་མི་འདྲ་བ་འགའ་འདུག་སྟེ། ཀཤྨིར་གྱི་གདོད་མའི་གཏམ་རྒྱུད་དུ་སུ་ཕི་བྱ་བྲལ་བ་ཧུབ་ཇ་མ་སུད་ཝལི་(Khawja Massod wali) དང་ཁོང་གི་སློབ་མ་ཤེཀ་ཤ་རིཕ་ཨུ་དིན་ཝལི་(Sheikh Sharif-u-din wali) གཉིས་ཀྱིས་འཁྱེར་ནས་ཡོང་བ་ཡིན་ཟེར་[20]བ་དང་། ཡང་དུས་རབས་༧ པའི་ནང་ཛོ་རུ་ཨས་ཊི་རན་(Zoroastrians) ཏེ་དེང་གི་པར་སི་(Parsis) མི་རིགས་རྒྱ་གར་དུ་ཐོག་མར་འབྱོར་སྐབས་གུར་ཀུམ་འཁྱེར་ཡོད་པར་བཤད་[21]པ་དང་། ཡང་ལོ་རྒྱུས་གཞན་ཞིག་ནི་ཀཤྨིར་གྱི་ཀཱརྐོཊ་(कार्कोट Karkota) རྒྱལ་བརྒྱུད་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ལལིཏཱ་ཨདིཏྱ་(ललितादित्य Lalitaditya (724-760)དུས་སུ་པ་དམ་པུ་ར་(पदमपुरा Padampura) གྲོང་གི་སྨན་པ་མཁས་པ་ཞིག་ཡོད་པ་དེས་ཀླུའམ་ཆུ་ལྷ་ཞིག་གི་མིག་ནད་བཅོས་པས་ཀླུ་དེ་མཉེས་ཏེ་སྨན་པར་གུར་ཀུམ་གྱི་ས་བོན་རྡོག་པོ་གཅིག་སྦྱིན་པས་ཡུལ་དེར་གུར་ཀུམ་དར་རྒྱས་བྱུང་ཞེས་གྲགས། པ་དམ་པུ་ར་ནི་དེང་གི་པམ་པོར་(पम्पोर Pampur/Pampore) ཞེས་པའི་གྲོང་སྡེ་དེ་ཡིན་[22]ལ་རྒྱ་གར་གྱི་གུར་ཀུམ་ཐོན་ཁུངས་བརྒྱ་ཆ་༩༠% གྲོང་སྡེ་འདི་ནས་ཐོན་གྱི་ཡོད།[23]

གསུམ་པ་རྩི་ཤིང་སོ་སོའི་སྐྱེ་གནས་ས་ངོས་ནས་བཤད་ན་གུར་ཀུམ་ནགས་སྐྱེས་དང་ཞིང་སྐྱེས་གཉིས་ཀ་གོ་ལའི་བྱང་ཕྱེད་(Northern Hemisphere) ས་ཁུལ་གཞུང་ཐིག་ནུབ་ཕྱོགས་ 9° W དང་ཤར་ཕྱོགས་ 87° E དང་འཕྲེད་ཐིག་ཐོག་བྱང་ཕྱོགས་ 55° N དང་ 31° N སུ་ཡིན་[24]པ་དང་། སྐྱེ་གནས་ཀྱང་གཙོ་བོ་སྡེར་ཐང་ས་ཁུལ་(Arid or Semi-Arid Regions) ཏེ་ས་གཞི་སྐམ་ལ་བྱེ་ཤས་ཅན། ཆར་ཆུ་བབ་ཉུང་ལ་དབྱར་དྲོ་ཞིང་སྐམ་པ་དང་དགུན་གྲང་ངར་ལྡན་པར་སྐྱེ། རི་བོ་བྱ་རྐང་གནས་ནི་ཚ་ཡུལ་ཆར་རླུང་ཅན་(Subtropical Monsoon Regions) དབྱར་ཚ་དྲོད་ཆེ་ལ་ཆར་རླུང་ལྡང་བ། དགུན་བསིལ་བའི་ས་ངོས་ཡིན་པས་སྐྱེ་ས་སྐྱེ་གནས་དང་གནམ་གཤིས་ཀྱི་ཆ་ནས་རི་བོ་བྱ་རྐང་གི་ངོས་སུ་གུར་ཀུམ་སྐྱེ་མི་སྲིད་པས་ལོ་རྒྱུས་དེ་ཉིད་ཀྱང་གཏམ་རྒྱུད་ཙམ་དུ་ཟད་པས་སླར་དཔྱོད་ལྡན་རྣམས་ནས་དཔྱད་པར་འཚལ།།

དཔྱད་གཞིའི་ཡིག་ཆ་ཁག

[1]   བོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས་སྨན་རྩིས་ཁང་། བོད་ལུགས་གསོ་རིག་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོ། མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༠༦ ཤོག ༧༠༣

[2]   གཡུ་ཐོག་ཡོན་ཏན་མགོན་པོ། གྲྭ་ཐང་རྒྱུད་བཞི། བོད་ཀྱི་གསོ་བ་རིག་པའི་གནའ་དཔེ་ཕྱོགས་བསྒྲིགས་དཔེ་ཚོགས། ཨ ༠༢༠ མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༠༥ ཤོག ༧༧ སྨན་གྱི་ནུས་པ་བསྟན་པ།

[3]   དེའུ་དམར་བསྟན་འཛིན་ཕུན་ཚོགས། ཤེལ་གང་ཤེལ་ཕྲེང་།  བོད་ཀྱི་གསོ་བ་རིག་པའི་གནའ་དཔེ་ཕྱོགས་བསྒྲིགས་དཔེ་ཚོགས། ཨ ༠༡༥ མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༠༥ ཤོག་༡༤༨-༡༥༢

[4]   དགའ་བའི་རྡོ་རྗེ། འཁྲུངས་དཔེ་དྲི་མེད་ཤེལ་གྱི་མེ་ལོང་། མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༡༨ ཤོག ༩༠

[5]   ཁང་སར་བསོད་ནམས་འཆི་མེད། དཔལ་ལྡན་རྒྱུད་བཞིའི་སྨན་སྦྱོར་ཆེན་མོ།  བོད་ལྗོངས་མི་དམངས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༡༠ ཤོག ༣ གླེང་གཞི།

[6]   མིའི་ཉི་མ་མཐོང་བ་དོན་ལྡན། མ་ལ་ཡའི་དཀའ་འགྲེལ་འདོད་པ་འཇོ་བ། In: གཡུ་ཐོག་ཡོན་ཏན་མགོན་པོ་སོགས། སྔོ་འབུམ་སྨན་གྱི་གཏེར་མཛོད། བོད་ཀྱི་གསོ་བ་རིག་པའི་གནའ་དཔེ་ཕྱོགས་བསྒྲིགས་དཔེ་ཚོགས། ཨ ༠༤༠ མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༠༦ ཤོག ༢༧༤-༢༧༨

[7]   དེའུ་དམར་བསྟན་འཛིན་ཕུན་ཚོགས། ཤེལ་གོང་ཤེལ་ཕྲེང་། བོད་ཀྱི་གསོ་བ་རིག་པའི་གནའ་དཔེ་ཕྱོགས་བསྒྲིགས་དཔེ་ཚོགས། ཨ ༡༡༥ མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༠༥ ཤོག་༡༤༨-༡༥༢

[8]   སྐམ་ཚང་གཡུང་དྲུང་ཉི་མའི་དབང་པོ། སྨན་གྱི་ངོས་འཛིན་ཀུན་གསལ་ཉི་མའི་དབང་པོ། མཚོ་སྔོན་ཞིང་ཆེན་བོད་ཀྱི་གསོ་རིག་ཞིབ་འཇུག་ཁང་ནས་བསྒྲིགས། བོད་ཀྱི་གསོ་བ་རིག་པའི་གནའ་དཔེ་ཕྱོགས་བསྒྲིགས་དཔེ་ཚོགས། ཨ ༠༧༢ མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༠༨ ཤོག ༨༢-༨༤

[9]   Kaul, Advaitavadini, Buddhist Heritage of Kashmir. In: K.Warikoo (ed) Cultural Heritage of Jammu and Kashmir, Pentagon Press, New Delhi. 2009. p.33

[10] Patil, D.R, The Antiquarian Remains in Bihar, Kashi Prasad Jayaswal Research Institute, Patna. 1963. p.256

[11] ཏཱ་ར་ནཱ་ཐ། རྒྱ་གར་ཆོས་འབྱུང་། སི་ཁྲོན་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༡༩༩༤ ཤོག ༡༤༠

[12] རྣམ་གྲྭ་ཐུབ་བསྟན་ཡར་འཕེལ། གནས་མཆོག་རི་བོ་བྱ་རྐང་ལ་རགས་ཙམ་དཔྱད་པ། བོད་རིག་པ་དྲ་བ། དྲ་ཐོག་བལྟ་ཚེས། ༢༠༢༥།༣།༤

[13] ཟམ་གདོང་རིན་པོ་ཆེ། སློབ་དཔོན་ཟམ་གདོང་རིན་པོ་ཆེ་མཆོག་གིས་རི་བོ་བྱ་རྐང་དུ་གནས་མཇལ་བསྐྱོད་དེ་གནས་བཤད་གནང་བ། Samdhong Rinpoche, Yutube དྲ་ཐོག་བལྟ་ཚེས། ༢༠༢༥།༣།༤

[14] དུང་དཀར་ཚིག་མཛོད། ཤོག ༡༩༢༣ རི་བོ་ཆེན་པོ་བརྒྱད།

[15]  Gandhara, wikipedia.org དྲ་ཐོག་བལྟ་ཚེས། ༢༠༢༥།༣།༤

[16]  Faiz, Abdullah et al. Knowledge Level of Saffron Growers in Ghorian District of Heart in Afghanistan, In: International Journal of Bio-resource and Stress Management, 6(4). 2015. P.509-512

[17]  Ayub, Faiqa et al. Evaluation of Saffron (Crocus Sativus L.) Cultivars Grown Under Agro Climatic Conditions of Quetta Valley, Balochistan, Pakistan, In: Plant Cell Biotechnology and Molecular Biology 23 (25&26). 2022. P.17-30

[18] སྡེ་སྲིད་སངས་རྒྱས་རྒྱ་མཚོ། གསོ་བ་རིག་པའི་བསྟན་བཅོས་སྨན་བླའི་དགོངས་རྒྱན་རྒྱུད་བཞིའི་གསལ་བྱེད་བཻ་ཌཱུར་སྔོན་པོའི་མལླི་ཀ་ཞེས་བྱ་བ་བཞུགས་སོ། སྟོད་ཆ། བོད་ལྗོངས་མི་མདངས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༡༩༨༢ ཤོག་༢༦༤

[19] Akira, Hirakawa, A History of Indian Buddhism from Sakyamuni to Early Mahayana, Paul Groner (transl & ed), Motilal Banarsidass Publishers, Delhi. 1993. p.87

[20] History of Saffron, Wikipedia དྲ་ཐོག་བལྟ་ཚེས། ༢༠༢༥།༣།༡༤

[21] Wani, G.N. et al. Unani perspective of Saffron (Crocus sativus Linn.) beyond a spice. In: Journal of Drug Delivery and Therapeutics, 14(3), 2024. p.147-153

[22] Lawrence, Water R, The Valley of Kashmir, Oxford University Press Warehouse, London. 1895. p.342-343

[23] Pampore, Wikipedia.org དྲ་ཐོག་བལྟ་ཚེས། ༢༠༢༥།༣།༥

[24] Maw, George, A Monograph of The Genus Crocus, Dalau and Co, Soho Aquare, London. 1886. p.25

– – – – –